Thời Trung cổ (khoảng 500–1400)

Bối cảnh

Ở châu Âu thời Trung cổ, nhà thờ và các triều đình quý tộc để lại dấu ấn lớn trong âm nhạc. Một phần lớn âm nhạc còn lại đến ngày nay là nhạc phụng vụ, hát trong thờ phụng. Bên ngoài nhà thờ có âm nhạc thế tục của các nhà thơ – nhạc sĩ hát rong (troubadour ở vùng Provence miền Nam nước Pháp, trouvère ở miền Bắc, Minnesinger ở Đức).

Đây cũng là thời ký âm ra đời: từ những dấu hiệu gợi nhớ hướng đi của giai điệu (neume), đến khuông nhạc bốn dòng, thường được ghi công cho Guido d'Arezzo (thế kỷ 11). Ông cũng đặt ra các âm tiết ut – re – mi… để dạy hát, tiền thân của Đô Rê Mi.

Âm thanh đặc trưng

• Thánh ca Gregorian: một bè giai điệu (đơn âm), hát không đệm, tiếng Latin, nhịp tự do theo lời.
• Dùng các điệu thức nhà thờ (xem bài 16).
• Từ khoảng thế kỷ 9 trở đi, người ta thêm bè thứ hai (organum), rồi ba, bốn bè: phức điệu ra đời. Trường phái Notre-Dame ở Paris (Léonin, Pérotin), khoảng cuối thế kỷ 12 đến đầu thế kỷ 13, để lại những bộ organum hai bè (Léonin) và bốn bè (Pérotin).
• Thế kỷ 14 (Ars nova): ký âm tiết tấu tinh vi hơn, nhạc thế tục phát triển; Machaut viết một trong những bản thánh lễ đa âm hoàn chỉnh đầu tiên của một tác giả.

Nghe một giai điệu viết theo kiểu thánh ca (do site soạn để minh họa): một bè, không nhịp đều, điệu thức Dorian, giai điệu đi chủ yếu từng bước:

Nhạc cụ

Giọng hát là chính. Nhạc cụ thời đó có đàn lute, đàn vielle (tên gọi thời Trung cổ của nhiều nhạc cụ, như fiddle và hurdy-gurdy), kèn shawm (tiền thân của oboe) và đàn organ (gắn với nhà thờ từ thế kỷ 10).

10 tác phẩm để nghe

1. Thánh ca Gregorian: Kyrie hoặc Alleluia từ một bản thu của dàn hợp xướng tu viện.
2. Hildegard von Bingen, O vis aeternitatis.
3. Hildegard von Bingen, Ordo Virtutum (trích đoạn).
4. Pérotin, Viderunt omnes (organum bốn bè).
5. Léonin, Magnus liber organi (các bản organum hai bè), để so sánh với Pérotin.
6. Sumer is icumen in (canon tiếng Anh, thế kỷ 13).
7. Bernart de Ventadorn, một ca khúc troubadour.
8. Guillaume de Machaut, Messe de Nostre Dame.
9. Machaut, Ma fin est mon commencement.
10. Llibre Vermell de Montserrat (bản chép tay các bài ca sùng đạo, khoảng năm 1399).

Cách nghe: nhạc Trung cổ không có "giai điệu bắt tai" theo nghĩa hiện đại. Hãy nghe như nghe không gian: tiếng vang của nhà thờ đá, sự hòa quyện của các bè chạy song song.

Thời kỳ tiếp theo: Phục hưng. Tổng quan: Lịch sử.

Nguồn

• The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy và Bourne) qua encyclopedia.com: các mục plainsong, Gregorian chant, organum, Ars nova, vielle, Guido d'Arezzo, Machaut.
• Clark và cộng sự, Understanding Music: Past and Present (giáo trình mở), chương 2.
• Encyclopaedia Britannica: các mục Léonin, Pérotin, trouvère, Minnesinger, organ, shawm.
• IMSLP (trang các tác phẩm); International Society of Hildegard von Bingen Studies. Xem tài liệu tham khảo.