Grieg: "Buổi sáng" (Peer Gynt)

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Edvard Grieg (1843–1907)
Tác phẩm	Nhạc sân khấu Peer Gynt, Op. 23 (Morgenstemning)
Sáng tác	1874–1875; công diễn cùng vở kịch ngày 24/2/1876 tại Christiania (nay là Oslo)
Tổ khúc	Mở đầu Peer Gynt Suite số 1, Op. 46
Thời kỳ	Lãng mạn
Giọng và nhịp	Mi trưởng, nhịp 6/8
Độ dài	Khoảng 4 phút
Bản thu gợi ý	Neeme Järvi và Gothenburg Symphony Orchestra

Điều cần biết trước khi nghe

Edvard Grieg (1843–1907) là nhà soạn nhạc nổi tiếng nhất của Na Uy, cùng thời với Tchaikovsky và Brahms. Ông viết Peer Gynt theo lời mời của nhà viết kịch Henrik Ibsen: Ibsen cần nhạc cho vở kịch thơ cùng tên, Grieg sáng tác trong hai năm 1874–1875, và vở diễn ra mắt năm 1876. Sau đó Grieg chọn một số đoạn, soạn thành hai tổ khúc hòa nhạc (Op. 46 và Op. 55) — "Buổi sáng" là bản mở đầu tổ khúc thứ nhất. (Xem chân dung Grieg.)

Peer Gynt kể chuyện một chàng trai Na Uy phiêu lưu khắp thế giới, từ quê nhà đến tận Bắc Phi. "Buổi sáng" là khúc dạo đầu của màn 4, và màn này không diễn ra ở Na Uy — mà ở Bắc Phi: bờ biển Ma-rốc, sa mạc Sahara, rồi Ai Cập. Ở đầu màn, Peer bị bạn đồng hành cướp mất du thuyền, bỏ lại một mình trên bờ biển; rạng sáng hôm sau anh phải ngồi trên cây, cầm cành gãy đuổi lũ khỉ! Một ghi chú dán trong bản tổng phổ dùng cho màn 4 cho biết Grieg viết bản nhạc này lúc đầu để mở cảnh "Sáng sớm" của màn 4: một vùng núi đá nhìn ra sa mạc.

Câu giai điệu mở đầu chỉ dùng các nốt của gam ngũ cung (5 nốt, xem bài 16), và Grieg ghi tốc độ Allegretto pastorale: hơi nhanh, kiểu đồng quê.

Khi nghe, hãy để ý hai điều: giai điệu được sáo và oboe chuyền tay nhau lúc mở đầu, và lần đầu cả dàn nhạc chơi to (forte) đến khá sớm, ngay ở phần đầu bản nhạc.

Sơ đồ cấu trúc

Mở đầusáo độc tấu giai điệu ngũ cung · oboe đáp lại

Dâng lêngiai điệu lan khắp dàn nhạc · to dần

Cao tràoforte, rồi fortissimo · giai điệu ở đàn dây

Đoạn giữađàn dây chạy nốt nhanh · cuối đoạn horn độc tấu

Trở lại và kếtgiai điệu mở đầu · êm dần

"Buổi sáng": mỗi ô một dòng của bảng "Sơ đồ cấu trúc" ngay dưới (độ rộng các ô chỉ minh họa).

Phần	Điều xảy ra
Mở đầu	Sáo độc tấu giai điệu ngũ cung, nhỏ; oboe đáp lại
Dâng lên	Giai điệu lan khắp dàn nhạc, to dần từng bậc
Cao trào	Cả dàn nhạc chơi to (forte, rồi fortissimo), giai điệu ở đàn dây; rồi lắng xuống
Đoạn giữa	Tương phản: đàn dây chạy nốt nhanh, nhiều lần to lên rồi lắng; cuối đoạn kèn horn độc tấu giai điệu
Trở lại và kết	Giai điệu mở đầu quay về, êm dần, kết thúc lặng lẽ

Nghe kèm bản thu

Theo dõi khi nghe

Thời điểm	Sự kiện
…	Mở đầu: sáo độc tấu giai điệu, nhỏ (piano), trên nền clarinet và bassoon ngân
…	Oboe đáp lại bằng cùng giai điệu ở cao độ khác — hai nhạc cụ gỗ "trò chuyện" với nhau
…	Thêm nhạc cụ tham gia, giai điệu lan rộng, âm lượng tăng dần từng bậc
…	Cả dàn nhạc chơi to (forte, rồi fortissimo), giai điệu ở đàn dây; rồi lắng xuống khá nhanh
…	Đoạn giữa: đàn dây chạy nốt nhanh, nhiều lần to lên rồi lắng; cuối đoạn kèn horn độc tấu giai điệu
…	Giai điệu mở đầu trở lại ở cello, êm dần; sáo láy (trill) líu lo
…	Kết: chậm dần, các hợp âm cuối thật nhỏ, lắng vào im lặng

Câu hỏi để nghe chủ động

• Giai điệu chỉ dùng 5 nốt (ngũ cung) nghe khác gì so với những giai điệu 7 nốt quen thuộc? (Xem bài 16.)
• Lần đầu cả dàn nhạc chơi to đến khá sớm, ngay ở phần đầu bản nhạc — cảm giác của bạn thế nào?
• Thử đếm xem sáo và oboe "chuyền" giai điệu cho nhau mấy lần ở đoạn mở đầu.
• Biết màn kịch diễn ra ở Ma-rốc chứ không phải Na Uy, bạn có nghe bản nhạc khác đi không?

Đọc thêm: Thời kỳ Lãng mạn.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Tổng phổ: bản in Peters (Edition Peters 7188) dùng cho nhạc sân khấu màn 4, bản số hóa của Thư viện Quốc gia Na Uy; IMSLP.
• Vở kịch: Henrik Ibsen, Peer Gynt, bản dịch tiếng Anh của William và Charles Archer (London, 1892), trên Internet Archive.
• Lịch sử: Concise Oxford Dictionary of Music, mục Grieg (qua Encyclopedia.com); Store norske leksikon, mục Edvard Grieg.