Piano
Bài tập ngón và étude: dùng thế nào cho đúng
Hanon, Czerny, Burgmüller: gần như ai học piano cũng gặp những cái tên này. Dùng đúng, chúng giúp tay bạn nhanh, đều và bền hơn; dùng sai, chúng ngốn thời gian, làm cùn tai và có thể làm đau tay. Trang này nói chúng để làm gì, nên đi qua các cuốn theo thứ tự nào, và cách dành mười phút kỹ thuật mỗi ngày cho có ích.
Bài tập ngón và étude
Phần tiêu đề “Bài tập ngón và étude”- Bài tập ngón (exercise) là một mẫu chuyển động lặp đi lặp lại, gần như không có âm nhạc: Hanon, 51 Übungen của Brahms, Dohnányi, Cortot.
- Étude (tiếng Pháp: "bài học") là một bản nhạc thật xây quanh một vấn đề kỹ thuật: Czerny, Burgmüller, Heller…, rồi đến Chopin, Liszt, Debussy, ở đó étude đã là nhạc hòa nhạc (xem Các thể loại).
Cả hai dùng để:
- Tách riêng một kỹ năng mà bản nhạc đòi hỏi, để tập nó mà không phải lo mọi thứ khác.
- Xây vốn mẫu hình: gam, hợp âm rải, nốt lặp, quãng ba, bước nhảy. Khi gặp lại trong một bản nhạc, tay đã quen đường.
- Khởi động đầu buổi tập.
- Chẩn đoán: một mẫu đơn giản phơi bày ngay ngón nào không đều, tay nào căng.
Nhưng kỹ thuật là phương tiện, không phải đích. Trong các mẫu buổi tập, phần kỹ thuật (gam, hợp âm rải, bài tập ngón, étude) chỉ chiếm khoảng một phần sáu thời gian; phần còn lại dành cho âm nhạc.
Rủi ro
Phần tiêu đề “Rủi ro”- Lặp vô thức. Tay chạy, đầu ở chỗ khác. Khi ấy bạn đang luyện chính sự lơ đễnh, và tai cùn dần. Tập mà không nghe không chỉ vô ích mà còn có hại.
- Căng cơ. Tránh nâng ngón thật cao rồi đập xuống, khóa cổ tay, ấn đáy phím sau khi nốt đã kêu (xem Tạo tiếng đàn). Cố luyện cho ngón 4 nhấc lên hoàn toàn độc lập là đi ngược giải phẫu: gân duỗi của ngón 4 có sợi nối sang gân của ngón 3 và ngón 5, và nhấc ngón 4 quá cao dễ làm ngón 3 và 5 căng theo.
- Quá tải. Nên tránh lặp một kỹ thuật liền quá một thời gian ngắn và tránh căng tay quá mức (như quãng tám hay hợp âm lớn liên tục). Xem Giữ đôi tay khỏe.
- Không chuyển sang bản nhạc. Chạy Hanon nhanh không tự động giúp bạn chơi nhanh một đoạn Mozart. Kỹ năng chuyển sang được khi bài tập giống đoạn nhạc thật về hình nốt, ngón bấm và cách nghe.
Có tác giả còn khuyên bỏ hẳn Hanon và dành thời gian ấy cho bản nhạc thật. Bạn không cần đi xa đến vậy, nhưng nên dùng bài tập ngón ít, ngắn và có chủ đích.
Dùng an toàn
Phần tiêu đề “Dùng an toàn”- Ngắn: 5–10 phút mỗi ngày là đủ cho phần bài tập ngón.
- Chậm và đều trước, nhanh sau. Đều về thời gian và về độ to.
- Nhẹ: phần lớn ở p và mp, ngón sát phím, nhả lực ngay khi nốt đã kêu.
- Nghe từng nốt như đang chơi một bản nhạc.
- Biến hóa: đổi tiết tấu, sắc thái, legato và staccato, chuyển sang giọng khác.
- Có chủ đích: chọn bài phục vụ đúng chỗ khó của bài bạn đang tập.
- Nghỉ giữa các bài; dừng ngay khi thấy căng.
Tổng quan theo cấp độ
Phần tiêu đề “Tổng quan theo cấp độ”Bảng dưới xếp các tuyển tập gần đúng từ dễ đến khó. Đây là ước lượng thô của trang này, không phải xếp hạng của ABRSM hay của nhà xuất bản, nên trang không ghi Grade cho từng tập; muốn biết một bài hợp chặng nào, xem lộ trình và Tác phẩm theo cấp độ. Bản nhạc của phần lớn các tác phẩm thế kỷ 19 có trên IMSLP.
Étude và tuyển tập
Phần tiêu đề “Étude và tuyển tập”| Tác phẩm | Luyện gì |
|---|---|
| Bartók, Mikrokosmos (153 bài, 6 quyển) | Đọc nhạc, độc lập hai tay, nhịp lẻ, điệu thức, âm thanh thế kỷ 20 |
| Kabalevsky, 24 Pieces for Children (24 bài cho thiếu nhi) Op. 39 | Tính cách, phát âm, sắc thái trong những bài rất ngắn |
| Czerny, Op. 599 (cho người mới bắt đầu) | Thế năm ngón, luồn ngón cái, phối hợp hai tay, đọc nhạc |
| Burgmüller, 25 Études faciles et progressives Op. 100 | Mỗi bài một kỹ năng gắn với một tính cách: chạy nốt, staccato, luyến, hợp âm rải. Bài số 2 là Arabesque |
| Czerny, 30 Études de mécanisme Op. 849 | Ngón đều; gam và hợp âm rải ở tốc độ vừa |
| Czerny, Op. 636 (24 bài; tên gốc Vorschule der Fingerfertigkeit) | Ngón nhẹ và nhanh |
| Heller, 25 Études Op. 47, 25 Études Op. 45, 30 Études Op. 46 | Câu nhạc, tiết tấu, hát giai điệu. Tên gốc của Op. 47 là "để rèn cảm giác tiết tấu và biểu cảm"; Op. 45 là tập chuẩn bị cho L'art de phraser Op. 16 ("nghệ thuật phân câu") |
| Burgmüller, 18 Études Op. 109 và 12 Études Op. 105 | Tốc độ, nhiều lớp âm thanh, tính cách |
| Czerny, Die Schule der Geläufigkeit Op. 299 (40 bài) | Tốc độ: gam, hợp âm rải, nốt lặp, ở cả hai tay |
| Cramer, 60 étude do Hans von Bülow chọn | Độc lập ngón, nhiều bè trong một tay, legato. Cramer viết 84 étude (Op. 30 và Op. 40) |
| Clementi, Gradus ad Parnassum Op. 44 (100 bài, in 1817–1826) | Ngón đều và bền; có cả fugue và canon. Đừng nhầm với sách đối âm cùng tên của Fux (bài 22) |
| Czerny, Die Kunst der Fingerfertigkeit Op. 740 (50 bài) | Tốc độ và sức bền ở trình độ cao |
| Moszkowski, 15 Études de virtuosité Op. 72 | Kỹ thuật biểu diễn trong những bài rất giàu nhạc tính |
| Chopin, 12 Études Op. 10 (1833) và 12 Études Op. 25 (1837) | Mỗi bài một vấn đề kỹ thuật, đồng thời là tác phẩm hòa nhạc (hướng dẫn nghe) |
| Liszt, Études d'exécution transcendante (bản cuối 1852) | Kỹ thuật biểu diễn ở mức cao nhất |
| Debussy, 12 Études (1915) | Đề tặng tưởng nhớ Chopin; mỗi bài một quãng hoặc một kỹ thuật. Bài đầu tiên mang tên Pour les cinq doigts, d'après Monsieur Czerny ("cho năm ngón, theo ông Czerny") |
Sách bài tập ngón
Phần tiêu đề “Sách bài tập ngón”| Sách | Gợi ý của trang | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hanon, Le Pianiste virtuose (1873, 60 bài) | từ chặng sơ cấp (phần 1) | Xem phần riêng bên dưới |
| Brahms, 51 Übungen WoO 6 (in năm 1893) | nâng cao | Những mẫu ngắn Brahms viết trong khoảng 1850–1893 (theo IMSLP) |
| Dohnányi, Essential Finger Exercises (1929) | nâng cao | Tập bài tập ngắn cho người đã có kỹ thuật nền |
| Cortot, Principes rationnels de la technique pianistique | trung cấp cao trở lên | Nhiều bài tập ngón cho từng khía cạnh của kỹ thuật, kèm lời giải thích |
Hanon: được, mất và cách dùng
Phần tiêu đề “Hanon: được, mất và cách dùng”Charles-Louis Hanon in Le Pianiste virtuose ("nghệ sĩ piano điêu luyện") ở Boulogne năm 1873. Sách có ba phần: bài 1–20 là bài chuẩn bị (ngón độc lập, giãn ngón, chuẩn bị cho trill), trong đó bài 1 là một mẫu tám nốt được nhắc lại từ từng bậc, đi lên hai quãng tám rồi đi xuống; bài 21–43 thêm gam ở mọi giọng và hợp âm rải; bài 44–60 gồm nốt lặp, nốt kép (quãng ba, quãng sáu), gam quãng ba, gam quãng tám và tremolo.
| Được | Mất |
|---|---|
| Mẫu đơn giản, thuộc ngay: đầu óc rảnh để nghe và để ý cơ thể | Bài 1 chỉ có phím trắng ở Đô trưởng: không luyện được địa hình phím đen |
| Cả năm ngón đều phải làm việc | Mọi ngón làm cùng một chuyển động, trong khi bàn tay vốn không đối xứng |
| Dễ biến hóa: tiết tấu, sắc thái, chuyển giọng | Rất dễ thành lặp vô thức |
| Khởi động nhanh | Tập to, nhanh và lâu mà không nghỉ dễ dẫn tới quá tải |
| Tên sách hứa hẹn "điêu luyện"; thực tế không bài tập nào thay được bản nhạc |
Cách dùng Hanon cho có ích:
- Chọn một hai bài, không chơi cả cuốn; tối đa 5 phút.
- Chơi p, legato, ngón sát phím; rồi staccato nhẹ.
- Đổi tiết tấu (như bài 1 bên dưới) và sắc thái.
- Chuyển sang giọng khác, giữ nguyên ngón bấm: Sol trưởng và Fa trưởng trước, rồi các giọng nhiều phím đen.
- Mỗi tay riêng trước, rồi hai tay cách nhau một quãng tám.
- Nghe: nốt nào to hơn, nốt nào trễ hơn? Sửa đúng chỗ đó.
Mười phút kỹ thuật mỗi ngày
Phần tiêu đề “Mười phút kỹ thuật mỗi ngày”| Phút | Bài | Mục tiêu |
|---|---|---|
| 0–1 | Thả lỏng: buông tay, xoay vai, vài hợp âm thật nhẹ | Cơ thể sẵn sàng |
| 1–3 | Bài 1 (năm ngón đều), mỗi ngày một giọng | Đều, nhẹ, nghe từng nốt |
| 3–5 | Bài 2 (luồn ngón cái), rồi một gam | Ngón cái chuẩn bị sớm, không nhấn |
| 5–6 | Bài 3 (hợp âm thả – nhả) | Trọng lượng vào phím, rồi nhả |
| 6–8 | Bài 4 (mẫu Hanon) hoặc bài 5 (giữ nốt), luân phiên | Đều tay, chuyển giọng |
| 8–10 | Một đoạn étude, hoặc đoạn khó nhất của bài đang tập | Đưa kỹ thuật vào âm nhạc |
Sau 4–6 tuần, đổi bộ bài: thay bài 1–2 bằng hợp âm rải, thay bài 4 bằng một bài khác của Hanon hoặc một étude mới.
Năm bài tập
Phần tiêu đề “Năm bài tập”Các bài dưới đây soạn cho trang này; bài 4 dùng mẫu của bài số 1 của Hanon, rút gọn. Bắt đầu ở ♩ = 60 hoặc chậm hơn.
1. Năm ngón đều, năm cách chơi
Phần tiêu đề “1. Năm ngón đều, năm cách chơi”Mỗi ô một cách chơi. Mỗi biến thể buộc ngón tay chuẩn bị nốt sau theo một cách khác, nên khi quay về dạng đều, các nốt đều và chắc hơn (Cách tập dùng cùng nguyên lý cho đoạn chạy gam). Mỗi ngày chuyển sang một giọng khác trong năm ngón ở mười hai giọng.
2. Luồn ngón cái
Phần tiêu đề “2. Luồn ngón cái”Cách luồn ngón cái (di chuyển sớm, cẳng tay trượt ngang đều, nốt ngón cái không to hơn) được giải thích kỹ ở Gam: luồn ngón cái và vắt ngón; ở đây chỉ thêm một bước: chơi bài trên với máy đếm nhịp, rồi đổi sang nhịp chấm dôi.
3. Hợp âm thả – nhả
Phần tiêu đề “3. Hợp âm thả – nhả”Tay phải ngón 1-3-5 (hợp âm Si–Rê–Sol: 1-2-5), tay trái 5-3-1; hai tay cùng sắc thái. Thả: để trọng lượng cánh tay rơi vào hợp âm từ một khoảng thật gần, đầu ngón chắc. Nhả: ngay khi hợp âm kêu, buông lực; cổ tay nổi lên nhẹ nhàng trong dấu lặng. Ba sắc thái khác nhau đến từ tốc độ rơi, không phải từ việc ấn mạnh hơn.
4. Mẫu Hanon số 1, rút gọn
Phần tiêu đề “4. Mẫu Hanon số 1, rút gọn”Tay phải 1-2-3-4-5-4-3-2 khi đi lên, 5-4-3-2-1-2-3-4 khi đi xuống; tay trái ngược lại. Trong sách, mẫu này đi lên hai quãng tám rồi mới đi xuống; ở đây rút còn bốn ô mỗi chiều. Khi đã đều ở Đô trưởng, chuyển giọng và thêm các biến thể tiết tấu của bài 1.
5. Giữ nốt, ngón giữa độc lập
Phần tiêu đề “5. Giữ nốt, ngón giữa độc lập”Ngón 1 và 5 giữ Đô và Sol với lực tối thiểu, chỉ đủ để phím không bật lên; ngón 2, 3, 4 chơi thật đều và nhẹ. Nếu cổ tay cứng lại hoặc các ngón giữ bắt đầu ấn xuống, dừng, thả lỏng, chơi chậm hơn. Kiểu bài giữ nốt này có trong nhiều sách bài tập ngón; hãy dùng ít và nhẹ.
Chọn étude và chơi nó như âm nhạc
Phần tiêu đề “Chọn étude và chơi nó như âm nhạc”- Hơi dễ hơn bài chính một chút, để bạn tập được ở tốc độ gần thật và dồn sự chú ý vào vấn đề kỹ thuật.
- Theo nhu cầu: tay trái chạy nốt còn yếu trong một sonata Mozart thì chọn một étude của Czerny có tay trái chạy nốt; giai điệu cần hát hơn thì Heller; cần nhiều tính cách thì Burgmüller.
- Chọn lọc: vài étude học kỹ trong một năm có ích hơn cả cuốn chơi qua loa. Không ai bắt bạn chơi hết 40 bài của Op. 299.
- Học étude như học một bản nhạc: tìm hòa âm và câu nhạc, đặt sắc thái, xác định đỉnh của từng câu, chọn tốc độ mục tiêu, thu âm và nghe lại.
- Chơi cho người khác nghe: một étude của Burgmüller hay Heller hoàn toàn xứng đáng có mặt trong một buổi chơi đàn nhỏ.
- Đổi bài nếu étude làm đau tay, hoặc tập nó chỉ còn là chịu đựng.
Danh sách bài cho từng chặng nằm ở Tác phẩm theo cấp độ.
Kiểm tra nhanh
Phần tiêu đề “Kiểm tra nhanh”Kiểm tra nhanh 5 câu
Khác biệt chính giữa bài tập ngón và étude là gì?
- Étude là một bản nhạc xây quanh một vấn đề kỹ thuật; bài tập ngón là mẫu chuyển động lặp lại
- Étude luôn khó hơn bài tập ngón
- Bài tập ngón chỉ dành cho người mới học
Mỗi ngày nên dành bao lâu cho bài tập ngón?
- Khoảng 5–10 phút, tập trung và nhẹ tay
- Ít nhất một giờ
- Càng nhiều càng tốt
Vì sao không nên cố luyện cho ngón 4 nhấc lên hoàn toàn độc lập?
- Gân duỗi của ngón 4 nối với gân các ngón bên cạnh
- Vì ngón 4 là ngón ngắn nhất
- Vì sách Hanon không có bài nào cho ngón 4
Bài 1 của Hanon có hạn chế gì?
- Có quá nhiều phím đen
- Chỉ có phím trắng ở Đô trưởng
- Không có phần cho tay trái
Nên chọn étude thế nào?
- Khó nhất có thể, để tiến bộ nhanh
- Hơi dễ hơn bài chính, nhắm đúng chỗ còn yếu
- Chơi hết cả cuốn theo thứ tự
Nguồn
Phần tiêu đề “Nguồn”- Bản nhạc và danh mục tác phẩm: trang tác phẩm trên IMSLP (Hanon, Brahms WoO 6, Dohnányi, Cortot, Czerny, Burgmüller, Heller, Cramer, Clementi, Moszkowski, Liszt, Debussy); bản Urtext của G. Henle Verlag cho Burgmüller Op. 100 và các étude của Chopin.
- Charles-Louis Hanon, Le Pianiste virtuose en 60 exercices (Boulogne, 1873); bản tiếng Anh The Virtuoso Pianist (G. Schirmer, 1900), bản số hóa trên Internet Archive.
- Chuan C. Chang, Fundamentals of Piano Practice, mục Exercises.
- BAPAM, The Healthy Pianist.
- Xem thêm tài liệu tham khảo.
Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT