Hòa âm bên phím và ứng tác

Phần này dạy bạn chơi hòa âm bằng hai bàn tay chứ không chỉ hiểu nó trên giấy: kết ở mọi giọng, tự đệm cho một giai điệu, rồi ứng tác những đoạn ngắn theo phong cách cổ điển. Dành cho người lớn đã xong chặng sơ cấp (chặng 2 của lộ trình, khoảng Grade 1–2), cho đến hết chặng trung cấp.

Vì sao người chơi cổ điển cần hòa âm bên phím

Nhiều người học piano cổ điển đọc từng nốt, tập từng ô và chưa bao giờ chơi một hợp âm mà bản nhạc không ghi. Hòa âm bên phím (keyboard harmony) là chơi các tiến trình hợp âm bằng tay, kể cả những nốt không ghi sẵn trên bản nhạc, và chuyển chúng sang các giọng khác. Nó gắn với bốn việc của người chơi đàn:

Việc	Hòa âm bên phím góp gì
Đọc nhạc	Một phần lớn của đọc nhanh là nhận ra hình mẫu (Thị tấu); I–IV–V–I hay một kết là những hình mẫu như thế, và tay bạn đã quen chúng.
Học thuộc	Hiểu khung hòa âm ("câu này đi I–V, dừng ở kết nửa") là phần trí nhớ phân tích, cho bạn chỗ để bám lại khi lỡ quên (học thuộc và biểu diễn).
Hiểu bản nhạc	Chơi tiến trình bằng tay luyện cả tai lẫn đầu óc, không chỉ ngón tay: bạn nghe ra câu nhạc đang rời nhà hay sắp về nhà.
Ứng tác	Có sẵn vốn tiến trình và mẫu, bạn dạo được một đoạn mở đầu, biến tấu một giai điệu, tự nối hai bài trong một buổi chơi đàn.

Đây cũng là cách người chơi đàn phím được đào tạo trong nhiều thế kỷ. Thời Baroque, người chơi đàn phím khi đệm thường chỉ có trước mặt một bè bass, đôi khi kèm các con số (bè trầm số), và tự chơi hợp âm bên trên. Ở các nhạc viện Napoli thế kỷ 18, học trò luyện partimento: những bè bass được hoàn thiện thành nhạc ngay trên bàn phím. Carl Philipp Emanuel Bach dành phần hai cuốn Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen (Tiểu luận về cách chơi đàn phím đúng đắn, 1762) cho việc đệm, và kết thúc bằng fantasia tự do, tức ứng tác. Mozart và Beethoven đều nổi tiếng là những người ứng tác xuất sắc trước công chúng.

Bạn không cần trở thành nhà soạn nhạc. Mục tiêu là một vốn từ nhỏ mà chắc, chơi được trong mọi giọng, đủ để nghe ra và hiểu những gì bạn đang tập.

Bạn cần gì trước khi bắt đầu

• Đã xong chặng 2 của lộ trình (khoảng Grade 1–2): gam trưởng Đô, Sol, Rê, Fa và gam thứ hòa âm La, Mi, Rê; hợp âm ba ở các thể đảo; vòng I–IV–I–V7–I ở Đô, Sol và Fa trưởng (xem hợp âm và hình đệm).
• Đã đọc ba bài nhạc lý: hợp âm ba, hòa âm chức năng và kết và câu nhạc.
• Biết giọng thứ cùng hóa biểu với một giọng trưởng: La thứ với Đô trưởng, Mi thứ với Sol trưởng.
• Hát được một giai điệu quen và cảm nhận được chỗ nó "dừng lơ lửng", chỗ nó "về nhà".

Nếu còn thiếu phần nhạc lý, bạn vẫn bắt đầu được trang đầu tiên và đọc song song.

Phần này gồm những gì

Trang	Bạn sẽ làm được
Kết ở mọi giọng	Bốn loại kết; tay trái bè bass, tay phải ba nốt ở ba vị trí; I–IV–V–I, I–IV–I6/4–V–I, I–ii6–V7–I; giọng thứ; vòng 12 giọng trưởng và 12 giọng thứ
Đệm cho một giai điệu	Chọn hợp âm dưới một giai điệu, quyết định nhịp hòa âm, viết bè bass, lắp hình đệm
Mẫu galant	Những công thức hai bè quen thuộc của âm nhạc thế kỷ 18 mà nhà nghiên cứu Robert Gjerdingen hệ thống hóa: Romanesca, Prinner, Monte, Fonte… (vài tên có từ thế kỷ 18, như Monte và Fonte của Joseph Riepel; vài tên đặt theo nhà lý thuyết, như Meyer). Đó là vốn từ có sẵn cho ứng tác
Ứng tác	Ghép kết, tiến trình và mẫu thành những đoạn ứng tác ngắn theo phong cách cổ điển

Thứ tự này có chủ ý. Kết là dấu chấm câu; đệm giai điệu là đặt câu; mẫu galant là thành ngữ; ứng tác là tự nói.

