Piano
Lịch sử cây đàn piano
Cây đàn bạn tập hôm nay là kết quả của hơn ba thế kỷ cải tiến. Biết cây đàn đã thay đổi thế nào giúp bạn hiểu vì sao Bach, Mozart, Beethoven và Chopin viết như họ đã viết, và chơi nhạc của họ trên đàn hiện đại sao cho hợp lý.
Trước piano: ba cách làm dây đàn vang lên
Phần tiêu đề “Trước piano: ba cách làm dây đàn vang lên”Trước khi có piano, người chơi nhạc phím dùng những nhạc cụ như ba loại dưới đây. Không loại nào vừa to hay nhỏ tùy theo lực ngón tay, vừa đủ vang cho một căn phòng lớn.
| Nhạc cụ | Cách tạo tiếng | To nhỏ theo lực ngón? | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Clavichord | Một lưỡi đồng nhỏ (tangent) gõ vào dây và nằm lại trên dây cho đến khi nhả phím | Có, nhưng rất nhỏ tiếng | Rung nhẹ ngón trên phím tạo tiếng rung (Bebung). Tiếng quá nhỏ để chơi hòa nhạc, nên chủ yếu dùng để tập riêng; các sonata và fantasia của C. P. E. Bach rất hợp với tiếng của nó |
| Harpsichord | Miếng gảy gắn trên con đẩy (jack) gảy dây | Không | Đổi màu tiếng bằng các bộ dây (register) và hai tầng phím. Một trong những nhạc cụ phím quan trọng nhất của thời Baroque |
| Organ | Hơi thổi qua ống | Không | Tiếng giữ nguyên chừng nào còn giữ phím; đổi màu bằng các bộ ống. Xem các nhạc cụ khác |
Cristofori: chiếc đàn "có nhỏ có to" (khoảng năm 1700)
Phần tiêu đề “Cristofori: chiếc đàn "có nhỏ có to" (khoảng năm 1700)”Bartolomeo Cristofori (1655–1732) phụ trách nhạc cụ cho hoàng tử Ferdinando de' Medici ở Florence. Bản kiểm kê nhạc cụ nhà Medici năm 1700 đã ghi một chiếc arpicimbalo "mới được Bartolomeo Cristofori phát minh", có búa và bộ giảm âm, âm vực bốn quãng tám. Vì vậy năm 1700 thường được coi là năm sinh của piano.
Năm 1711, nhà văn Scipione Maffei viết bài mô tả chiếc đàn, gọi nó là gravicembalo col piano, e forte: "harpsichord có nhỏ và có to". Từ đó sinh ra hai chữ pianoforte và piano.
Điều thiên tài của Cristofori nằm ở bộ máy (action), phần nối phím với dây:
- Búa gõ dây thay vì miếng gảy. Bấm phím nhanh thì búa bay nhanh, tiếng to; bấm chậm thì tiếng nhỏ.
- Cơ cấu thoát (escapement): ngay trước khi chạm dây, búa được "thả" ra, gõ vào dây rồi bật lại ngay. Nếu búa nằm lại trên dây, dây sẽ không rung được.
- Bộ giảm âm (damper): nhả phím thì một miếng chặn rơi xuống dây, tiếng tắt.
Ba cây đàn của Cristofori còn tồn tại đến nay: cây năm 1720 ở Bảo tàng Metropolitan (New York, 54 phím), cây năm 1722 ở Bảo tàng Nhạc cụ Quốc gia ở Rome và cây năm 1726 ở Bảo tàng Nhạc cụ của Đại học Leipzig.
Thế kỷ 18: Silbermann, Bach và hai trường phái
Phần tiêu đề “Thế kỷ 18: Silbermann, Bach và hai trường phái”Bài viết của Maffei được dịch sang tiếng Đức năm 1725. Đọc nó, thợ làm đàn Gottfried Silbermann bắt đầu làm piano theo thiết kế của Cristofori từ những năm 1730. J. S. Bach chê một cây đàn Silbermann đời đầu vì phím nặng và âm cao yếu; về sau ông khen những cây đã cải tiến và còn giúp bán đàn Silbermann. Vua Frederick Đại đế nước Phổ mua nhiều cây đàn này, và Bach đã chơi chúng khi đến cung điện của nhà vua ở Potsdam năm 1747, chuyến thăm sinh ra tác phẩm Musikalisches Opfer (Lễ vật âm nhạc).
Dù vậy, Bach viết nhạc phím cho những nhạc cụ của thời ông: harpsichord, clavichord và organ. Trang bìa bản in Biến khúc Goldberg (1741), chẳng hạn, ghi rõ bản nhạc viết cho harpsichord hai tầng phím (Clavicimbal mit 2 Manualen). Chơi Bach trên piano là một lựa chọn diễn giải, không có gì sai, nhưng nên biết điều đó khi quyết định dùng bàn đạp hay chơi luyến (xem Bàn đạp).
Cuối thế kỷ 18, piano tách thành hai trường phái:
Bộ máy Vienna (Prellmechanik). Người đặt nền móng là Johann Andreas Stein (1728–1792) ở Augsburg; con gái ông, Nannette Streicher, chuyển xưởng đến Vienna năm 1794, và Anton Walter làm đàn theo mẫu này ở Vienna. Bộ máy nhẹ và đơn giản, búa bọc da, tiếng nhẹ và thanh hơn đàn hiện đại. Stein được cho là người đưa vào cần đầu gối (knee lever): đẩy đầu gối lên để nhấc bộ giảm âm, tiền thân của bàn đạp vang.
Năm 1777, ở Augsburg, Mozart thử đàn của Stein rồi viết thư kể cho cha: chạm phím cách nào thì tiếng vẫn luôn đều, đàn giảm âm tốt hơn hẳn những cây ông từng chơi, và có cơ cấu thoát. Khoảng năm 1783 Mozart mua một cây đàn của Walter; cây đàn này nay ở Bảo tàng Mozart tại Salzburg.
Bộ máy Anh. Ở London, Johannes Zumpe làm piano vuông (square piano) nhỏ gọn từ những năm 1760, loại đàn gia đình rất được ưa chuộng. Các xưởng London, nổi bật là Broadwood, làm đàn cánh với bộ máy Anh (English action), khác hẳn bộ máy Vienna.
Cả hai loại đàn thời này đều có âm vực khoảng năm quãng tám; đàn Stein, chẳng hạn, chạy từ FF đến f''' (Fa1–Fa6).
Beethoven và cây đàn lớn dần
Phần tiêu đề “Beethoven và cây đàn lớn dần”Beethoven liên tục đòi hỏi nhiều hơn những gì cây đàn đang có: to hơn, ngân hơn, rộng hơn. Ông lần lượt có:
- Một cây đàn Érard từ Paris năm 1803.
- Một cây Broadwood từ London (Thomas Broadwood tặng năm 1818): sáu quãng tám, từ CC đến c'''' (Đô1–Đô7).
- Một cây của Conrad Graf ở Vienna, Graf cho ông mượn từ đầu năm 1826: sáu quãng tám rưỡi, từ CC đến f'''' (Đô1–Fa7).
Hình dưới so âm vực các cây đàn này với bàn phím 88 phím ngày nay.
Một ví dụ cho thấy cây đàn thay đổi cách đọc bản nhạc: ở đầu chương 1 Sonata Ánh trăng, Beethoven ghi senza sordino, tức giữ bàn đạp suốt chương. Trên đàn thời đó tiếng tắt nhanh nên chỉ thành một lớp sương mỏng; trên đàn hiện đại thì thành hỗn độn. Cách người chơi hôm nay xử lý chỉ dẫn này nằm ở bài học Sonata Ánh trăng, chương 1.
Thế kỷ 19: cây đàn của các nghệ sĩ bậc thầy
Phần tiêu đề “Thế kỷ 19: cây đàn của các nghệ sĩ bậc thầy”Thời Lãng mạn, piano thành nhạc cụ của những nghệ sĩ biểu diễn lớn và của mọi phòng khách trung lưu. Cây đàn cần to hơn, bền hơn, giữ dây ổn định hơn và lặp nốt nhanh hơn.
| Cải tiến | Ai, khi nào | Tác dụng |
|---|---|---|
| Cơ cấu thoát kép (double escapement) | Érard, bằng sáng chế ở Anh năm 1821 | Đánh lại một nốt khi phím mới nhả lên một phần, nên lặp nốt và láy rền nhanh được. Đây là nền tảng bộ máy đàn cánh hiện đại |
| Khung sắt đúc | Alpheus Babcock (Mỹ) năm 1825 cho đàn vuông; Jonas Chickering được cấp bằng sáng chế năm 1843 cho đàn cánh | Chịu lực căng dây lớn, nên dùng được dây dày hơn, tiếng to hơn và giữ cao độ lâu hơn |
| Búa bọc nỉ | Jean-Henri Pape (Paris) lấy bằng sáng chế năm 1826; búa bọc nỉ thay dần búa bọc da, chỉ phổ biến hẳn sau năm 1855 | Tiếng tròn hơn, dải sắc thái rộng hơn |
| Dây bắt chéo (overstringing) | Steinway, bằng sáng chế cho đàn cánh năm 1859 | Dây trầm dài chạy chéo phía trên dây cao, nằm gần giữa bảng cộng hưởng, cho tiếng trầm đầy hơn |
| Bàn đạp giữ âm (sostenuto) | Claude Montal làm cơ cấu giữ âm năm 1862; Albert Steinway được cấp bằng sáng chế năm 1874 | Chỉ giữ ngân những nốt đang được giữ phím lúc nhấn bàn đạp |
| 88 phím, từ La0 đến Đô8 | Chuẩn của đàn piano hiện đại | Âm vực chuẩn đến ngày nay |
Mỗi nghệ sĩ có cây đàn mình thích. Chopin gắn bó với đàn Pleyel ở Paris, tiếng mềm và nhạy với những sắc thái nhỏ; Liszt thường chơi đàn Érard, mạnh mẽ và lặp nốt nhanh. Nhiều hãng đàn lớn ra đời trong giai đoạn này: Bösendorfer (Vienna, 1828), Steinway & Sons (New York, 1853, do Henry Engelhard Steinway lập; xưởng Hamburg mở năm 1880), C. Bechstein (Berlin, 1853) và Blüthner (Leipzig, 1853).
Song song là đàn đứng (upright): dây dựng theo chiều đứng để cây đàn gọn hơn. Kiểu "đàn hươu cao cổ" (giraffe piano) xuất hiện ở Vienna đầu thế kỷ 19; năm 1800, John Isaac Hawkins làm cây đàn thường được coi là piano đứng thực thụ đầu tiên, ở Philadelphia. Về nhạc bốn tay và các thể loại khác cho piano, xem Các thể loại nhạc piano.
Thế kỷ 20 đến nay
Phần tiêu đề “Thế kỷ 20 đến nay”Về cơ bản, cây đàn cánh hiện đại đã ổn định từ cuối thế kỷ 19; những thay đổi sau đó chủ yếu nằm ở vật liệu, độ chính xác khi sản xuất và quy mô.
- Nhật Bản: Yamaha làm cây piano đứng đầu tiên năm 1900, Kawai thành lập năm 1927.
- Fazioli (Sacile, Ý), thành lập năm 1981, làm đàn cánh, từ cỡ nhỏ đến đàn concert.
- Một số đàn concert của Bösendorfer có 97 phím (tám quãng tám trọn), xuống tới Đô0.
- Piano điện (digital piano) phát những mẫu âm thu từ đàn thật, với bộ phím có búa mô phỏng cảm giác đàn cơ. Chúng không cần lên dây, cắm được tai nghe và nối được với máy tính qua MIDI (dùng được với các công cụ của site). Cách chọn: xem Chọn đàn và góc tập.
Cùng lúc đó, phong trào biểu diễn theo lối lịch sử đưa đàn cổ trở lại sân khấu: những nghệ sĩ như Malcolm Bilson chơi Mozart, Beethoven, Schubert trên fortepiano, cho người nghe thấy những màu tiếng mà đàn hiện đại không có.
Bên trong cây đàn cánh hiện đại
Phần tiêu đề “Bên trong cây đàn cánh hiện đại”Hiểu cây đàn hoạt động thế nào giúp bạn hiểu vì sao có những việc ngón tay làm được và có những việc không.
- Phím là một đòn bẩy. Bấm phím xuống thì đầu kia của phím nâng bộ máy lên.
- Con đẩy hất búa lên rồi thoát ra. Ngay trước khi búa chạm dây, con đẩy trượt ra khỏi búa; búa bay tự do, gõ vào dây rồi rơi xuống. Bạn không thể "giữ búa trên dây" hay "nắn" nốt sau khi đã gõ.
- Cần lặp (repetition lever) đỡ búa ở lưng chừng, nên bạn đánh lại được nốt khi phím mới nhả lên một phần. Đó là cơ cấu thoát kép của Érard.
- Bộ giảm âm của mỗi nốt nhấc khỏi dây khi bạn bấm phím và rơi xuống khi bạn nhả phím. Bàn đạp vang nhấc tất cả bộ giảm âm cùng lúc.
- Dây đàn. Ở vùng trầm nhất, mỗi nốt chỉ có một dây; lên cao hơn là hai dây, rồi ba dây ở các nốt cao. Một cây piano có hơn 200 dây (đàn concert Steinway D có 243 dây); tổng lực căng là 16 tấn vào năm 1862 và có thể lên tới 30 tấn ở đàn hiện đại, do khung gang gánh chịu.
- Bảng cộng hưởng (soundboard) bằng gỗ vân sam nhận rung động từ dây qua cầu ngựa. Chính bảng gỗ lớn này đẩy không khí và tạo ra âm lượng ta nghe được.
Ba bàn đạp (vang, una corda, sostenuto) và chỗ chúng khác nhau giữa đàn cánh và đàn đứng được giải thích ở trang Bàn đạp.
Đàn xưa dạy gì cho người chơi đàn hiện đại
Phần tiêu đề “Đàn xưa dạy gì cho người chơi đàn hiện đại”Nhạc của Mozart hay Beethoven được viết cho những cây đàn khác với đàn của bạn. Không cần đàn cổ để chơi hay, nhưng nên "dịch" cho đúng:
| Đàn thời Mozart, Beethoven | Đàn hiện đại | Khi chơi trên đàn hiện đại |
|---|---|---|
| Bộ máy nhẹ và đơn giản | Bộ máy nặng và phức tạp hơn | Đừng "đè" Mozart; đoạn nhanh cần ngón nhẹ, rõ, không nặng tay |
| Tiếng ngân ngắn hơn | Tiếng ngân dài | Dùng ít bàn đạp; tách rõ staccato và các dấu luyến hai nốt |
| Khung nhẹ, thường hai dây mỗi nốt, tiếng nhẹ và thanh | Khung gang, dây căng mạnh, tiếng to và dày | Chơi hợp âm thấp và bè Alberti thật nhẹ để không lấn giai điệu |
| Giữ bàn đạp lâu vẫn ít nhòe, vì tiếng tắt nhanh | Giữ bàn đạp lâu dễ nhòe | Chỉ dẫn bàn đạp dài của Beethoven thường cần thay bàn đạp một phần hoặc nửa bàn đạp |
Kiểm tra nhanh
Phần tiêu đề “Kiểm tra nhanh”Kiểm tra nhanh 4 câu
Chữ "pianoforte" có nghĩa gốc là gì?
- Đàn có búa bằng gỗ
- Đàn chơi được cả nhỏ (piano) và to (forte) tùy lực ngón
- Đàn có hai bàn đạp
Harpsichord khác piano ở điểm cơ bản nào?
- Harpsichord không có phím đen
- Dây được gảy chứ không bị gõ, nên lực ngón không đổi được to nhỏ
- Harpsichord chỉ có một dây cho mỗi nốt
Cơ cấu thoát kép của Érard (1821) giúp người chơi điều gì?
- Chơi to hơn
- Có thêm bàn đạp giữa
- Đánh lại một nốt nhanh mà không cần nhả phím hết
Khi chơi một sonata của Mozart trên đàn hiện đại, lựa chọn nào hợp lý nhất?
- Giữ bàn đạp vang suốt để tiếng đầy
- Ít bàn đạp, bè trầm nhẹ, luyến và staccato rõ
- Chơi bè trầm thật to vì đàn thời đó có bè trầm yếu
Nguồn
Phần tiêu đề “Nguồn”- Metropolitan Museum of Art, Heilbrunn Timeline of Art History: The Piano: The Pianofortes of Bartolomeo Cristofori (1655–1731) và The Piano: Viennese Instruments.
- Edwin M. Good, Giraffes, Black Dragons, and Other Pianos: A Technological History from Cristofori to the Modern Concert Grand, Stanford University Press, tái bản lần 2, 2001.
- Cyril Ehrlich, The Piano: A History, Oxford University Press, 1990.
- David Rowland (chủ biên), The Cambridge Companion to the Piano, Cambridge University Press, 1998.
- Stuart Isacoff, A Natural History of the Piano, Knopf, 2011.
- Thư của Mozart gửi cha từ Augsburg, ngày 17/10/1777.
- Bằng sáng chế Hoa Kỳ số 3.238 (J. Chickering, 1843), số 26.532 (Steinway, 1859) và số 156.388 (Steinway, 1874).
- Xem thêm tài liệu tham khảo.
Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT