5. Cung, nửa cung và dấu hóa

Nửa cung và cung

Trên piano, khoảng cách giữa hai phím liền kề (tính cả phím đen) là nửa cung. Hai nửa cung là một cung.

Giữa hầu hết các cặp phím trắng có một phím đen, nên chúng cách nhau một cung. Có hai chỗ không có phím đen xen giữa, và đó là nửa cung tự nhiên:

• Mi – Fa (E – F)
• Si – Đô (B – C)

Hãy nhớ kỹ hai cặp này: chúng là chìa khóa để hiểu gam sau này.

Trên bàn phím dưới đây, mỗi ngoặc ghi khoảng cách giữa hai phím: ½ là nửa cung, 1 là một cung. Giữa Đô và Rê có một phím đen: hai nửa cung, cộng lại thành một cung. Mi – Fa và Si – Đô (phím được tô) không có phím đen xen giữa: hai nửa cung tự nhiên.

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Ba dấu hóa

Dấu	Tên	Tác dụng
♯	Dấu thăng	Nâng nốt lên nửa cung
♭	Dấu giáng	Hạ nốt xuống nửa cung
♮	Dấu bình	Hủy dấu thăng hoặc giáng, trả nốt về tự nhiên

Ví dụ: Fa♯ (F♯) là phím đen ngay bên phải Fa. Si♭ (B♭) là phím đen ngay bên trái Si.

Ngoài ra còn có dấu thăng kép (×, nâng nốt lên một cung: Fa× nghe như Sol) và dấu giáng kép (♭♭, hạ nốt xuống một cung). Chúng hay gặp khi một nốt đã mang dấu hóa cần nâng hay hạ thêm nửa cung (như Fa♯ lên Fa×); bạn sẽ gặp chúng ở các bài nâng cao.

Bấm thử các phím đen trên bàn phím dưới đây để xem tên của chúng:

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe đi lên từng nửa cung từ Đô đến Đô, tức là tất cả 12 phím:

Dấu hóa bất thường

Dấu hóa viết ngay trước một nốt trong bài gọi là dấu hóa bất thường. Nó có hiệu lực với mọi nốt cùng cao độ từ đó đến hết ô nhịp. Sang ô nhịp mới thì hết tác dụng.

Ở ô nhịp đầu, cả hai nốt Fa đều là Fa♯ vì dấu thăng còn hiệu lực. Ở ô nhịp sau, Fa trở lại tự nhiên. Dấu bình ở đầu ô nhịp sau không bắt buộc, nhưng người viết vẫn thêm vào để nhắc người đọc; đây gọi là dấu hóa nhắc.

Đồng âm khác tên

Một phím đen có thể có hai tên. Phím giữa Đô và Rê vừa là Đô♯ vừa là Rê♭. Hai tên này chỉ cùng một âm thanh trên piano, gọi là đồng âm khác tên (enharmonic). Dùng tên nào phụ thuộc vào giọng của bản nhạc; ta sẽ hiểu điều này ở bài gam.

Trên phím đàn

Trên bàn phím, mỗi phím đen có hai tên (Đô♯ cũng là Rê♭), và có hai cặp phím trắng không có phím đen ở giữa: Mi–Fa và Si–Đô, chính là hai nửa cung tự nhiên. Xem Bản đồ bàn phím.

Bài tập

1. Giữa Mi và Fa là cung hay nửa cung? Giữa Fa và Sol?
2. Phím đen giữa Sol và La có hai tên là gì?
3. Mi♯ là phím nào trên piano? Đô♭ là phím nào?

Đáp án

1. Mi – Fa là nửa cung; Fa – Sol là một cung.
2. Sol♯ và La♭.
3. Mi♯ nâng Mi lên nửa cung, rơi đúng vào phím Fa. Đô♭ hạ Đô xuống nửa cung, rơi vào phím Si. Đây là lý do không nên nghĩ "thăng = phím đen".

Luyện tập kèm theo

Nhận biết quãng bộ Tất cả, chỉ để nghe quãng 2 thứ (một nửa cung) và 2 trưởng (một cung).

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Giữa hai nốt nào trong các cặp sau là nửa cung tự nhiên?

   • Đô – Rê
   • Mi – Fa
   • Sol – La

2. Dấu giáng có tác dụng gì?

   • Nâng nốt lên nửa cung
   • Hạ nốt xuống nửa cung
   • Hủy dấu hóa trước đó

3. Dấu hóa bất thường có hiệu lực đến khi nào?

   • Chỉ với một nốt ngay sau nó
   • Đến hết ô nhịp
   • Đến hết bản nhạc

4. Phím đen giữa Rê và Mi có những tên nào?

   • Rê♯ và Mi♭
   • Rê♭ và Mi♯
   • Đô♯ và Rê♭

Nguồn

• Open Music Theory: Half Steps, Whole Steps, and Accidentals; Intervals.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 5. Pitch và 8. Major Keys and Key Signatures (dấu hóa bất thường, dấu hóa nhắc).
• Xem tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).