Lộ trình 12 tuần

Mỗi trang có kế hoạch 4 tuần riêng; bảng dưới ghép chúng lại. Hai trang cuối tập song song trong tuần 9–12: nửa đầu buổi học mẫu, nửa sau ứng tác trên chính mẫu ấy. Cột cuối là cặp giọng bạn khởi động mỗi ngày, theo vòng 12 giọng ở trang Kết ở mọi giọng.

Tuần	Trang	Việc chính	Giọng khởi động
1	Kết	Ba vị trí tay phải; I–IV–V–I	Đô / La thứ
2	Kết	Bốn loại kết; I–IV–I6/4–V–I	Sol / Mi thứ
3	Kết	I–ii6–V7–I	Fa / Rê thứ
4	Kết	Giọng thứ; tự kiểm tra	Rê / Si thứ
5	Đệm	Chọn I hay V7 dưới giai điệu	Si♭ / Sol thứ
6	Đệm	Nhịp hòa âm; bè bass liền bậc (V6, vi, ii6, I6/4)	La / Fa♯ thứ
7	Đệm	Lắp hình đệm: bass Alberti, "bass – hợp âm"	Mi♭ / Đô thứ
8	Đệm	Tự đệm một giai điệu mới	Mi / Đô♯ thứ
9	Mẫu galant, ứng tác	Mẫu đầu tiên; ứng tác trên I–IV–V–I	La♭ / Fa thứ
10	Mẫu galant, ứng tác	Thêm mẫu; biến tấu một giai điệu đã đệm	Si / Sol♯ thứ
11	Mẫu galant, ứng tác	Nối mẫu và kết thành một câu nhạc	Rê♭ / Si♭ thứ
12	Mẫu galant, ứng tác	Một đoạn ứng tác ngắn hoàn chỉnh; thu âm và nghe lại	Fa♯ / Rê♯ thứ

Lịch chỉ là gợi ý: điều kiện để sang tuần sau là đạt mục tiêu của tuần trước. Nếu một giọng còn vấp, giữ nó thêm một tuần.

Mỗi ngày 10 phút

Mười phút mỗi ngày là một khối nhỏ, dễ giữ đều. Đặt khối này ở đầu buổi tập, trước bài đang học.

Phút	Việc	Cách làm
0–3	Kết trong giọng của tuần	Tiến trình đang học, đủ ba vị trí, không nhìn bản nhạc; máy đếm nhịp ♩ = 60
3–7	Việc chính của tuần	Bài tập, giai điệu hay mẫu theo bảng trên
7–9	Hát và nghe	Hát bè bass của bài đang đệm; nghe lại một bản nhạc đang học và đánh dấu các kết
9–10	Chơi tự do	Tay trái giữ vòng I–IV–V–I, tay phải hát một câu ngắn bên trên; ghi một dòng vào nhật ký tập

• Nói to khi chơi: "một – bốn – năm – một", hoặc "chủ – hạ át – át – chủ". Nghĩ bằng bậc thay vì tên nốt thì sang giọng mới mới dễ.
• Chậm mà liền: chọn tốc độ để không phải dừng. Phải dừng lại để nghĩ là dấu hiệu cần chậm hơn nữa.
• Bỏ bản nhạc sớm: từ lần chơi thứ ba, nhìn lên chứ đừng nhìn xuống. Mục tiêu là để tay và tai tự tìm đường.

Luyện tai song song

Nghe ra kết nửa hay kết trọn là nửa đầu của việc tự đệm. Mỗi ngày làm vài câu với công cụ nhận biết kết.

Nguồn

• Carl Philipp Emanuel Bach, Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen, phần 1 (1753) và phần 2 (1762); phần 2 bàn về đệm và fantasia tự do.
• Robert O. Gjerdingen, Music in the Galant Style (Oxford University Press, 2007).
• Giorgio Sanguinetti, The Art of Partimento: History, Theory, and Practice (Oxford University Press, 2012).
• John J. Mortensen, The Pianist's Guide to Historic Improvisation (Oxford University Press, 2020).
• Stefan Kostka, Dorothy Payne, Tonal Harmony (McGraw-Hill).
• Gjerdingen, Music in the Galant Style, chương 2 (bản trích, Đại học California Irvine) (bản lưu); Open Music Theory, Galant Schemas.
• The Concise Oxford Dictionary of Music (qua Encyclopedia.com): continuo, partimento, improvisation.
• IMSLP, Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen; College Music Society, A Re-Evaluation of Keyboard Harmony.
• Xem thêm tài liệu tham khảo.