2. Khuông nhạc và khóa

Khuông nhạc

Khuông nhạc gồm 5 dòng kẻ song song và 4 khe giữa chúng. Dòng và khe được đếm từ dưới lên: dòng 1 là dòng thấp nhất.

Mỗi nốt được đặt hoặc trên dòng (dòng kẻ chạy qua giữa nốt) hoặc trong khe. Nốt càng cao trên khuông thì âm càng cao. Đi từ một dòng lên khe ngay trên nó là đi lên một bậc tên nốt (ví dụ từ Mi lên Fa).

Khóa nhạc

Chỉ nhìn khuông thì chưa biết dòng nào là nốt gì. Khóa nhạc đặt ở đầu khuông cho biết điều đó.

Khóa Sol

Khóa Sol (treble clef) có nét xoắn ôm lấy dòng 2, đánh dấu rằng nốt trên dòng 2 là Sol (G4). Từ đó suy ra mọi nốt khác. Khóa Sol dùng cho âm cao: tay phải piano, violin, sáo, giọng nữ. Guitar cũng đọc khóa Sol, nhưng âm thực tế thấp hơn một quãng tám so với nốt viết.

Các nốt trên dòng khóa Sol, từ dưới lên: Mi – Sol – Si – Rê – Fa (E G B D F).

Các nốt trong khe khóa Sol: Fa – La – Đô – Mi (F A C E). Trong tiếng Anh, các khe ghép lại thành chữ FACE, rất dễ nhớ.

Khóa Fa

Khóa Fa (bass clef) có hai chấm nằm hai bên dòng 4, đánh dấu nốt trên dòng 4 là Fa (F3). Khóa Fa dùng cho âm trầm: tay trái piano, cello, contrabass, giọng nam trầm.

Các nốt trên dòng khóa Fa: Sol – Si – Rê – Fa – La (G B D F A).

Các nốt trong khe khóa Fa: La – Đô – Mi – Sol (A C E G).

Mẹo nhớ bằng tiếng Anh

Dòng khóa Sol: Every Good Boy Does Fine. Khe khóa Sol: FACE. Dòng khóa Fa: Good Boys Do Fine Always. Khe khóa Fa: All Cows Eat Grass.

Dòng kẻ phụ

Khi nốt cao hoặc thấp hơn khuông, ta vẽ thêm những đoạn dòng ngắn gọi là dòng kẻ phụ. Đọc chúng giống như đọc tiếp dòng và khe bình thường.

Nốt Đô giữa (C4) nằm trên một dòng kẻ phụ ngay dưới khuông khóa Sol, và cũng là một dòng kẻ phụ ngay trên khuông khóa Fa.

Khuông kép (của piano)

Piano dùng hai khuông nối bằng dấu ngoặc: khóa Sol ở trên cho tay phải, khóa Fa ở dưới cho tay trái. Đô giữa nằm đúng ở giữa hai khuông.

Trên phím đàn

Bản nhạc piano viết trên khuông kép: khóa Sol thường dành cho tay phải, khóa Fa cho tay trái, và Đô giữa nằm trên dòng kẻ phụ ở giữa hai khuông. Thuộc vài nốt mốc (Fa3 trên dòng 4 khóa Fa, Sol4 trên dòng 2 khóa Sol), rồi đếm từ nốt mốc gần nhất thay vì đếm từ dòng thấp nhất: xem Đọc nhạc và thị tấu.

Ba nốt mốc trên khuông kép và trên phím đàn: Fa3 trên dòng 4 khóa Fa, Đô giữa (Đô4) trên dòng kẻ phụ giữa hai khuông, Sol4 trên dòng 2 khóa Sol. Dòng đánh số từ dưới lên.

Bài tập

1. Luyện với công cụ đọc nốt, chọn "Khóa Sol, Trong khuông" đến khi đúng 9/10 lần.
2. Làm tương tự với khóa Fa.
3. Sau đó chọn "Thêm dòng kẻ phụ" để mở rộng phạm vi.
4. Không nhìn bài: trong khóa Sol, nốt trên dòng 3 là gì? Trong khóa Fa, nốt trong khe 1 là gì?

Đáp án câu 4

Khóa Sol, dòng 3 là Si (B4). Khóa Fa, khe 1 là La (A2).

Luyện tập kèm theo

Đọc nốt khóa Sol rồi khóa Fa, và phiếu bài tập "Gọi tên nốt".

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Khóa Sol đánh dấu nốt Sol ở dòng nào?

   • Dòng 1
   • Dòng 2
   • Dòng 3

2. Các nốt trong khe của khóa Sol (từ dưới lên) là gì?

   • Fa – La – Đô – Mi
   • Mi – Sol – Si – Rê
   • La – Đô – Mi – Sol

3. Khóa Fa đánh dấu nốt Fa ở dòng nào?

   • Dòng 2
   • Dòng 3
   • Dòng 4

4. Đô giữa nằm ở đâu trên khuông khóa Sol?

   • Dòng 1
   • Dòng kẻ phụ ngay dưới khuông
   • Khe 1

5. Các nốt trên dòng của khóa Fa (từ dưới lên) là gì?

   • Mi – Sol – Si – Rê – Fa
   • Sol – Si – Rê – Fa – La
   • La – Đô – Mi – Sol – Si

Nguồn

• Open Music Theory: Notation of Notes, Clefs, and Ledger Lines; Reading Clefs; The Keyboard and the Grand Staff; American Standard Pitch Notation (ASPN).
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 1.2 Notation và 1.3 Octave Registers; Dolmetsch Online, Music Theory Online: bài 1 (đánh số dòng và khe, cách nhớ tên nốt) và bài 29 (âm vực nhạc cụ).
• Xem tài liệu tham khảo.