Tác phẩm

Chopin: Nocturne Mi♭ trưởng, Op. 9 số 2

Bản nocturne nổi tiếng nhất của Chopin là một bài học trọn vẹn về nghệ thuật hát trên phím đàn: một giai điệu dài như giọng ca opera, nằm trên lớp đệm tay trái đều như nhịp thở. Trang này hướng dẫn cách tập chơi, kèm bản đồ nghe theo từng đoạn.

Mi♭ trưởng · 12/8 Andante ≈ Grade 7 34 ô nhịp

Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Frédéric Chopin (1810–1849)
Tác phẩm	Nocturne Mi♭ trưởng, Op. 9 số 2 — bài thứ hai trong bộ ba Nocturne Op. 9 (Si♭ thứ, Mi♭ trưởng, Si trưởng)
Sáng tác / xuất bản	Khoảng 1830–1831, khi Chopin mới ngoài 20 tuổi; in khoảng 1832–1833 ở Paris (Schlesinger) và Leipzig (Kistner). Bộ Op. 9 đề tặng bà Marie Pleyel, một nghệ sĩ piano nổi tiếng ở Paris
Giọng · nhịp · tốc độ	Mi♭ trưởng · 12/8 · Andante
Hình thức	A A B A B A và coda, 34 ô nhịp; mỗi lần chủ đề trở lại được trang trí nhiều hơn
Độ khó	RCM xếp bài ở Level 9 (đề cương 2022); nhà xuất bản Henle xếp mức 6 trên thang 9 ("trung bình"); bài không có trong đề cương ABRSM 2017–2028
Kỹ năng chính	Giai điệu cantabile, bước nhảy tay trái, chùm nốt hoa mỹ (fioritura), rubato, bàn đạp theo hòa âm
Bản nhạc	IMSLP (tìm "Nocturnes, Op.9 (Chopin)"); bản Urtext: G. Henle Verlag, Wiener Urtext (biên tập Jan Ekier, có in các biến thể trang trí của chính Chopin), Ấn bản Quốc gia Ba Lan (Wydanie Narodowe)

Bài sẽ hiện trong kế hoạch tập hôm nay ở trang Piano.

Chỉ muốn nghe? Đọc phần Bối cảnh và Theo dõi khi nghe; phần còn lại dành cho người tập đàn.

Vì sao nên học bài này

Học hát bằng ngón tay. Tiếng piano tắt dần ngay sau khi đánh. Muốn giai điệu nghe liền như giọng hát, bạn phải nghe đuôi của từng nốt dài và cho nốt sau vào đúng độ to mà nốt trước còn lại lúc đó. Đây là kỹ năng cốt lõi của mọi bản nhạc chậm (xem Tạo tiếng đàn).
Tay trái kiểu valse trong nhịp 12/8. Mỗi phách lớn là một nốt trầm và hai hợp âm. Bước nhảy này lặp lại trong vô số tác phẩm Lãng mạn: valse, mazurka, nocturne.
Làm quen fioritura. Những nét trang trí hoa mỹ cho giai điệu, bắt chước lối luyến láy của ca sĩ; ở Chopin, chúng thường viết bằng nốt nhỏ, thành chùm không chia đều theo phách. Gặp chúng lần đầu trong một bài ngắn dễ hơn nhiều so với gặp trong một Ballade.
Rubato có kỷ luật. Bài này dạy bạn co giãn giai điệu mà không làm sụp nhịp.
Ngắn mà trọn vẹn. 34 ô nhịp, khoảng bốn đến năm phút: đủ để học kỹ trong hai tháng và biểu diễn được.

Bối cảnh

Nocturne (dạ khúc) không phải do Chopin đặt ra. Người khởi xướng thể loại này cho piano là nhà soạn nhạc người Ireland John Field (1782–1837): một giai điệu hát ở tay phải trên lớp hợp âm rải rộng của tay trái, nhờ bàn đạp mà ngân vang. Chopin nhận lấy khuôn mẫu đó rồi phát triển nó xa hơn.

Nguồn cảm hứng thứ hai là opera Ý. Chopin rất thích nhạc của Bellini, và khi dạy cách chơi láy quanh, nốt dựa, ông khuyên học trò lấy các ca sĩ Ý lớn làm mẫu. Lối hát bel canto ("hát đẹp") của họ chuộng những câu hát dài, liền tiếng, và ca sĩ thường tự thêm những đường luyến láy vào giai điệu. Đó chính là điều bạn nghe trong bài này: mỗi lần chủ đề A trở lại, nó được "hát" với nhiều nốt hoa mỹ hơn.

