22. Đối âm

Đối âm (counterpoint) là nghệ thuật viết nhiều giai điệu độc lập cùng lúc mà vẫn hòa hợp. Nếu hòa âm bốn bè nghĩ theo chiều dọc (hợp âm), thì đối âm nghĩ theo chiều ngang (từng giai điệu). Đây là ngôn ngữ của nhạc Phục hưng và của fugue.

Fux và "năm loại đối âm"

Năm 1725, nhà soạn nhạc Áo Johann Joseph Fux xuất bản Gradus ad Parnassum, giáo trình đối âm viết dưới dạng đối thoại thầy trò. Haydn, Mozart, Beethoven đều học từ cuốn sách này, và đến nay nó vẫn được dùng. Phương pháp: cho sẵn một giai điệu chậm, nốt tròn, gọi là cantus firmus (CF), rồi viết thêm một bè, tăng dần độ phức tạp qua năm loại (species):

Loại	Bè đối âm so với CF	Học được
1	Một nốt chống một nốt	Chỉ dùng thuận tai; chuyển động giữa hai bè
2	Hai nốt chống một	Nốt lướt nghịch tai ở phách yếu
3	Bốn nốt chống một	Giai điệu linh hoạt, nốt thêu, nốt lướt
4	Nốt lệch phách, nối qua vạch nhịp	Nốt treo (xem bài 18)
5	Tự do (florid), kết hợp tất cả	Giai điệu như một bè thật

Quy tắc của loại 1

1. Chỉ dùng quãng thuận: 1, 3, 5, 6, 8 (trưởng, thứ hoặc đúng). Quãng 4 tính là nghịch khi đứng trên bè dưới.
2. Bắt đầu bằng quãng đúng (1, 5 hoặc 8; nếu bè đối âm nằm dưới thì chỉ 1 hoặc 8) và kết thúc bằng quãng 8 hoặc đồng âm.
3. Cấm quãng 5 và quãng 8 song song; tránh đi tới quãng đúng bằng chuyển động cùng chiều.
4. Ưu tiên chuyển động ngược và quãng 3, quãng 6 (nhưng không quá ba quãng 3 liên tiếp, hay ba quãng 6 liên tiếp).
5. Giai điệu chủ yếu đi bước liền; bước nhảy lớn nên đổi hướng ngay sau đó.
6. Gần cuối, nâng cảm âm để tạo kết (ở điệu Dorian trên Rê: Đô thành Đô♯).

Ví dụ: đối âm loại 1 trên cantus firmus của Fux

Cantus firmus bên dưới là giai điệu ở điệu Dorian trên Rê mà Fux dùng trong sách. Bè trên do site viết theo các quy tắc ở trên.

Đối âm loại 1 (bè trên) trên cantus firmus Dorian

Đọc quãng giữa hai bè từ trái sang phải: 5 – 6 – 6 – 8 – 3 – 6 – 3 – 6 – 6 – 6 – 8. Quãng đúng ở đầu và cuối, giữa bài chủ yếu là quãng 3 và 6, và các quãng 8 đều được đến bằng chuyển động ngược.

Cùng ví dụ trên, vẽ thành hai đường để thấy quãng và kiểu chuyển động:

Số giữa hai bè: quãng (vàng = quãng đúng, chỉ ở đầu, cuối và khi đến bằng chuyển động ngược). Hàng dưới: kiểu chuyển động; chuyển động ngược (xanh lá) chiếm phần lớn.

Bài tập viết

1. Viết một bè đối âm loại 1 dưới cantus firmus trên (bè dưới bắt đầu bằng Rê, quãng 8 hoặc đồng âm).
2. Viết đối âm loại 2 (hai nốt trắng chống một nốt tròn) trên cùng cantus firmus. Nốt ở phách yếu có thể nghịch nếu là nốt lướt.
3. Hát một bè trong khi chơi bè kia trên bàn phím piano.

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Trong đối âm loại 1, quãng nào được tính là nghịch so với bè dưới?

   • Quãng 4
   • Quãng 6
   • Quãng 3

2. Đối âm loại 4 dạy về điều gì?

   • Nốt treo
   • Hợp âm bảy
   • Tiết tấu liên ba

3. Ai viết Gradus ad Parnassum (1725)?

   • Bach
   • Johann Joseph Fux
   • Mozart

4. Đối âm loại 1 nên bắt đầu và kết thúc bằng quãng gì?

   • Quãng đúng
   • Quãng 3
   • Quãng 6

Nguồn

• Open Music Theory: Species Counterpoint; First-Species, Second-Species, Third-Species, Fourth-Species và Fifth-Species Counterpoint; Gradus ad Parnassum Exercises; 16th-Century Contrapuntal Style.
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: First Species, Fifth Species.
• The Concise Oxford Dictionary of Music (Encyclopedia.com): Counterpoint, Gradus ad Parnassum; Encyclopedia of World Biography: Johann Joseph Fux; Encyclopaedia Britannica: Steps to Parnassus.
• Xem tài liệu tham khảo.