Mozart: Concerto piano số 21 cung Đô trưởng, K. 467

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)
Tên đầy đủ	Concerto cho piano và dàn nhạc số 21 cung Đô trưởng, K. 467
Sáng tác	Vienna, đầu năm 1785; Mozart ghi vào danh mục tác phẩm của mình ngày 9/3/1785 và tự chơi phần độc tấu buổi ra mắt ở nhà hát Burgtheater hôm sau
Thời kỳ	Cổ điển
Thể loại	Concerto piano, 3 chương
Độ dài	Khoảng 26–30 phút; riêng chương 2 (Andante) khoảng 6–7 phút

Điều cần biết trước khi nghe

Mozart viết concerto trước hết để tự mình biểu diễn trong các buổi hòa nhạc do chính ông tổ chức ở Vienna. K. 467 ra đời chỉ bốn tuần sau Concerto Rê thứ K. 466: bản kia u tối, giông bão; bản này rạng rỡ, với kèn trumpet và trống timpani làm giọng Đô trưởng càng thêm sáng.

Biệt danh "Elvira Madigan" không phải của Mozart. Năm 1967, đạo diễn Thụy Điển Bo Widerberg lấy chương Andante, qua bản thu của nghệ sĩ piano Géza Anda, làm nhạc nền cho bộ phim Elvira Madigan; từ đó cả bản concerto hay bị gọi theo tên phim. Xem cách đọc tên tác phẩm.

Ba chương theo khuôn mẫu nhanh – chậm – nhanh của concerto Cổ điển:

• Chương 1, Allegro maestoso (bản thảo không ghi chỉ dẫn tốc độ; chữ Allegro maestoso lấy từ danh mục tác phẩm do Mozart tự ghi). Dàn nhạc trình bày trước; sau đó piano mới vào, với phần trình bày của riêng mình, kể cả một chủ đề mới ở Sol thứ. Theo PTNA, một môtip trong phần piano của chương này về sau xuất hiện lại trong Giao hưởng số 40.
• Chương 2, Andante (Fa trưởng): trọng tâm của trang này.
• Chương 3, Allegro vivace assai: một rondo nhanh, tinh nghịch.

Andante: một aria không lời. Mở đầu chỉ có dàn nhạc. Violin và viola gắn sordino (miếng chặn kẹp trên ngựa đàn) nên tiếng mờ và mềm như qua một lớp sương. Violin 1 hát một giai điệu dài; violin 2 và viola lặp lại các nốt theo chùm ba đều đặn, gần như không dứt; cello và contrabass gảy dây (pizzicato). Rồi piano bước vào, hát lại giai điệu ấy như một giọng soprano đứng trước dàn nhạc. Giai điệu có những bước nhảy quãng rộng và những chỗ nghịch tai thoáng qua; giữa chương, nhạc nhiều lần tối lại ở các giọng thứ, trước khi trở về Fa trưởng và tắt dần trong một coda ngắn.

Cadenza và những chỗ "để trống". Thời Mozart, gần cuối một chương nhanh, dàn nhạc dừng trên một hợp âm có dấu ngân (fermata); nghệ sĩ độc tấu chơi một mình rồi kết bằng một láy rền dài, làm hiệu cho dàn nhạc vào lại. Ở vài dấu ngân khác, người chơi còn ứng tác một đoạn nối ngắn gọi là Eingang ("lối vào"). Mozart thường tự ứng tác cadenza khi chơi; ông viết ra giấy nhiều cadenza cho chị gái và học trò, nhưng không có cadenza nào của ông cho K. 467 còn lại. Mỗi nghệ sĩ vì thế phải tự chọn: chơi cadenza của người đời sau, tự viết, hoặc ứng tác ngay trên sân khấu như nghệ sĩ kiêm học giả Robert Levin.

Nghe bằng tai người chơi piano. Trong Andante, piano không có gì để khoe: chỉ một giai điệu dài trên nền chùm ba. Cái khó là giữ cho từng nốt dài vẫn hát khi tiếng đàn tắt dần, và trang trí mà không làm lệch nhịp đi đều đặn bên dưới. Ở Vienna, Mozart chơi một cây fortepiano của Anton Walter trong các buổi hòa nhạc; đàn kiểu Walter có âm vực hơn năm quãng tám một chút, từ FF đến g''' (xem lịch sử cây đàn piano); trên đàn hiện đại, người chơi phải tiết chế bàn đạp và cách nhấn phím để hòa vào tiếng dây gắn sordino.

Sơ đồ cấu trúc

Dàn nhạc trình bàyI · Đô trưởng · hành khúc

Piano trình bàyrẽ sang Sol thứ → Sol trưởng

Phát triển

Tái hiệnĐô trưởng

Cadenzapiano một mình

Coda

II. AndanteFa trưởng · violin, viola gắn sordino; chùm ba

III. Allegro vivace assaiĐô trưởng · rondo, có chỗ cadenza

Concerto piano số 21, K. 467: chương 1 có hai lần trình bày, của dàn nhạc rồi của piano (độ dài các ô gần đúng). Không còn cadenza nào của Mozart cho concerto này; nghệ sĩ chơi cadenza của người khác, tự soạn hoặc ứng tác.

Nghe kèm bản thu

Bản thu dưới đây chỉ có chương 3, do Giorgi Latsabidze chơi piano cùng Hsinchu Chamber Orchestra (Đài Loan), David L. Wen chỉ huy, thu năm 2011. Muốn nghe chương 1 và 2, dán link YouTube hoặc link file của một bản thu khác vào khung.

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Chương 1, mở đầu: bộ dây chơi nhỏ môtip hành khúc, kèn gỗ đáp; rồi cả dàn nhạc bừng lên
…	Piano vào: kèn gỗ dẫn đường; piano dạo một đoạn ngắn rồi láy rền dài trên nốt Sol trong khi dàn nhạc chơi lại hành khúc
…	Rẽ sang Sol thứ: chủ đề mới, u buồn; sau đó mới đến chủ đề thứ hai ở Sol trưởng
…	Cadenza chương 1: dàn nhạc dừng; piano chơi một mình; láy rền cuối cùng gọi dàn nhạc vào lại
…	Chương 2, mở đầu: dây gắn sordino; violin 1 hát, chùm ba đều đặn, cello và contrabass gảy dây
…	Piano vào: hát lại giai điệu trên nền chùm ba
…	Bóng tối: các giọng thứ, những hòa âm nghịch tai thoáng qua
…	Trở về: giai điệu quay lại, đi qua một giọng xa rồi về Fa trưởng; coda tắt dần
…	Chương 3: chủ đề nhảy nhót; piano và dàn nhạc thay nhau hỏi đáp
…	Cadenza ngắn gần cuối chương 3; chủ đề trở lại, kết rộn ràng

Câu hỏi để nghe chủ động

• Ở chương 1, piano "xin phép" bước vào hay "giành lời"? Trong lúc piano láy rền, dàn nhạc làm gì?
• Trong Andante, dòng chùm ba có lúc nào dừng không? Bỏ nó đi, giai điệu sẽ nghe thế nào?
• Ai đang giữ giai điệu: violin, piano hay kèn gỗ? Ghi lại mỗi lần giai điệu "đổi chủ".
• So sánh cadenza chương 1 của hai bản thu: bản nào giống "giọng" Mozart hơn, bản nào phô diễn hơn?

So sánh bản thu

• Géza Anda, vừa độc tấu vừa chỉ huy dàn nhạc Camerata Academica Salzburg (Deutsche Grammophon, thu năm 1961): chương Andante của bản thu này là nhạc nền phim Elvira Madigan.
• Murray Perahia, cũng vừa chơi vừa chỉ huy, với English Chamber Orchestra (CBS, 1978): nghe xem piano và dàn nhạc trao lời cho nhau thế nào khi không có nhạc trưởng riêng.
• Malcolm Bilson (fortepiano) với John Eliot Gardiner và English Baroque Soloists, dàn nhạc chơi nhạc cụ thời kỳ (Archiv Produktion, 1987): so tiếng fortepiano với tiếng đàn hiện đại.

Xem thêm Nghệ sĩ piano và bản thu.

Nếu bạn muốn chơi

Henle xếp phần piano của concerto này ở mức 6 (trung bình) trên thang 1–9. Chương 2 không dày nốt, nhưng hát một giai điệu dài với tiếng đều và trang trí tự nhiên là điều khó; chương 1 và 3 nhiều nốt hơn hẳn. Lộ trình hợp lý: Sonata K. 545, Sonata K. 331, một sonata Mozart lớn hơn, rồi mới đến concerto. Khi tập, dùng bản rút gọn cho hai piano (piano thứ hai chơi phần dàn nhạc) và tìm một người cùng chơi: concerto là âm nhạc của đối thoại. Đọc thêm nốt hoa mỹ và Tác phẩm theo cấp độ.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Piano Concerto No.21, K.467").
• Danh mục Köchel trực tuyến của Mozarteum Salzburg (kv.mozarteum.at): ngày hoàn thành, buổi ra mắt, biên chế; Mozart thường ứng tác cadenza.
• Neue Mozart-Ausgabe V/15/6 (1961), bản trực tuyến của Mozarteum: tổng phổ, chú thích về chỉ dẫn tốc độ chương 1.
• Norbert Gertsch, lời tựa ấn bản Henle HN 766 (2006): ngày 9 và 10/3/1785; bản thảo lưu ở Thư viện Morgan, New York.
• Bản thu chương 3 của Giorgi Latsabidze: Wikimedia Commons.
• Xem tài liệu tham khảo.