Piano
Gam và ngón bấm
Gam là phần "ngữ pháp" của kỹ thuật piano. Mười đến mười lăm phút mỗi ngày giúp tay thuộc địa hình phím của từng giọng, biến ngón bấm thành phản xạ và làm các ngón chạy đều. Trang này đi từ động tác cốt lõi (luồn ngón cái) đến bảng ngón bấm cho mọi gam trưởng, gam thứ hòa âm và gam nửa cung, rồi cách tập để gam thật sự giúp bạn chơi bài.
Vì sao phải tập gam
Phần tiêu đề “Vì sao phải tập gam”- Bản đồ của giọng. Mỗi giọng có một hình phím đen – phím trắng riêng. Sau vài tuần chơi gam Mi♭ trưởng, mở một bản nhạc có ba dấu giáng là tay bạn tự tìm đến Mi♭, La♭, Si♭ trước khi mắt kịp đọc từng nốt. Lý thuyết nằm ở các bài gam trưởng, gam thứ và hóa biểu.
- Ngón bấm thành thói quen. Đoạn chạy trong tác phẩm phần lớn là mảnh gam hoặc hợp âm rải. Khi ngón bấm gam đã tự động, bạn không phải tính lại ngón cho từng đoạn chạy, và hiểu ngay vì sao người biên tập ghi ngón như thế.
- Độ đều. Không bài tập nào phơi bày sự không đều rõ bằng gam: ngón cái đánh nặng, ngón 4 yếu, chỗ luồn hụt nhịp. Gam là một bài kiểm tra ngắn cho tai, lặp lại được mỗi ngày.
- Đọc nhạc. Nhận ra "đây là gam Rê trưởng đi xuống từ La" là đọc được cả cụm thay vì từng nốt, và đoán trước được dấu hóa (xem thị tấu).
Luồn ngón cái và vắt ngón
Phần tiêu đề “Luồn ngón cái và vắt ngón”Năm ngón chỉ phủ được năm phím (xem thế tay năm ngón). Muốn đi tiếp mà không ngắt tiếng, bàn tay dùng hai động tác, thực chất là hai mặt của cùng một chuyển động: luồn ngón cái (ngón cái đi dưới lòng bàn tay sang phía trước) và vắt ngón (ngón 3 hoặc 4 vắt qua phía trên ngón cái).
| Tay | Đi lên (sang phải) | Đi xuống (sang trái) |
|---|---|---|
| Tay phải | Luồn ngón cái sau ngón 3 hoặc 4 | Vắt ngón 3 hoặc 4 qua ngón cái |
| Tay trái | Vắt ngón 3 hoặc 4 qua ngón cái | Luồn ngón cái sau ngón 3 hoặc 4 |
Chỗ luồn êm hay giật phụ thuộc vào ba điều:
- Ngón cái chuẩn bị sớm. Ngay sau khi chơi xong nốt của mình, ngón cái bắt đầu trượt dưới lòng bàn tay, đi theo các ngón kia, để khi đến lượt nó đã ở sẵn ngay trên phím cần chơi. Ngón cái đến muộn là nguyên nhân của phần lớn các chỗ giật và hụt nhịp.
- Cẳng tay đi ngang đều. Cẳng tay và cổ tay trượt sang ngang liên tục, như chạy trên một đường ray song song với bàn phím, đưa bàn tay tới vị trí mới. Bàn tay không "nhảy" ở chỗ luồn, cổ tay không bẻ ngang, khuỷu tay không giật ra ngoài hay ép vào sườn: khuỷu chỉ đi theo, nhẹ và đều.
- Ngón cái chơi nhẹ, bằng cạnh đầu ngón. Ngón cái vốn nặng, và vừa được luồn tới thì rất dễ đánh mạnh hơn các ngón khác. Nghe kỹ để nốt của ngón cái không nổi lên.
Khi vắt ngón thì ngược lại: ngón cái làm trục, ngón 3 hoặc 4 vòng qua phía trên rồi đặt xuống nhẹ nhàng, cổ tay vẫn giữ ngang.
Bài tập dưới đây tách động tác luồn ra khỏi gam (bài tập chuẩn bị, soạn cho trang này). Ô 1: ngón 3 ở lại trên Mi, ngón cái đi qua lại giữa Đô và Fa dưới lòng bàn tay, bàn tay gần như đứng yên. Ô 2: cùng động tác với ngón 4 trên Si. Ô 3–4: ghép lại thành gam, lên rồi xuống.
Tay trái làm ảnh gương theo chiều đi xuống: ngón 3 ở lại trên La3 trong khi ngón cái đi qua lại giữa Đô4 và Sol3; rồi ngón 4 ở lại trên Rê3 trong khi ngón cái đi qua lại giữa Sol3 và Đô3.
Nguyên tắc nhóm ngón
Phần tiêu đề “Nguyên tắc nhóm ngón”Một quãng tám có bảy nốt khác nhau, chia thành một nhóm ba ngón (1-2-3) và một nhóm bốn ngón (1-2-3-4), ngón cái mở đầu mỗi nhóm. Gam Đô trưởng tay phải: Đô–Rê–Mi (1-2-3), Fa–Sol–La–Si (1-2-3-4), rồi ngón cái luồn sang Đô kế tiếp. Ở mỗi giọng, chỗ chia nhóm được chọn theo ba quy tắc:
- Ngón cái không đặt lên phím đen. Phím đen cao và nằm sâu; ngón cái ngắn, đặt lên đó thì cả bàn tay phải đẩy vào và việc luồn trở nên vụng. Trong các ngón bấm chuẩn của gam trưởng và gam thứ hòa âm, ngón cái chỉ chơi phím trắng.
- Các ngón dài (2, 3, 4) nhận phím đen. Một nhóm ngón trùm lên cụm hai hoặc ba phím đen là hình tay tự nhiên nhất.
- Ngón 4 chỉ dùng một lần trong mỗi quãng tám, không kể nốt mở đầu của gam: tay trái Si trưởng bắt đầu bằng ngón 4 trên Si rồi dùng ngón 4 lần nữa ở Fa♯ (từ quãng tám thứ hai, Si là ngón 1). Vì vậy chỉ cần nhớ ngón 4 rơi vào nốt nào, phần còn lại tự suy ra.
Hai mẹo nhớ:
- Ở mọi gam trưởng có dấu giáng (Fa, Si♭, Mi♭, La♭, Rê♭, Sol♭), ngón 4 tay phải luôn đặt trên Si♭.
- Gam bắt đầu bằng phím đen không dùng ngón 5: ngón bấm lặp lại y hệt ở mỗi quãng tám, kể cả nốt đầu và nốt cuối.
Bảng ngón bấm 12 gam trưởng
Phần tiêu đề “Bảng ngón bấm 12 gam trưởng”Một quãng tám, đi lên; đi xuống thì đọc ngược lại. Các giọng xếp theo vòng quãng năm.
| Giọng | Tay phải | Tay trái | Ngón 4 tay phải | Ngón 4 tay trái |
|---|---|---|---|---|
| Đô | 1 2 3 1 2 3 4 (5) | (5) 4 3 2 1 3 2 1 | Si | Rê |
| Sol | 1 2 3 1 2 3 4 (5) | (5) 4 3 2 1 3 2 1 | Fa♯ | La |
| Rê | 1 2 3 1 2 3 4 (5) | (5) 4 3 2 1 3 2 1 | Đô♯ | Mi |
| La | 1 2 3 1 2 3 4 (5) | (5) 4 3 2 1 3 2 1 | Sol♯ | Si |
| Mi | 1 2 3 1 2 3 4 (5) | (5) 4 3 2 1 3 2 1 | Rê♯ | Fa♯ |
| Si | 1 2 3 1 2 3 4 (5) | (4) 3 2 1 4 3 2 1 | La♯ | Fa♯ |
| Fa♯ = Sol♭ | 2 3 4 1 2 3 1 2 | 4 3 2 1 3 2 1 4 | La♯ = Si♭ | Fa♯ = Sol♭ |
| Rê♭ = Đô♯ | 2 3 1 2 3 4 1 2 | 3 2 1 4 3 2 1 3 | Si♭ | Sol♭ |
| La♭ | 3 4 1 2 3 1 2 3 | 3 2 1 4 3 2 1 3 | Si♭ | Rê♭ |
| Mi♭ | 3 1 2 3 4 1 2 3 | 3 2 1 4 3 2 1 3 | Si♭ | La♭ |
| Si♭ | 4 1 2 3 1 2 3 4 | 3 2 1 4 3 2 1 3 | Si♭ | Mi♭ |
| Fa | 1 2 3 4 1 2 3 (4) | (5) 4 3 2 1 3 2 1 | Si♭ | Sol |
Cách đọc bảng:
- Số trong ngoặc chỉ dùng ở đầu mút của gam: nốt cao nhất của tay phải, nốt thấp nhất của tay trái. Khi gam đi tiếp sang quãng tám khác, nốt ấy do ngón 1 chơi.
- Năm giọng đầu (Đô, Sol, Rê, La, Mi) dùng chung một ngón bấm: học một là có năm.
- Si trưởng: tay phải như Đô trưởng; tay trái bắt đầu bằng ngón 4 (xem bài mẫu bên dưới).
- Si♭ trưởng: một số bảng ngón bấm (như PianoScales) cho nốt Si♭ đầu tiên của tay phải dùng ngón 2 (2 1 2 3 1 2 3 4); từ quãng tám thứ hai trở đi, Si♭ luôn là ngón 4.
- Rê♭ trưởng cùng phím với Đô♯ trưởng, Sol♭ trưởng cùng phím với Fa♯ trưởng: cùng ngón bấm.
số ngón tay phải số ngón tay trái số trong ngoặc của bảng
Gam thứ hòa âm
Phần tiêu đề “Gam thứ hòa âm”Gam thứ hòa âm nâng bậc 7 lên nửa cung để có cảm âm (xem gam thứ). Ngón bấm theo cùng các quy tắc nhóm ngón; năm giọng La, Mi, Rê, Sol, Đô thứ dùng đúng ngón của Đô trưởng.
| Giọng | Tay phải | Tay trái |
|---|---|---|
| La, Mi, Rê, Sol, Đô thứ | 1 2 3 1 2 3 4 (5) | (5) 4 3 2 1 3 2 1 |
| Si thứ | 1 2 3 1 2 3 4 (5) | (4) 3 2 1 4 3 2 1 |
| Fa thứ | 1 2 3 4 1 2 3 (4) | (5) 4 3 2 1 3 2 1 |
| Fa♯ thứ | 3 4 1 2 3 1 2 3 | 4 3 2 1 3 2 1 4 |
| Đô♯ thứ | 3 4 1 2 3 1 2 3 | 3 2 1 4 3 2 1 3 |
| Sol♯ thứ | 3 4 1 2 3 1 2 3 | 3 2 1 4 3 2 1 3 |
| Mi♭ thứ = Rê♯ thứ | 3 1 2 3 4 1 2 3 | 2 1 4 3 2 1 3 2 |
| Si♭ thứ | 4 1 2 3 1 2 3 4 | 2 1 3 2 1 4 3 2 |
Một số bảng ngón bấm (như PianoScales) cho tay phải Fa♯ thứ và Sol♯ thứ bắt đầu bằng 2 3 thay vì 3 4, và Si♭ thứ bắt đầu bằng ngón 2: chỉ khác ở hai nốt đầu (Si♭ thứ: nốt đầu). Trang này chưa đưa ngón bấm gam thứ giai điệu (đi lên khác đi xuống); khi học đến, hãy theo bảng của sách gam bạn đang dùng.
Gam nửa cung
Phần tiêu đề “Gam nửa cung”Gam nửa cung đi qua mọi phím, trắng lẫn đen. Ngón bấm chuẩn dựa trên một quy tắc gọn:
- Ngón 3 chơi mọi phím đen, ngón 1 chơi phím trắng.
- Ở hai cặp phím trắng liền nhau (Mi–Fa và Si–Đô), ngón 2 thay ngón cái một lần: tay phải dùng ngón 2 cho Fa và Đô; tay trái dùng ngón 2 cho Mi và Si.
| Đi lên từ Đô | Đô | Đô♯ | Rê | Rê♯ | Mi | Fa | Fa♯ | Sol | Sol♯ | La | La♯ | Si | Đô |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tay phải | 1 | 3 | 1 | 3 | 1 | 2 | 3 | 1 | 3 | 1 | 3 | 1 | 2 |
| Tay trái | 1 | 3 | 1 | 3 | 2 | 1 | 3 | 1 | 3 | 1 | 3 | 2 | 1 |
Đi xuống dùng cùng ngón theo chiều ngược lại. Đặt bàn tay sâu vào trong một chút để ngón 3 nằm thoải mái trên phím đen, các ngón đi sát mặt phím: gam nửa cung phải nghe như một dòng chảy liền, không như những bước chân rời. Bàn phím đối xứng quanh nốt Rê, nên khi chơi gam nửa cung ngược chiều bắt đầu từ Rê, hai tay dùng cùng số ngón ở mọi nốt.
Khi đã thạo, bạn có thể học thêm những cách bấm dùng nhóm 1-2-3-4 cho tốc độ cao (Graham Fitch mô tả một cách như vậy, xem Nguồn). Nhưng hãy học cách "ngón 3 trên phím đen" trước, vì nó là nền cho mọi cách khác.
Hai bài gam mẫu
Phần tiêu đề “Hai bài gam mẫu”Đô trưởng hai quãng tám, hai tay
Phần tiêu đề “Đô trưởng hai quãng tám, hai tay”Tay trái được viết thấp hơn tay phải hai quãng tám cho dễ đọc; khi tập, bạn có thể chơi cách nhau một quãng tám.
Khó nhất của gam hai tay song song là hai tay không luồn cùng lúc. Đi lên, tay phải luồn ngón cái ở Fa và Đô, còn tay trái vắt ngón ở La và Rê; đi xuống, tay phải vắt ngón ở Si và Mi, tay trái luồn ở Sol và Đô. Tập riêng từng điểm luồn: chơi ba bốn nốt quanh điểm ấy bằng hai tay, thật chậm, lặp lại đến khi hai tay khớp, rồi mới chơi cả gam.
Si trưởng: tay trái bắt đầu bằng ngón 4
Phần tiêu đề “Si trưởng: tay trái bắt đầu bằng ngón 4”Si trưởng chỉ có hai phím trắng: Si và Mi. Nếu tay trái bắt đầu bằng ngón 5 như Đô trưởng, ngón cái sẽ rơi vào Fa♯, một phím đen. Bắt đầu bằng ngón 4, ngón cái rơi đúng vào Mi và Si. Ngón 4 chỉ dành cho nốt Si thấp nhất: từ quãng tám thứ hai, Si là ngón 1, rồi ngón 3 vắt qua sang Đô♯.
Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.
Cách tập
Phần tiêu đề “Cách tập”Từng bước
Phần tiêu đề “Từng bước”| Bước | Nội dung | Chuyển sang bước sau khi |
|---|---|---|
| 1 | Từng tay, một quãng tám, lên và xuống | Ba lần liên tiếp đúng ngón, không dừng |
| 2 | Hai tay, một quãng tám | Hai tay khớp từng nốt ở tốc độ chậm |
| 3 | Từng tay rồi hai tay, hai quãng tám | Chỗ đổi chiều ở đỉnh không khựng |
| 4 | Bốn quãng tám | Cẳng tay đi ngang thoải mái, thân người nghiêng nhẹ theo, vai không nhô lên |
Dùng máy đếm nhịp: bắt đầu ở tốc độ mà bạn chơi sạch không cần cố, và chỉ tăng vài nhịp mỗi phút sau ba lần sạch liên tiếp. Cách chia nhỏ và tăng tốc nói chung ở cách tập hiệu quả.
Biến thể
Phần tiêu đề “Biến thể”- Tiết tấu chấm dôi: dài – ngắn, rồi ngắn – dài. Mỗi chỗ luồn lần lượt rơi vào nốt dài và nốt ngắn, nên ngón cái buộc phải chuẩn bị sớm.
- Nhóm 3 và nhóm 4: nhấn nhẹ nốt đầu của mỗi nhóm ba nốt, rồi mỗi nhóm bốn nốt. Trọng âm lần lượt rơi vào mọi ngón, kể cả ngón 4.
- Dừng – chạy: chơi nhanh một nhóm bốn nốt, dừng trên nốt thứ năm, chuẩn bị, chạy tiếp. Dời điểm dừng sau mỗi lượt.
- Sắc thái: cả gam p, rồi cả gam f; to dần khi lên và nhỏ dần khi xuống, rồi ngược lại; một tay f, tay kia p.
- Cách chạm: hai tay legato; hai tay staccato; một tay legato, tay kia staccato (xem tạo tiếng đàn).
- Ngược chiều: hai tay bắt đầu cùng nốt chủ âm rồi tỏa ra hai phía. Ở Đô, Sol, Rê, La, Mi trưởng, hai tay dùng cùng số ngón ở mọi nốt, nên đây thường là dạng hai tay dễ nhất để bắt đầu.
Vòng quãng năm mỗi tuần
Phần tiêu đề “Vòng quãng năm mỗi tuần”Lúc đầu, học theo nhóm ngón bấm: Đô, Sol, Rê, La, Mi (cùng một ngón bấm), rồi Fa và Si, rồi các giọng phím đen. Khi đã biết hết, dùng vòng 12 tuần dưới đây để giữ tất cả: mỗi tuần một cặp giọng trưởng và giọng thứ song song là "giọng chính", tập kỹ với đủ biến thể; mỗi ngày thêm hai phút ôn một cặp bất kỳ đã học, và một phút gam nửa cung.
| Tuần | Cặp giọng | Tuần | Cặp giọng | Tuần | Cặp giọng |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Đô – La thứ | 5 | Mi – Đô♯ thứ | 9 | La♭ – Fa thứ |
| 2 | Sol – Mi thứ | 6 | Si – Sol♯ thứ | 10 | Mi♭ – Đô thứ |
| 3 | Rê – Si thứ | 7 | Fa♯ – Rê♯ thứ | 11 | Si♭ – Sol thứ |
| 4 | La – Fa♯ thứ | 8 | Rê♭ – Si♭ thứ | 12 | Fa – Rê thứ |
Thêm hợp âm rải của cùng cặp giọng vào "giọng chính" khi bạn đã học đến.
Mốc gợi ý theo trình độ
Phần tiêu đề “Mốc gợi ý theo trình độ”| Chặng (xem lộ trình) | Gam | Tốc độ gợi ý |
|---|---|---|
| 1. Khởi đầu (trước Grade 1) | Năm ngón trưởng và thứ ở sáu giọng; Đô trưởng một quãng tám, từng tay | ♩ = 60–72, mỗi nốt một phách |
| 2. Sơ cấp (≈ Grade 1–2) | Đô, Sol, Rê, Fa trưởng; La, Mi, Rê thứ hòa âm; hai quãng tám, hai tay | Móc đơn, ♩ = 60 |
| 3. Sơ trung cấp (≈ Grade 3) | Mọi giọng đến 3 dấu hóa; ngược chiều; nửa cung một quãng tám | Móc đơn, ♩ = 80–96 |
| 4. Trung cấp (≈ Grade 4–5) | Mọi gam trưởng và thứ, 2–3 quãng tám; nửa cung hai tay | Móc kép, ♩ = 60–72 |
| 5. Trung cấp cao (≈ Grade 6) | Mọi gam, 3–4 quãng tám | Móc kép, ♩ = 80–92 |
| 6. Nâng cao (≈ Grade 7–8) | Toàn bộ, nhanh; gam cách quãng 3 và quãng 6 nếu định thi | Móc kép, ♩ = 100 trở lên |
Lỗi thường gặp
Phần tiêu đề “Lỗi thường gặp”| Lỗi | Nghe hoặc thấy | Sửa |
|---|---|---|
| Ngón cái đến muộn | Hụt nhịp, "giật" ở mỗi chỗ luồn | Bài luồn ngón tại chỗ; ngón cái đi ngay sau khi chơi xong |
| Khuỷu tay giật ra ngoài | Cánh tay vung, cổ tay bẻ ngang | Cẳng tay đi ngang đều; tập trước gương |
| Ngón cái đánh nặng | Nốt Đô và Fa (tay phải) nổi lên | Tập nhẹ ngón cái; biến thể nhóm 3 để trọng âm rơi chỗ khác |
| Mỗi lần một ngón bấm khác | Lúc trôi chảy, lúc vấp | Ghi ngón bằng bút chì; tập chậm đến khi thành phản xạ |
| Khựng ở nốt cao nhất | Nhịp gãy ở chỗ đổi chiều | Tập riêng ba nốt quanh đỉnh, không dừng |
| Tăng tốc quá sớm | Không đều, tay căng | Chỉ tăng máy đếm nhịp sau ba lần sạch liên tiếp |
Kiểm tra nhanh
Phần tiêu đề “Kiểm tra nhanh”Kiểm tra nhanh 5 câu
Trong mọi gam trưởng có dấu giáng, ngón 4 tay phải luôn đặt trên nốt nào?
- Si♭
- Mi♭
- Chủ âm của gam
Gam Si trưởng tay trái bắt đầu bằng ngón mấy?
- Ngón 5
- Ngón 4
- Ngón 3
Trong gam nửa cung, ngón 3 chơi những phím nào?
- Mọi phím đen
- Mọi phím trắng
- Chỉ Fa và Đô
Điều gì làm chỗ luồn ngón cái êm nhất?
- Đưa khuỷu tay ra ngoài để lấy chỗ cho ngón cái
- Ngón cái di chuyển sớm dưới lòng bàn tay, cẳng tay đi ngang đều
- Xoay cổ tay thật nhanh đúng lúc luồn
Vì sao gam Đô trưởng hai tay song song khó hơn từng tay?
- Vì tay trái dùng ngón bấm khác hẳn tay phải
- Vì hai tay luồn ngón và vắt ngón ở những nốt khác nhau
- Vì phải dùng bàn đạp
Nguồn
Phần tiêu đề “Nguồn”- University of Evansville, Scale and Arpeggio Fingerings (bản lưu): bảng ngón bấm gam trưởng, thứ, nửa cung và hợp âm rải.
- PianoScales.org: gam trưởng và gam thứ hòa âm, ngón bấm từng giọng.
- Graham Fitch, "Nimble Chromatics", Practising the Piano: ngón bấm gam nửa cung cơ bản và nâng cao.
- Xem thêm tài liệu tham khảo.
Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).
Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT