Tư thế, thế tay và cách dùng lực

Tư thế không phải chuyện "ngồi cho đẹp". Nó ảnh hưởng đến cách bạn điều khiển tiếng đàn và đến sức khỏe đôi tay. Hãy đọc kỹ trang này và quay lại tự kiểm tra mỗi tuần.

Vì sao tư thế quan trọng

• Tiếng đàn. Một nốt piano to hay nhỏ phụ thuộc vào tốc độ phím đi xuống.
• Thả lỏng. Hãy tập sao cho động tác không gồng: khuỷu tay, vai và cổ tay không siết.
• Sức khỏe. Đau cổ tay, cẳng tay, cổ và vai là những vấn đề thường gặp ở người chơi piano; tư thế và việc tập lâu không nghỉ là các yếu tố nguy cơ. Xem thêm Giữ đôi tay khỏe.

Ghế và khoảng cách

Hãy chỉnh ghế trước khi chơi nốt đầu tiên, mỗi buổi.

Yếu tố	Đúng	Kiểm tra nhanh
Chiều cao	Cẳng tay gần song song với mặt phím	Đặt tay lên phím: cẳng tay dốc lên là ghế quá thấp, dốc xuống nhiều là ghế quá cao
Khoảng cách	Ngồi đủ xa để ngực mở; chỉ cần nghiêng người là chạm được phím thấp nhất và cao nhất	Thấy ngực bị bó lại là ngồi quá gần; phải chồm người về trước là quá xa
Chỗ ngồi	Trọng lượng chia đều cho hai bên mông và hai bàn chân	Nghiêng người sang trái, sang phải mà không mất thăng bằng
Vị trí ngang	Thân người đối diện khoảng giữa bàn phím, quanh Đô giữa	Hai tay với tới hai đầu đàn dễ như nhau
Chân	Hai bàn chân đặt vững trên sàn hoặc trên một bục chắc; chân phải ở gần bàn đạp vang	Không phải nhón chân hay duỗi thẳng chân mới tới bàn đạp

Ngồi đúng, nhìn ngang: cẳng tay gần song song mặt phím, lưng thẳng, vai và khuỷu tay thả lỏng, hai bàn chân đặt vững.

Ghế quá thấpCẳng tay dốc lên.

VừaCẳng tay gần song song với mặt phím.

Ghế quá caoCẳng tay dốc xuống nhiều.

Đặt tay lên phím rồi nhìn cẳng tay. Đường gạch là đường nằm ngang qua khuỷu tay: ở ghế vừa, cẳng tay gần như nằm trên đường ấy.

Nên dùng ghế đàn chỉnh được độ cao (có núm vặn hai bên): ghế cố định rất khó đưa cẳng tay về song song với mặt phím. Người nhỏ người, chân không chạm sàn: kê một bục thấp để bàn chân có chỗ tựa.

Lưng, vai và cánh tay

• Lưng thẳng tự nhiên, không gù, không gồng.
• Vai thả xuống. Hãy tự kiểm tra vai mỗi khi lật trang.
• Cánh tay trên thả lỏng từ vai, khuỷu tay không gồng.
• Cẳng tay nhìn từ trên xuống thẳng hàng với ngón 3, 4, 5 chứ không phải với ngón cái. Khi chơi xa sang hai bên, hãy để cẳng tay di chuyển theo, đừng bẻ cổ tay sang ngang.

Cổ tay: bộ giảm xóc

Cổ tay ở vị trí trung tính, không quá cao cũng không quá thấp. Cách tìm: thả cánh tay buông thõng bên người, rồi đưa tay lên phím mà giữ nguyên cảm giác ấy. Quan trọng hơn vị trí là sự linh hoạt. Cổ tay khẽ lên xuống theo câu nhạc, xoay nhẹ khi chơi các nốt cách xa, đi ngang theo ngón tay; đừng khóa cứng nó.

Thế tay

Thả hai tay buông thõng bên hông vài giây rồi nhìn: các ngón tự cong nhẹ. Đó chính là hình dạng bạn mang lên phím đàn.

• Điểm chạm: phần thịt gần đầu ngón, không phải móng, không phải bụng đốt giữa. Cắt móng tay ngắn: móng dài chạm phím kêu lách cách và buộc bạn duỗi thẳng ngón.
• Khớp đầu ngón vững: khi nhấn, khớp gần móng không được gãy (bẻ ngược vào trong). Vững chứ không cứng, như một cái cột nhỏ đỡ trọng lượng.
• Vòm bàn tay: các khớp ngón ở mu bàn tay tạo thành một "cây cầu" hơi vòm. Cầu sụp thì ngón tay mất điểm tựa.
• Ngón cái chạm phím bằng cạnh đầu ngón (phía góc móng bên ngoài), nằm thoải mái, không giơ cao và không giấu dưới lòng bàn tay.
• Ngón út "đứng" trên đầu ngón, hơi cong. Nó ngắn hơn các ngón khác, nên cần cẳng tay xoay nhẹ về phía nó để đỡ, thay vì nằm bẹt ra.
• Các ngón không chơi nghỉ nhẹ trên mặt phím hoặc ngay sát phím, không vểnh cao.

Thế tay nhìn ngang. Bên trái là thế đúng; hai hình còn lại là hai lỗi trong bảng lỗi ở cuối trang (vòng đứt nét chỉ chỗ sai).

Hình ảnh hữu ích

Hãy nghĩ bàn tay đang khum quanh một quả bóng nhỏ, nhưng mềm: đừng cố "giữ" hình quả bóng đến mức gồng. Thế tay đúng là thế tay tự nhiên nhất, không phải thế tay bị ép.

Số ngón tay

Hai tay úp trên phím, nhìn từ trên xuống. Số ngón giống nhau ở hai tay; tay trái là ảnh gương của tay phải.

Cả hai tay được đánh số giống nhau: ngón cái = 1, trỏ = 2, giữa = 3, áp út = 4, út = 5. Vì tay trái là ảnh gương của tay phải, cùng năm nốt Đô–Rê–Mi–Fa–Sol, tay phải chơi bằng 1–2–3–4–5 còn tay trái chơi bằng 5–4–3–2–1.

Trên bản nhạc, số ngón được in sát nốt. Hãy làm theo số ngón ngay từ đầu: để tay quen một cách bấm ổn định. Khi tự chọn ngón bấm, viết nó lên bản nhạc bằng bút chì và giữ nguyên mỗi lần tập.

Cùng năm nốt, khác số ngón

Dùng lực: trọng lượng cánh tay, không phải ép ngón

Khi phím đi xuống, bộ máy đàn hất búa về phía dây; ngay trước khi chạm dây, búa được "thả" ra (cơ chế thoát, escapement) và bay tự do vào dây. Nghĩa là tiếng đàn đã được quyết định trong khoảnh khắc phím đi xuống. Ba hệ quả thực tế:

1. Muốn to hơn, phím phải đi xuống nhanh hơn, không phải ép mạnh hơn sau khi phím đã chạm đáy.
2. Ép phím sau khi chạm đáy không đổi được tiếng đàn: tiếng không to hơn, chỉ thêm lực thừa cho tay. Sau khi nhấn, chỉ giữ một lực vừa đủ để phím không bật lên. Đó là nguyên tắc "nhấn rồi buông".
3. Nguồn năng lượng là cả cánh tay, không riêng các ngón. Ngón tay vững như cột, truyền trọng lượng cánh tay xuống phím; cổ tay và cẳng tay điều chỉnh; ngón tay làm những chuyển động nhỏ và nhanh.

Đừng làm ngược lại: ngón tay "đẩy" cứng còn cánh tay gồng treo trên không. Cách điều khiển tiếng đàn chi tiết hơn nằm ở trang Tạo tiếng đàn.

Bài tập

Làm các bài này mỗi ngày trong vài tuần đầu, chậm và trong yên lặng, để vừa nghe vừa cảm nhận cơ thể.

1. Thả rơi cánh tay

Nâng cẳng tay lên vài phân, để nó rơi xuống một phím bằng ngón 3, đầu ngón vững. Khi chạm phím, cổ tay hơi lún xuống như lò xo rồi trở về; vai và cánh tay mềm. Nghe: tiếng phải tròn và đầy, không "đập". Làm lần lượt với ngón 2, 4, 1, 5, rồi đổi tay.

Thả rơi cánh tay: mỗi nốt một lần rơi, nghỉ giữa các lần

2. Cầu tay và đầu ngón vững

Đặt năm ngón trên Đô–Rê–Mi–Fa–Sol. Nhấn thật chậm từng ngón và nhìn khớp đầu ngón: nó có gãy không? Nếu có, nhấn nhẹ hơn, chậm hơn, rồi tăng dần. Các ngón khác nằm yên và nhẹ trên phím. Đây là bài xây móng nhà, không phải bài tập tốc độ.

3. Legato chậm và kiểm tra "buông"

Chơi năm nốt liền tiếng (legato), mỗi nốt hai phách. Ở mỗi nốt, tự hỏi: ngón vừa chơi đã nhả lực chưa? Cổ tay còn mềm không? Vai có nhô lên không? Ngón trước chỉ nhấc lên đúng lúc ngón sau đi xuống, như hai bước chân.

Legato chậm, hai tay song song

4. Xoay cẳng tay

Chơi luân phiên ngón 1 và ngón 5 (Đô–Sol), rồi 1–4, 1–3, bằng một chuyển động xoay cẳng tay nhỏ như vặn nắm cửa, không phải bằng sức ngón. Sau đó giữ nhẹ một phím và vẽ vài vòng tròn nhỏ bằng cổ tay, để nhắc nó luôn mềm.

Xoay cẳng tay (tay phải; tay trái làm tương tự một quãng tám dưới)

5. Gương và điện thoại

Mỗi tuần quay một đoạn video một phút từ bên cạnh (thấy vai, khuỷu tay, cổ tay) và từ phía trên (thấy hình dạng bàn tay). Đối chiếu với bảng lỗi bên dưới.

Lỗi thường gặp

Lỗi	Dấu hiệu	Cách sửa
Gãy khớp đầu ngón	Khớp gần móng bẻ vào trong khi nhấn	Nhấn chậm và nhẹ hơn; bài cầu tay; nghĩ đầu ngón như một cái móc nhỏ
Cổ tay võng	Cổ tay thấp hơn mặt phím, ngón tay phải "với" lên phím	Nâng ghế; đưa cổ tay về vị trí trung tính
Cổ tay nhô cao, khóa cứng	Cổ tay cao và căng; cẳng tay mỏi	Bài thả rơi cánh tay; vẽ vòng tròn cổ tay giữa các câu nhạc
Vai nhô, rụt cổ	Vai cao dần ở đoạn khó; mỏi cổ sau buổi tập	Kiểm tra vai mỗi lần lật trang; thở ra chậm ở đầu câu
Ngón út bẹt	Ngón 5 nằm sấp, khớp sụp xuống	Xoay nhẹ cẳng tay về phía ngón 5; tập ngón 5 "đứng" trên đầu ngón
Ngón cái treo cứng	Ngón cái giơ cao trên phím hoặc ép chặt vào cạnh bàn tay	Để ngón cái nằm thả, chạm phím bằng cạnh đầu ngón
Ngón vểnh	Ngón 4, 5 vểnh cao khi ngón khác chơi	Đừng ép chúng xuống; tập chậm cho đến khi chúng tự nghỉ được trên mặt phím
Ép phím	Tay mỏi nhanh mà tiếng không to hơn	"Nhấn rồi buông": sau khi chạm đáy chỉ giữ lực rất nhẹ
Ngồi sai	Cẳng tay dốc lên hoặc dốc xuống nhiều, hoặc phải chồm người về trước	Chỉnh lại ghế theo bảng ở đầu trang
Nín thở	Hơi thở ngừng ở đoạn khó	Thở ra khi bắt đầu câu nhạc; đánh dấu chỗ thở lên bản nhạc

Kiểm tra trước mỗi buổi tập

• Ghế đúng độ cao và khoảng cách
• Hai bàn chân đặt phẳng, chân phải gần bàn đạp
• Vai thả, cổ thoải mái, lưng thẳng tự nhiên
• Cổ tay ở vị trí trung tính và mềm
• Đầu ngón vững, ngón cái chạm phím bằng cạnh
• Thả rơi cánh tay vài lần mỗi tay
• Hẹn giờ nghỉ: 10 phút sau mỗi 20 phút tập

Đau là tín hiệu dừng

Đau, tê hoặc ngứa ran khi tập là tín hiệu dừng. Hãy dừng lại, nghỉ, và đọc Giữ đôi tay khỏe. Nếu tình trạng kéo dài, hãy đi khám.

Học tiếp

Bản đồ bàn phím để tìm mọi phím không cần đếm, rồi Vị trí năm ngón cho những bài hai tay đầu tiên.

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Âm lượng của một nốt piano phụ thuộc chủ yếu vào điều gì?

   • Tốc độ phím đi xuống
   • Lực ép phím sau khi phím đã chạm đáy
   • Thời gian giữ phím

2. Ghế đàn cao vừa khi nào?

   • Cẳng tay gần song song với mặt phím
   • Khuỷu tay thấp hơn hẳn mặt phím
   • Cổ tay cao hơn khuỷu tay nhiều

3. Ngón cái chạm phím bằng phần nào?

   • Phần thịt giữa đốt ngón
   • Cạnh đầu ngón, phía góc móng bên ngoài
   • Móng tay

4. "Nhấn rồi buông" nghĩa là gì?

   • Nhấn phím rồi nhấc tay khỏi đàn ngay
   • Sau khi phím chạm đáy, chỉ giữ lực vừa đủ để phím không bật lên
   • Nhấn mạnh hơn khi muốn nốt ngân dài

5. Khi tay đau trong lúc tập, nên làm gì?

   • Dừng lại, nghỉ, và tìm nguyên nhân
   • Tập tiếp cho quen
   • Tập nhanh hơn để xong sớm

Nguồn

• Heinrich Neuhaus, The Art of Piano Playing (bản tiếng Anh 1973), các chương về thế tay, trọng lượng và tiếng đàn.
• Thomas Mark, What Every Pianist Needs to Know About the Body, GIA Publications, 2003.
• György Sándor, On Piano Playing: Motion, Sound and Expression, Schirmer Books, 1981.
• Seymour Bernstein, With Your Own Two Hands, Schirmer Books, 1981.
• Graham Fitch, Practising the Piano.
• British Association for Performing Arts Medicine (BAPAM), The Healthy Pianist (tờ thông tin cho người chơi piano).
• Lee University, Pianist Health and Injury Prevention.
• Werner Goebl, Roberto Bresin, Alexander Galembo, "Once again: The perception of piano touch and tone", ISMA 2004 (tiếng đàn và vận tốc búa).
• Xem thêm tài liệu tham khảo.