Nhận diện thể loại qua biên chế

Câu hỏi đầu tiên khi nghe một bản nhạc lạ: ai đang chơi? Biên chế (nhạc cụ nào, bao nhiêu người, có giọng hát không) là manh mối đầu tiên để đoán thể loại.

Cây quyết định

• Có giọng hát không?
  • CóCó dàn dựng sân khấu, nhân vật, đối thoại?
    • CóOpera
    • KhôngLời tôn giáo?
      • CóThánh lễ, Requiem, cantata, oratorio
      • KhôngMột giọng + piano?
        • CóCa khúc nghệ thuật (Lied)
        • KhôngHợp xướng, cantata thế tục
  • KhôngBao nhiêu người chơi?
    • Một ngườiSonata độc tấu, tiểu phẩm (nocturne, étude, prélude…)
    • Vài người, mỗi bè một ngườiNhạc thính phòng: sonata cho nhạc cụ và piano, tam tấu, tứ tấu…
    • Dàn nhạcCó một nhạc cụ nổi bật, đối đáp với dàn nhạc?
      • CóConcerto
      • KhôngGiao hưởng, thơ giao hưởng, overture, tổ khúc ballet

Cây quyết định: bắt đầu từ câu hỏi trên cùng, theo nhánh trả lời đến khi gặp ô màu là thể loại.

Bảng biên chế thường gặp

Nghe thấy	Rất có thể là	Ghi chú
Một piano	Sonata, tiểu phẩm piano	Xem Các thể loại nhạc piano
Một nhạc cụ khác và piano	Sonata cho violin (cello, sáo…) và piano	Hai nhạc cụ ngang hàng
Một nhạc cụ không có đệm	Bach cho violin hoặc cello độc tấu; tác phẩm thế kỷ 20	Ví dụ Tổ khúc cello, Debussy Syrinx
2 violin, viola, cello	Tứ tấu đàn dây	Thể loại thính phòng quan trọng nhất
Piano, violin, cello	Tam tấu piano
Piano và 4 đàn dây	Ngũ tấu piano	Ví dụ Con cá hồi (với contrabass)
Dàn dây, harpsichord, vài nhạc cụ độc tấu	Concerto Baroque, concerto grosso	Xem Concerto
Dàn nhạc + một piano / violin nổi bật, có cadenza	Concerto
Dàn nhạc, thường 4 chương	Giao hưởng	Chương 1 thường ở hình thức sonata
Dàn nhạc, một chương, có tiêu đề kể chuyện	Thơ giao hưởng, overture	Âm nhạc chương trình
Dàn nhạc, nhiều đoạn ngắn nhịp nhảy múa	Tổ khúc ballet	Ví dụ: Ravel, Daphnis et Chloé (hai tổ khúc)
Hợp xướng + dàn nhạc + giọng độc xướng, lời Latin	Thánh lễ, Requiem	Ví dụ Mozart Requiem
Một giọng hát + piano, lời tiếng Đức	Lied	Ví dụ Erlkönig
Giọng hát độc xướng + dàn nhạc, nội dung như một cảnh kịch	Opera (aria)	Xem Nhập môn opera

Biên chế cũng là manh mối thời kỳ

• Harpsichord hoặc sáo dọc (recorder) → thường là Baroque (sáo dọc cũng có trong nhạc Phục hưng); bản thu hiện đại có thể là tái hiện lối chơi cũ.
• Clarinet vào dàn nhạc giao hưởng muộn hơn các kèn gỗ khác, trong thế kỷ 18; tuba (bản đầu được cấp bằng năm 1835) và cor anglais (ít dùng trước thế kỷ 19) là dấu hiệu của thế kỷ 19 trở đi.
• Saxophone trong dàn nhạc → từ giữa thế kỷ 19 trở đi (Adolphe Sax chế tạo khoảng 1840–45, cấp bằng 1846), như Boléro.
• Bộ gõ đa dạng, có marimba hay vibraphone → thường là thế kỷ 20 (Grainger dùng marimba trước 1916; Berg, Britten, Messiaen dùng vibraphone).
• Dàn nhạc rất lớn (bộ đồng đông, bộ gỗ gấp ba hay gấp bốn) → cuối thế kỷ 19 hoặc thế kỷ 20.

Kiểm tra nhanh 3 câu

1. Nghe thấy 2 violin, viola và cello, không có gì khác. Thể loại là gì?

   • Tứ tấu đàn dây
   • Giao hưởng
   • Concerto

2. Dàn nhạc và một piano nổi bật, có đoạn piano chơi một mình khi dàn nhạc dừng. Thể loại là gì?

   • Concerto
   • Giao hưởng
   • Tam tấu piano

3. Nghe thấy harpsichord trong một bản thu. Thời kỳ có thể nhất là gì?

   • Baroque
   • Lãng mạn
   • Ấn tượng

Nguồn

• Xem Dàn nhạc giao hưởng, Hình thức & thể loại và tài liệu tham khảo.
• The Concise Oxford Dictionary of Music, qua Encyclopedia.com: Chamber music, String quartet, Piano trio, Piano quintet, Sonata, Concerto, Concerto grosso, Basso continuo, Cadenza, Symphony, Symphonic poem, Suite, Lied, Mass, Requiem, Aria, Cor anglais, Saxophone, Marimba, Vibraphone, Orchestra.
• Encyclopaedia Britannica: Opera, Cantata, Harpsichord, Recorder, Tuba, Orchestra.
• IMSLP: Tổ khúc cello, BWV 1007–1012, Sonata và partita cho violin độc tấu, BWV 1001–1006, Debussy, Syrinx, Schubert, Ngũ tấu Con cá hồi, D. 667, Mozart, Requiem, K. 626, Schubert, Erlkönig, D. 328.
• Cantata thế tục: IMSLP, Bach, Schweigt stille, plaudert nicht, BWV 211. Boléro (saxophone): Tucson Symphony Orchestra, ghi chú chương trình.