Op. 9 là bộ nocturne đầu tiên Chopin xuất bản, viết trong những năm ông rời Warsaw (cuối năm 1830), sống ở Vienna rồi đến Paris (1831). Nhà xuất bản Henle gọi bài số 2 là một trong những nocturne được yêu thích nhất, có lẽ cả trong toàn bộ tác phẩm của Chopin.

Khi chơi và khi dạy bài này, Chopin thêm vào bản in nhiều biến thể trang trí, lớn nhỏ khác nhau; nhiều biến thể ông tự tay ghi vào bản nhạc của học trò. Ấn bản Wiener Urtext của Jan Ekier in các biến thể ở chú thích (bài này có nhiều biến thể nhất trong tập), và với riêng Op. 9 số 2 còn in thêm một phiên bản thứ hai chứa trọn các biến thể.

Nghe trước khi tập

Nghe ít nhất ba lần, mỗi lần với một câu hỏi:

Hơi thở. Một câu nhạc dài bao nhiêu? Nghệ sĩ "lấy hơi" ở đâu?
Tay trái. Lớp đệm có bao giờ to hơn giai điệu không? Nó có giữ nhịp khi giai điệu co giãn?
Trang trí. So sánh chủ đề ở ô 1, ô 5, ô 13 và ô 21: cùng một giai điệu, mỗi lần thêm gì?

Rồi nghe hai, ba nghệ sĩ khác nhau, ví dụ Arthur Rubinstein, Claudio Arrau và Maria João Pires (cả ba đều có bản thu các nocturne của Chopin). Ghi lại: ai chơi trôi hơn, ai chậm và đậm hơn, ai co giãn nhiều nhất? Không có câu trả lời duy nhất; bạn đang tìm phiên bản của mình. Muốn hiểu "giọng hát" mà Chopin bắt chước, nghe thêm một aria bel canto, như "Casta diva" trong opera Norma của Bellini.

Theo dõi khi nghe

Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.

Thời điểm	Sự kiện
…	A (ô 1–4): chủ đề hát trên lớp đệm kiểu valse của tay trái; một câu dài, đỉnh ở nốt cao nhưng không gắt
…	A' (ô 5–8): chủ đề nhắc lại, thêm nốt hoa mỹ
…	B (ô 9–12): đoạn tương phản quanh Si♭ trưởng; hòa âm căng hơn, sắc thái rộng hơn
…	A'' (ô 13–16): chủ đề với trang trí dày hơn; những chùm nốt nhỏ khó đầu tiên
…	B' (ô 17–20): đoạn B trở lại
…	A''' (ô 21–24): chủ đề lần cuối, trang trí nhiều nhất; giai điệu chính vẫn phải nổi dưới lớp trang trí
…	Coda (từ ô 25): nhạc dâng lên cao trào lớn nhất của bài
…	Cadenza nhỏ (senza tempo, không theo nhịp): một chuỗi nốt nhanh lấp lánh trên cao
…	Kết: nhạc lắng xuống, khép lại ở Mi♭ trưởng

Cấu trúc

Aô 1–4

A'ô 5–8 · thêm trang trí

Bô 9–12 · quanh Si♭

A''ô 13–16

B'ô 17–20

A'''ô 21–24 · trang trí nhiều nhất

Codaô 25–34 · cadenza nhỏ

Nocturne Op. 9 số 2: 34 ô nhịp; mỗi lần chủ đề trở lại được trang trí nhiều hơn (độ dài các ô theo số ô nhịp).

Đoạn	Ô nhịp	Nội dung	Điều cần chú ý
A	1–4	Chủ đề: giai điệu hát trên lớp đệm kiểu valse	Một câu dài, đỉnh ở nốt cao nhưng không gắt
A'	5–8	Chủ đề nhắc lại, thêm nốt hoa mỹ	Trang trí là một phần của câu hát, không phải "đoạn kỹ thuật"
B	9–12	Đoạn tương phản, quanh Si♭ trưởng (giọng át)	Hòa âm căng hơn, sắc thái rộng hơn
A''	13–16	Chủ đề, trang trí dày hơn	Chùm nốt nhỏ thật sự khó đầu tiên
B'	17–20	Đoạn B trở lại	Giữ mạch, đừng "nghỉ" ở đây
A'''	21–24	Chủ đề lần cuối, trang trí nhiều nhất	Giai điệu chính vẫn phải nổi dưới lớp trang trí
Coda	25–34	Cao trào, cadenza ngắn, rồi lắng xuống	Ô 32 ghi senza tempo (không theo nhịp)

Mọi câu nhạc đều dài 4 ô nhịp, trừ hai ô cuối. Cấu trúc đều đặn này là lợi thế khi học thuộc: bạn chỉ cần nhớ thứ tự A – A – B – A – B – A và những gì thay đổi mỗi lần.

Chỗ khó và cách tập

Chỗ khó	Vì sao khó	Cách tập
Bước nhảy tay trái (nốt trầm → hợp âm)	Khoảng cách thường hơn một quãng tám, chỉ có thời gian một móc đơn để nhảy; nốt trầm cần sâu, hợp âm cần nhẹ	Tập "nhảy rồi dừng": đánh nốt trầm, nhảy ngay lên hợp âm và đặt sẵn tay trên phím, chưa đánh; rồi mới đánh đúng nhịp. Mắt nhìn đích (hợp âm), tay "cảm" nốt trầm. Tập riêng cặp trầm – hợp âm khi nhắm mắt. Bài tập 1
Nốt dài của giai điệu	Piano tắt dần; nốt sau vào to hơn đuôi nốt trước nghe như bị "đánh thức"	Chơi riêng giai điệu, lắng nghe từng nốt tắt; cho nốt sau vào bằng đúng độ to còn lại của nốt trước. Hát theo khi chơi
Chùm nốt hoa mỹ (fioritura)	Không chia đều theo phách; phải nhẹ, trôi, không phá nhịp tay trái	Học giai điệu "khung" trước (bỏ hết trang trí); học chùm nốt riêng, chia thành nhóm nhỏ; đánh dấu nốt nào trùng với nốt nào của tay trái; tăng tốc dần. Bài tập 2
Cân bằng hai tay	Ba nốt của hợp âm tay trái dễ át một nốt giai điệu	Chơi tay trái chỉ "chạm" phím (gần như không ra tiếng) trong khi tay phải hát; dần dần cho tay trái lên đến pp. Bài tập 3
Láy rền, láy quanh trong giai điệu	Dễ thành tiếng "gõ" cơ học	Khi tập chậm, viết ra số nốt cụ thể; khi nhanh, giữ chúng nhỏ hơn nốt chính. Xem Nốt hoa mỹ
Rubato	Co giãn quá tay làm mất mạch; hoặc tay trái chạy theo tay phải	Bật máy đếm nhịp cho tay trái; để tay phải nhanh chậm tự do nhưng phải gặp tay trái ở đầu mỗi phách lớn
Bàn đạp	Đổi muộn làm nhòe hai hòa âm; đổi sớm làm mất nốt trầm	Đổi bàn đạp ngay sau nốt trầm, khi ngón 5 còn giữ phím. Xem Bàn đạp
Cao trào và cadenza ở coda	Một hình nốt nhắc đi nhắc lại, dồn dập dần; dễ vỡ tiếng và mỏi tay	Tập các nhóm nốt đều và chậm trước; dồn tốc độ từng chút; thả lỏng cổ tay sau mỗi nhóm; giữ âm lượng trong giới hạn tiếng đàn còn tròn

Bài tập chuẩn bị

Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này, không trích từ bản nhạc gốc. Chúng tách từng kỹ năng của bản nocturne ra để bạn tập trước.

1. Bước nhảy tay trái

Nốt trầm ngón 5; hợp âm ngón 5-3-1 (hoặc 4-2-1). Mỗi chữ Ped. là một lần đổi bàn đạp: nhả lên ngay khi đánh nốt trầm mới rồi nhấn lại, trước khi ngón 5 rời phím.

Bước nhảy tay trái (soạn cho trang này)

Bắt đầu thật chậm (♩. = 36), mắt luôn nhìn hợp âm sắp đánh.
Nhảy sớm, đánh đúng lúc: vừa đánh nốt trầm xong là tay đã rời đi, đặt sẵn trên hợp âm, chờ đúng phách mới đánh.
Nốt trầm mp, hợp âm pp: tai phải nghe được hai tầng riêng biệt.
Tăng dần đến ♩. = 44 mà vẫn không có cảm giác vội.

2. Chùm nốt không chia đều trên nền tay trái đều

Ô 1 của bài tập có chùm 7 nốt trong thời gian của một phách lớn (đáng lẽ là 6 nốt móc kép); ô 2 có chùm 9 nốt. Tay trái giữ nhịp tuyệt đối đều, tay phải phải đáp vào nốt đích đúng lúc tay trái sang phách mới.

Chùm nốt hoa mỹ trên tay trái đều (soạn cho trang này)

Tay phải riêng: chơi mỗi chùm thật chậm và đều, như một đoạn gam, với đúng ngón ghi trên khuông.
Ghép với tay trái ở tốc độ rất chậm. Nốt đầu chùm vào ngay sau phách; cả chùm phải "lọt" vừa trong một phách; nốt cuối đến kịp trước khi tay trái sang phách mới.
Khi đã chắc, thôi chơi đều như máy: để chùm nốt khởi đầu thong thả, trôi nhanh ở giữa rồi đáp nhẹ vào nốt đích, như một ca sĩ luyến láy.
Cả chùm luôn nhỏ hơn những nốt giai điệu chính.

3. Giai điệu hát trên lớp đệm thì thầm

Hát trên lớp đệm (soạn cho trang này)

Tay phải riêng, hát thành tiếng cùng lúc với chơi. Nghe nốt Mi♭ dài ở đầu ô 1 tắt dần, cho Rê vào khẽ hơn.
Tay trái riêng ở pp, đều như con lắc.
Ghép hai tay với máy đếm nhịp đặt theo phách lớn (♩.).
Tắt máy và thử rubato: nán lại một chút ở bước nhảy lên Mi♭ cao đầu ô 3, rồi bắt kịp trong phách sau. Tay trái không chờ, không vội.

Muốn tập với máy đếm nhịp ngay trên trang:

80nhịp mỗi phút (BPM)

Andante — vừa phải, như bước đi

Số phách mỗi ô nhịp Nhấn phách đầu

Kế hoạch tập

Kế hoạch 8 tuần cho người tập khoảng 45–60 phút mỗi ngày. Tốc độ ghi theo phách lớn (♩. = một nhóm ba móc đơn).

Tuần	Việc chính	Máy đếm nhịp
1	Nghe 3 bản thu; đánh dấu cấu trúc lên bản nhạc; viết số ngón. Tay trái ô 1–12 riêng; bài tập 1	♩. = 30
2	Tay trái cả bài. Tay phải: giai điệu "khung" (bỏ trang trí) ô 1–12, vừa chơi vừa hát	♩. = 30–34
3	Ghép hai tay ô 1–12 (A, A', B). Tách riêng các chùm nốt ở ô 13–16; bài tập 2	♩. = 32
4	Ô 13–24: trang trí đầy đủ, ghép hai tay; thêm bàn đạp	♩. = 34–36
5	Coda ô 25–34: nhóm nốt nhắc lại, cadenza, hai ô cuối	♩. = 34–36
6	Mỗi ngày chơi liền cả bài một lần, chậm; cân bằng giai điệu và đệm; thu âm	♩. = 38–40
7	Rubato có kiểm soát (bài tập 3); sắc thái; đổi bàn đạp tinh hơn	♩. ≈ 40–44
8	Chơi cho người khác nghe, chơi trên một cây đàn khác; sửa từ bản thu	Tốc độ bạn chọn

Tốc độ cuối là lựa chọn của bạn: đủ trôi để nghe thấy Andante ("đi"), đủ chậm để giai điệu kịp hát.

Diễn tấu

Tốc độ và nhịp 12/8

Nghĩ theo bốn phách lớn mỗi ô, không phải 12 móc đơn. Andante nghĩa là "đi": đây là một khúc hát đêm, không phải một bài thánh ca chậm. Lớp đệm kiểu valse giúp bạn cảm được độ đung đưa nhẹ của từng phách.

Rubato

Karol Mikuli, học trò của Chopin và về sau là người biên tập các tác phẩm của ông, kể rằng khi Chopin co giãn giai điệu, tay đệm vẫn tiếp tục chơi đúng nhịp. Học trò của ông còn nhớ lời dặn: "Hãy để tay trái làm nhạc trưởng và luôn giữ nhịp". Hãy coi đó là nguyên tắc tập luyện: tay trái là khung, tay phải là giọng hát, có thể đến sớm một chút, nán lại một chút, nhưng không làm sụp khung. Rubato không có nghĩa là chậm lại ở mọi chỗ đẹp.

Trang trí

Nốt hoa mỹ luôn nhỏ hơn giai điệu chính và nghe như một hơi luyến, không như một đoạn gam.
Quyết định trước nốt nào của chùm rơi cùng nốt nào của tay trái, rồi giữ quyết định đó ổn định khi tập. Sự tự do chỉ đến sau khi đã chắc.
Láy rền, láy quanh bắt đầu từ nốt nào: đọc chú thích trong ấn bản Urtext bạn dùng, và xem Nốt hoa mỹ.
Khi đã thuộc bài, thử một dị bản của chính Chopin (in trong Wiener Urtext) ở lần nhắc lại cuối. Chính Chopin cũng thường thay đổi phần trang trí khi chơi và khi dạy.

Bàn đạp

Đổi theo hòa âm, thường mỗi phách lớn hoặc mỗi hai phách, kiểu bàn đạp nối: nhả và nhấn lại ngay sau nốt trầm (xem Bàn đạp).
Ở chỗ giai điệu đi bậc liền hoặc chùm nốt nhỏ chạy dài, dùng bàn đạp nông hơn hoặc đổi thêm để không nhòe.
Nghe nốt trầm: nếu sau khi đổi bàn đạp nốt trầm biến mất, bạn đã nhả quá sớm hoặc nhấn quá muộn.

Sắc thái

Phần lớn bài ở p và pp; dải sắc thái hẹp nên từng nấc nhỏ đều đáng giá. Cao trào lớn nhất nằm ở coda, hãy để dành sức cho nó.

Lỗi thường gặp

Tay trái to ngang tay phải: bài nghe như một bản valse ồn ào, mất giọng hát.
Hợp âm tay trái vào trễ vì nhảy không kịp, kéo cả nhịp chậm lại.
Chơi chùm nốt hoa mỹ to và đều như một bài gam.
Rubato "mọi chỗ": nốt đẹp nào cũng được kéo dài, cả bài mất mạch.
Giữ bàn đạp qua hai hòa âm ở chỗ giai điệu đi bậc liền.
Tốc độ quá chậm: 12/8 thành 12 nhịp lê thê.
Đến coda thì dồn quá sớm, tiếng đàn vỡ trước khi tới đỉnh.

Học tiếp

Nocturne khác: Mi thứ Op. 72 số 1 và Đô♯ thứ (di cảo) nếu cần lùi một bước; Rê♭ trưởng Op. 27 số 2 (Henle mức 6) để tiến lên; Đô thứ Op. 48 số 1 và Si trưởng Op. 9 số 3 (Henle mức 7) khi đã vững.
Cùng tác giả, trên site: Valse La thứ (chặng 5) và Valse Si thứ (cùng chặng 6), Prélude Mi thứ, rồi Fantaisie-Impromptu và Ballade số 1 khi đã ở trình độ cao.
Cùng kỹ năng hát: Schumann: Träumerei, Beethoven: Pathétique, chương 2, Schubert: Impromptu Sol♭ trưởng; khó hơn, với giai điệu nằm ở giọng giữa: Liszt: Liebestraum số 3.
Nghe thêm: vài nocturne của John Field để thấy khuôn mẫu mà Chopin kế thừa; các nghệ sĩ nên nghe ở Nghệ sĩ piano và bản thu.

Cùng chặng 6: các bài của chặng 6.
Chặng 7: các bài của chặng 7.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

Mỗi lần chủ đề A trở lại, điều gì thay đổi?
- Nó được trang trí nhiều hơn
- Nó chuyển sang giọng thứ
- Nó chuyển xuống tay trái
Fioritura là gì?
- Một kiểu đệm tay trái trong nhịp 12/8
- Những nét trang trí hoa mỹ cho giai điệu, bắt chước lối luyến láy của ca sĩ
- Chỉ dẫn chơi không theo nhịp ở cuối bài
Theo lời kể của Karol Mikuli, rubato của Chopin là gì?
- Giai điệu co giãn trong khi tay đệm vẫn chơi đúng nhịp
- Cả hai tay cùng chậm lại ở mọi chỗ đẹp
- Tay trái co giãn theo tay phải
Khi tập một chùm nốt hoa mỹ, nên bắt đầu từ đâu?
- Chơi ngay cả chùm ở tốc độ cuối
- Học giai điệu khung (bỏ hết trang trí) trước, rồi học chùm nốt riêng theo nhóm nhỏ
- Tập chùm nốt to và đều như một bài gam

Nguồn

Frederick Niecks, Frederick Chopin as a Man and Musician, 1888 (Project Gutenberg): lời kể của Mikuli và các học trò về rubato, Chopin và Field, Chopin và opera Ý.
Jan Ekier và Paweł Kamiński, Ấn bản Quốc gia Ba Lan (Wydanie Narodowe), chú giải tập Nocturnes: các biến thể Chopin ghi vào bản nhạc của học trò.
Chopin, Nocturnes, G. Henle Verlag (HN 233, biên tập Ewald Zimmermann): mức độ khó theo thang Henle. Chopin, Nocturnes, Wiener Urtext Edition (biên tập Jan Ekier): các biến thể của tác giả.
Bản nhạc: IMSLP. Xem thêm tài liệu tham khảo.

Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT