Tác phẩm

Tchaikovsky: Bài ca Pháp cổ, Op. 39 số 16

Một giai điệu Sol thứ hát chậm rãi trên nốt Sol trầm ngân dài, trong tập Album cho thiếu nhi Tchaikovsky viết năm 1878 "theo kiểu Schumann". Ba mươi hai ô nhịp, một giai điệu vang lên ba lần; toàn bộ nghệ thuật nằm ở chỗ để tay phải hát, còn tay trái, với hai bè của nó, chỉ thì thầm bên dưới.

Sol thứ · 2/4 Molto moderato ≈ Grade 2–3 A A B A, 32 ô nhịp

Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Pyotr Ilyich Tchaikovsky (1840–1893), người Nga
Tác phẩm	Старинная французская песенка (Bài ca Pháp cổ; tiếng Anh Old French Song), số 16 trong Детский альбом (Album cho thiếu nhi; tiếng Anh Children's Album hay Album for the Young), Op. 39: 24 bài đơn giản "à la Schumann" (theo kiểu Schumann)
Sáng tác / xuất bản	Viết từ tháng 5 đến tháng 7 năm 1878; Jurgenson in ở Moskva tháng 10 năm 1878. Tặng cháu trai của nhà soạn nhạc, Vladimir (Volodya) Davydov. Bài đứng thứ 16 cả trong bản in đầu tiên lẫn trong bản thảo của Tchaikovsky
Giọng · nhịp · tốc độ	Sol thứ · 2/4 · Molto moderato (rất vừa phải); bản Schirmer (1904) ghi Moderato assai, nghĩa gần như nhau
Hình thức	Ba đoạn có tái hiện A A B A, mỗi đoạn 8 ô; 32 ô nhịp, mở đầu bằng một nốt lấy đà
Độ khó	Khoảng ABRSM Grade 2–3: ABRSM xếp bài ở Grade 3 (đề cương 2019–2020), RCM Level 4
Kỹ năng chính	Giai điệu hát (cantabile); tay trái hai bè (nốt trầm ngân và giọng giữa); hợp âm rải staccato dưới giai điệu legato; ba lớp sắc thái cùng lúc; nhịp chấm dôi kép
Bản nhạc	IMSLP (tìm "Children's Album, Op.39 (Tchaikovsky, Pyotr)"); bản dàn trang công cộng tại Mutopia Project (theo ấn bản Schirmer 1904); khi mua bản in, chọn ấn bản ghi rõ dựa trên nguồn của Tchaikovsky (bản thảo và bản in Jurgenson)

Bài sẽ hiện trong kế hoạch tập hôm nay ở trang Piano.

Vì sao nên học bài này

Học cho tay phải hát. Giai điệu đi chậm, nhiều nốt dài, có nốt nhắc lại dưới dấu luyến: mọi thứ để luyện lối chơi cantabile, "như hát". Trên piano, nốt nào cũng tắt dần ngay sau khi đánh; hát được nghĩa là nối nốt sau vào đúng mức tiếng mà nốt trước đang tắt dần.
Một bàn tay, hai bè. Ngón 5 tay trái giữ Sol trầm qua nhiều ô (dấu nối), trong khi ngón 3-2-1 chơi một giọng giữa có dấu luyến riêng. Đây là bước đầu để chơi hai bè trong một bàn tay.
Ba lớp âm thanh. Giai điệu, giọng giữa, nốt trầm: ba mức to nhỏ khác nhau cùng lúc. Làm được điều này là một bước lớn về tiếng đàn.
Hai kiểu phát âm cùng lúc. Ở đầu đoạn B, tay phải hát legato trong khi tay trái rải hợp âm staccato.
Lặp lại mà không nhàm. Giai điệu A vang lên ba lần: p, pp, rồi p sau đoạn giữa. Bạn phải làm cho mỗi lần một khác.

Bối cảnh

Bài này nằm trong Album for the Young Op. 39 (1878), tập 24 bài đơn giản "à la Schumann" mà câu chuyện đầy đủ được kể ở bài Cầu nguyện buổi sáng, bài số 1 của tập. Giữa tập có một nhóm "bài hát nước ngoài": Bài ca Ý (số 15), Bài ca Pháp cổ (số 16), Bài ca Đức (số 17), Bài ca Napoli (số 18).

Tựa tiếng Nga Старинная французская песенка nghĩa là "bài hát Pháp xưa"; chữ песенка là dạng thân mật của "bài hát", như "bài hát nhỏ". Tchaikovsky còn dùng lại chủ đề này trong bài hát của những người hát rong (minstrel) ở hồi II vở opera Орлеанская дева (Trinh nữ xứ Orléans), viết không lâu sau đó.

Số thứ tự. Thứ tự các bài trong bản thảo của Tchaikovsky khác bản in đầu tiên ở vài chỗ, nên một số bài mang số khác nhau giữa các ấn bản. Bài này thì không: nó đứng thứ 16 trong cả hai thứ tự, vì vậy "Op. 39 số 16" là cách gọi chắc chắn. Trong các tuyển tập và sách thi, bài có thể mang số riêng của cuốn sách đó; hãy tìm theo tên.

Nghe trước khi tập

Nghe hai, ba bản thu, rồi nếu có thể, nghe trọn nhóm bốn "bài hát nước ngoài" (số 15–18) để thấy bài này nổi lên giữa các bài khác thế nào. Mỗi lần nghe, chú ý một điều:

Mấy lần A? Đếm số lần giai điệu mở đầu trở lại. Lần thứ hai nhỏ hơn bao nhiêu?
Nốt Sol trầm. Bạn có nghe nốt Sol ngân suốt bên dưới đoạn A không?
Giọng giữa. Có nghe ra một giai điệu thứ hai trong tay trái (Si♭ – Đô – Rê – Đô) không? Người chơi để nó nổi đến đâu?
Đoạn B. Tay trái đổi sang hợp âm rải nảy; giai điệu leo lên điểm cao nhất rồi lắng xuống.
Tốc độ. Bản nào vẫn "đi" với hai phách mỗi ô, bản nào chậm đến lê thê?

Nếu tò mò, nghe thêm bài hát của những người hát rong ở hồi II vở Trinh nữ xứ Orléans: cùng một chủ đề, trong một khung cảnh khác hẳn.

Theo dõi khi nghe

Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.

Thời điểm	Sự kiện
…	Đoạn A (nhịp lấy đà và ô 1–8): p; giai điệu vươn từ Rê lên Sol rồi đứng trên Rê, chạm Mi♭; tay trái giữ Sol trầm, giọng giữa đi Si♭ – Đô – Rê – Đô; ô 7 hợp âm Rê bảy, ô 8 kết ở Sol thứ
…	Đoạn A lần hai (ô 9–16): pp; nguyên văn như lần đầu nhưng nhỏ hơn hẳn, như một tiếng vọng; ô 16 dừng trên hợp âm Sol thứ
…	Đoạn B, nửa đầu (ô 17–20): p; tay trái chuyển sang hợp âm rải staccato (Đô thứ, rồi Rê bảy); giai điệu Sol – Sol – La – Si♭ đi lên; to dần từ ô 20
…	Đỉnh (ô 21–22): tay trái liền lại; giai điệu lên Rê, rồi Mi♭ – Fa ở ô 22, mf: nốt cao nhất bài
…	Kết đoạn B (ô 23–24): nhỏ dần, dừng trên hợp âm Rê trưởng (át âm)
…	Đoạn A trở lại (ô 25–32): p; ở hai ô cuối, tay phải có thêm một bè dưới, bè trầm đi Đô – Rê – Sol về hợp âm Sol thứ

Cấu trúc

Aô 1–8 · p · Sol thứ trên âm nền Sol

Aô 9–16 · pp

Bô 17–24 · hợp âm rải staccato · mf · dừng ở át âm

Aô 25–32 · p · kết ở Sol thứ

Bài ca Pháp cổ, Op. 39 số 16: A A B A, mỗi đoạn 8 ô nhịp. Bài mở đầu bằng một nốt lấy đà (Rê); đoạn B dừng trên hợp âm Rê trưởng để đưa về A.

Đoạn	Ô nhịp	Sắc thái	Hòa âm	Nội dung	Điều cần chú ý
A	lấy đà, 1–8	p	Sol thứ trên âm nền Sol; Rê bảy (ô 7), kết trọn ở Sol thứ (ô 8)	Giai điệu ở tay phải; tay trái: Sol trầm ngân (dấu nối, đánh lại ở phách 2 các ô 2, 4, 6), giọng giữa có dấu luyến riêng	Giai điệu rõ nhất, giọng giữa nhỏ hơn, Sol trầm nhỏ nhất
A	9–16	pp	Như trên	Nhắc lại nguyên văn; ô 16 dừng trên hợp âm Sol thứ nốt trắng	Nhỏ hơn mà vẫn hát
B	17–24	p; to dần (ô 20–21), mf (ô 22), nhỏ dần (ô 23–24)	Đô thứ (ô 17–19), Rê bảy (ô 20), Sol thứ (ô 21), Đô thứ (ô 22), dừng trên Rê trưởng (kết nửa, ô 24)	Ô 17–20: tay trái hợp âm rải staccato; ô 21–24: tay trái liền lại; giai điệu lên Fa5 ở ô 22	Tay phải legato trên tay trái staccato
A	25–32	p	Sol thứ; ô 31 Đô – Rê ở bè trầm, ô 32 Sol thứ	Như A; ô 31–32 tay phải thêm bè dưới Mi♭ – Rê, rồi Si♭	Bản nhạc không ghi chậm lại; nếu có, chỉ một chút ở ô cuối

Hình dạng A A B A, mỗi đoạn 8 ô, là kiểu ba đoạn có tái hiện quen thuộc của ca khúc: một giai điệu, nhắc lại, một đoạn tương phản, rồi giai điệu trở về (xem Hình thức nhỏ). Đoạn B dừng ở kết nửa trên hợp âm Rê để kéo về A (xem Kết và câu nhạc). Fa♯ trong hợp âm Rê là cảm âm của Sol thứ (xem Gam thứ).

Đoạn A trên khuông nhạc

Nốt nhạc, dấu luyến và sắc thái theo bản dàn trang của Mutopia Project (ấn bản Schirmer, 1904); số ngón là gợi ý của trang này. Tay trái viết thành hai bè như trong bản nhạc: bè trên là giọng giữa, bè dưới là nốt Sol ngân. Nốt Rê cuối cùng là nhịp lấy đà vào lần nhắc lại, đã ở pp.

Bài ca Pháp cổ, đoạn A (nhịp lấy đà và ô 1–8)

Tay phải: ngón 1 trên Rê lấy đà, ngón 2 trên Sol, rồi luồn ngón cái sang La. Từ đó bàn tay nằm yên trong thế La – Mi♭ (ngón 1 đến 5) đến hết ô 6: Mi♭5 luôn là ngón 5. Ô 7, sau nốt La dài, ngón 2 vắt qua ngón cái xuống Sol móc kép; Sol ở ô 8 là cùng phím ấy, đánh lại thật nhẹ.

Tay trái: ngón 5 giữ Sol trầm, chỉ nhấc lên để đánh lại ở phách 2 các ô 2, 4 và 6; giọng giữa dùng ngón 3-2-1. Ở ô 4 và 6, nốt Sol cuối của giọng giữa trùng phím với nốt Sol trầm đánh lại: một phím, hai vai trò. Ô 7, bản nhạc ghi một dấu to dần – nhỏ dần nhỏ (espressivo) trên nốt Đô của giọng giữa: đó là nốt biến hợp âm thành Rê bảy, nên cho nó nổi lên một chút. Ô 8, bè trầm nhảy xuống Sol thấp, staccato: một dấu chấm câu nhẹ trước lần nhắc lại.

Bốn phím của tay trái ở ô 1: Sol3 giữ bằng ngón 5, Si♭3 – Đô4 – Rê4 bằng ngón 3-2-1.

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Chỗ khó và cách tập

Chỗ khó	Vì sao khó	Cách tập
Tay trái hai bè (đoạn A)	Ngón 5 phải giữ Sol trong khi ngón 3-2-1 chơi liền; dễ nhấc ngón 5 sớm, hoặc để giọng giữa to bằng giai điệu	Bài tập 1. Tập bè trầm riêng (đếm to qua các dấu nối), rồi giọng giữa riêng vừa chơi vừa hát, rồi ghép; luôn nghe xem Sol trầm còn vang không
Nhịp lấy đà Rê → Sol	Quãng bốn đi lên phải liền, Rê không được nhấn; ngay sau đó là luồn ngón cái	Tập ba nốt Rê – Sol – La thật chậm với ngón 1-2-1; Rê nhẹ như một hơi lấy đà, Sol mới là phách mạnh
Rê dài rồi Rê nhắc lại (ô 2, 4)	Rê chấm dôi đã nhỏ đi khi Rê móc đơn vang lên; nốt nhắc lại hay bị nhấn hoặc bị mất	Đánh Rê móc đơn nhẹ hơn Rê dài; ngón không rời phím, chỉ để phím trồi lên vừa đủ rồi đánh lại; nghe cho nốt sau nối vào tiếng đang tắt của nốt trước
Móc kép (ô 6) và chấm dôi kép (ô 7)	Hai móc kép Mi♭ – Rê dễ thành móc đơn; La chấm dôi kép hay bị cắt thành chấm dôi thường	Đếm bốn móc kép mỗi phách; La kéo qua bảy móc kép, Sol rơi vào móc kép cuối cùng; bài tập 3
Hợp âm rải staccato (ô 17–20)	Tay trái rải rộng hơn một quãng tám (Đô3 – Mi♭4) trong khi tay phải phải liền	Bài tập 2. Ngón 5 đánh nốt trầm rồi cả bàn tay nảy lên vị trí ba nốt trên; nhẹ như tiếng gảy dây
Lần nhắc lại pp (ô 9–16)	Nhỏ quá thì có nốt không kêu, nhất là nốt nhắc lại và giọng giữa	Đưa phím xuống tới đáy như cũ, chỉ chậm hơn; thu âm để kiểm tra từng nốt còn kêu không
Hai ô cuối (ô 31–32)	Tay phải có thêm bè dưới (Mi♭ – Rê, rồi Si♭); tay trái hai bè đi Sol – Fa♯ – Rê trên Đô – Rê – Sol	Tập riêng hai ô này từng tay; giữ đúng trường độ từng bè; nghe hợp âm Sol thứ cuối cùng cho trọn

Bài tập chuẩn bị

Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này, không trích từ bản nhạc gốc.

1. Tay trái hai bè

Tay trái hai bè (soạn cho trang này)

Ô 1–4 chỉ tay trái: ngón 5 giữ Sol, chỉ đánh lại ở phách 2 của ô 2 và 4 như trong bài; giọng giữa liền và nhỏ. Ô 5–8 lặp lại, thêm tay phải hát to hơn một bậc. Tự hỏi: khi giọng giữa đi, nốt Sol trầm còn vang không? Giai điệu có nổi lên trên cả hai bè không?

2. Tay phải liền, tay trái nảy

Tay phải liền, tay trái nảy (soạn cho trang này)

Tay trái: ngón 5 đánh nốt trầm, rồi cả bàn tay nảy lên vị trí ba nốt trên (ngón 3-2-1), mỗi nốt ngắn và nhẹ như tiếng gảy dây (pizzicato). Tay phải hát legato suốt bốn ô, to dần đến Mi♭ rồi nhỏ dần. Đây là kết cấu của nửa đầu đoạn B; không dùng bàn đạp.

3. Hát một câu

Hát một câu (soạn cho trang này)

Câu này gom các chi tiết của giai điệu bài: nhịp lấy đà quãng bốn, nốt dài rồi nốt nhắc lại, hai móc kép, nốt chấm dôi kép. Sau nốt lấy đà, tay phải nằm yên trong thế Fa♯ – Đô (ngón 1 đến 5), nên bạn chỉ cần nghĩ đến âm thanh. Hát câu này trước khi chơi; khi chơi, tay trái giữ pp. Ở ô 4, Fa♯ kéo qua bảy móc kép và Sol rơi vào móc kép cuối cùng, đúng như La – Sol ở ô 7 của bài.

Kế hoạch tập

Kế hoạch 4 tuần, khoảng 20–30 phút mỗi ngày. Ba trong bốn đoạn là cùng một giai điệu, nên phần lớn công sức dồn vào đoạn A.

Tuần	Việc chính	Máy đếm nhịp
1	Nghe 2–3 bản thu; đánh dấu A A B A và mọi dấu nối ở tay trái. Bài tập 1. Đoạn A tay trái riêng (hai bè), rồi tay phải riêng	♩ = 44–50
2	Đoạn A hai tay, đủ ba lớp sắc thái; bài tập 3; tập riêng nhịp lấy đà và ô 6–7	♩ = 48–54
3	Đoạn B từng tay rồi hai tay; bài tập 2; hai ô cuối	♩ = 50–58
4	Cả bài, ba lần A mỗi lần một màu; thu âm và nghe lại cân bằng; quyết định về bàn đạp	♩ = 54–66

Sol trầm giữ đủ qua mọi dấu nối
Giai điệu luôn nổi trên giọng giữa
Rê nhắc lại nhẹ hơn Rê dài mà không mất tiếng
Lần pp vẫn nghe rõ từng nốt
Ô 17–20: tay trái staccato, tay phải legato

Diễn tấu

Tốc độ và nhịp

Molto moderato trong nhịp 2/4: chậm vừa, nhưng mỗi ô vẫn là hai bước chân. Nếu bạn đếm bốn móc đơn nặng như nhau, bài sẽ lê thê. Khoảng ♩ = 54–66 là vùng hợp lý; chọn tốc độ sao cho câu tám ô vẫn nghe như một hơi thở dài.

Hát giai điệu

Mỗi câu tám ô có một hướng đi: từ nốt lấy đà Rê vươn lên Sol rồi Rê5, chạm Mi♭5 ở ô 3 và 5, rồi đi xuống ở ô 6–7 về Sol. Chọn một đỉnh cho mỗi câu (thường là Mi♭ ở ô 5, lần chạm thứ hai) và để các nốt khác hướng về nó hoặc rời khỏi nó. Rê móc đơn ở ô 2 và 4 nối vào tiếng đang tắt của Rê dài, không chồi lên. Hai móc kép Mi♭ – Rê ở ô 6 là một nét uốn nhỏ, không vội. Ở ô 7, La ngân thật đủ, Sol móc kép đến muộn và nhẹ, rồi Sol ở ô 8 là chỗ đặt câu xuống.

Ba lớp âm thanh

Giai điệu rõ nhất, giọng giữa nhỏ hơn một bậc, nốt Sol trầm nhỏ nhất nhưng không bao giờ mất. Ngón 5 tay trái giữ phím bằng sức nặng nhỏ, không bấm chặt: tay căng thì giọng giữa sẽ cứng. Ở đoạn B, khi tay trái rải hợp âm, các nốt rải cũng nhỏ hơn giai điệu, kể cả lúc to dần.

Sắc thái

Theo bản Schirmer (qua Mutopia): p ở đầu bài; pp cho lần A thứ hai; p ở đầu đoạn B, to dần qua ô 20–21 đến mf ở ô 22, nhỏ dần từ giữa ô 23, rồi p cho lần A cuối. Khoảng cách giữa pp và mf không lớn: đây là một bài hát trong phòng, không phải một khúc hát trên sân khấu. pp là một màu, không phải sự biến mất. Nếu đàn có, bạn có thể thử una corda cho lần pp; đó là lựa chọn của người chơi, không phải chỉ dẫn trong bản nhạc.

Bàn đạp

Bản nhạc trên Mutopia không ghi bàn đạp. Ở đoạn A, dấu nối của tay trái đã giữ nốt Sol; hãy tập không bàn đạp trước, để tay tự nối được mọi nốt. Sau đó, nếu muốn tiếng ấm hơn, có thể thêm bàn đạp thật nông, đổi theo từng nốt của giọng giữa, sao cho các nốt giai điệu đi liền bậc không chồng lên nhau. Ở ô 17–20 thì bỏ hẳn: staccato của tay trái phải nghe ra (xem Bàn đạp).

Ấn bản

Đoạn trích trên trang này theo bản Schirmer 1904, không phải bản in đầu tiên. So các ấn bản, bạn có thể gặp khác biệt ở chỉ dẫn tốc độ (Molto moderato hay Moderato assai), ở dấu luyến và dấu sắc thái. Nếu thầy bạn dùng một bản khác, hãy theo bản ấy và ghi chú những chỗ khác nhau bằng bút chì.

Lỗi thường gặp

Đếm bốn móc đơn nặng như nhau thay vì hai phách: bài trở nên lê thê.
Giọng giữa to bằng giai điệu; hoặc nốt Sol trầm bị nhấc sớm, mất nền.
Nhấn nốt lấy đà Rê; nhấn nốt Rê nhắc lại ở ô 2 và 4.
Hai móc kép ở ô 6 thành móc đơn; La chấm dôi kép ở ô 7 bị cắt ngắn.
Lần pp nhỏ đến mức có nốt không kêu.
Ô 17–20: tay trái nặng, dính bàn đạp, hoặc kéo tay phải mất legato.
Chậm lại ở cuối mỗi đoạn A, làm bài đứt thành bốn khúc.

Học tiếp

Cùng tập Op. 39: Cầu nguyện buổi sáng (số 1), viết theo lối hợp xướng; Búp bê ốm (số 6); Bài ca Ý (số 15) và Bài ca Đức (số 17), hai bài đứng cạnh bài này.
Hình mẫu của tập: Schumann: Album für die Jugend.
Bước tiếp theo với giai điệu hát: Grieg: Arietta, Chopin: Prelude Mi thứ, rồi Schumann: Träumerei.
Cùng chặng: Burgmüller: La candeur. Danh sách theo cấp: Tác phẩm theo cấp độ.

Cùng chặng 2: các bài của chặng 2.
Chặng 3: các bài của chặng 3.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

Bài ca Pháp cổ có hình thức nào?
- A A B A, mỗi đoạn 8 ô, tổng cộng 32 ô
- A B A B, mỗi đoạn 16 ô
- Một đoạn duy nhất nhắc lại bốn lần
Ở đoạn A, ngón 5 tay trái làm gì?
- Giữ nốt Sol trầm qua các dấu nối, chỉ đánh lại ở phách 2 của ô 2, 4 và 6
- Chơi giai điệu chính
- Nghỉ để tay trái nhẹ hơn
Vì sao "Op. 39 số 16" là cách gọi đáng tin cho bài này?
- Bài đứng thứ 16 cả trong bản in Jurgenson 1878 lẫn trong bản thảo của Tchaikovsky
- Vì mọi bài trong tập đều giữ nguyên số ở mọi ấn bản
- Vì Tchaikovsky viết bài này thứ 16 theo thời gian
Ở ô 17–20, hai tay chơi khác nhau thế nào?
- Tay phải legato, tay trái hợp âm rải staccato
- Cả hai tay staccato
- Tay phải staccato, tay trái giữ nốt dài

Nguồn

Tchaikovsky Research, "Children's Album": thời gian sáng tác và chép sạch, lời đề tặng, lần in đầu (Jurgenson, Moskva, tháng 10/1878), danh sách 24 bài theo thứ tự bản in và thứ tự trong bản thảo, chỉ dẫn Molto moderato và độ dài 32 ô của số 16, việc dùng lại chủ đề trong vở Trinh nữ xứ Orléans.
Bản dàn trang công cộng Old French Song, Op. 39 No. 16 tại Mutopia Project (người dàn trang: David McNamara; nguồn: Schirmer, 1904; mã Mutopia-2015/11/27-2080): nốt nhạc, dấu luyến và sắc thái của đoạn trích, cấu trúc và các chỉ dẫn trên trang này.
Bản nhạc: IMSLP. Xem thêm tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).

Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT