Chopin: Étude Op. 10 số 3 và số 12

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Frédéric Chopin (1810–1849)
Tên đầy đủ	12 Étude, Op. 10; trọng tâm: số 3 cung Mi trưởng (Lento ma non troppo) và số 12 cung Đô thứ (Allegro con fuoco)
Sáng tác	Op. 10 viết trong các năm 1829–1832 (bản thảo nháp của số 3 đề ngày 25/8/1832); in năm 1833 ở Paris và Leipzig, rồi ở London, đề tặng Franz Liszt
Thời kỳ	Lãng mạn
Thể loại	Étude cho piano
Độ dài	Số 3 khoảng 3,5–4,5 phút; số 12 khoảng 2,5–3 phút; cả Op. 10 khoảng 27–30 phút

Điều cần biết trước khi nghe

Étude nghĩa là "bài luyện". Trước Chopin, étude của Czerny, Cramer hay Clementi chủ yếu là bài luyện ngón cho người học. Chopin, từ năm 19 đến 22 tuổi, viết 12 étude Op. 10, mỗi bản giải một bài toán kỹ thuật nhưng đồng thời là một tác phẩm trọn vẹn, có giai điệu, hòa âm và kịch tính. Chúng được viết để chơi cả trên sân khấu hòa nhạc, không chỉ trong phòng tập. Xem Bài tập ngón và étude và các thể loại nhạc piano.

Liszt, người được đề tặng. Op. 10 được đề tặng "người bạn Franz Liszt". Năm 1833, Chopin viết cho Ferdinand Hiller rằng ông không biết ngòi bút mình đang viết gì, vì đúng lúc ấy Liszt đang chơi các étude của ông, và ông chỉ muốn "đánh cắp" cách Liszt chơi chính những bản étude ấy. Tập thứ hai, Op. 25 (12 bản), in năm 1837, đề tặng bá tước phu nhân Marie d'Agoult, người bạn đời của Liszt. Năm 1839 ông viết thêm ba étude không số hiệu, Trois nouvelles études.

Biệt danh không phải của Chopin. Ông chỉ đánh số và ghi tốc độ. "Tristesse" (Nỗi buồn) cho số 3, "Cách mạng" cho số 12, "Phím đen" cho Op. 10 số 5, "Gió mùa đông" cho Op. 25 số 11 đều do người đời sau đặt.

Số 3, Mi trưởng: dạy tay phải hát. Bản thảo đầu tiên ghi Vivace (nhanh), rồi Vivace ma non troppo; đến bản in Chopin mới đổi thành Lento ma non troppo (chậm, nhưng không quá), kèm một số máy đếm nhịp. Theo nhà viết tiểu sử Frederick Niecks, Chopin nói với học trò Adolf Gutmann rằng ông chưa từng viết được giai điệu nào đẹp như thế; có lần nghe Gutmann tập bản này, ông giơ hai tay lên và kêu: "Ôi, quê hương tôi!". Bài toán kỹ thuật: giai điệu và phần đệm trong cùng một tay. Ngón 4 và 5, hai ngón yếu nhất, hát giai điệu legato ở bè trên, trong khi ngón 1 và 2 chơi bè đệm móc kép thật nhẹ bên dưới. Đoạn giữa (poco più animato) đổi hẳn tính chất: giai điệu và đệm hòa thành những chuỗi nốt kép lắc lư, đi qua một loạt hợp âm bảy giảm căng thẳng, lên đỉnh ở đoạn con bravura với những quãng sáu kép, rồi một hợp âm bảy át kéo dài dẫn về giai điệu, lần này ngắn hơn.

Số 12, Đô thứ: dạy tay trái chạy. Năm 1831, cuộc khởi nghĩa của Ba Lan chống Nga thất bại và Warsaw rơi vào tay quân Nga, khi Chopin đã rời quê hương. Theo một truyền thuyết, ông viết bản này đúng lúc tin ấy lan tới, tháng 9 năm 1831, nhưng không có tài liệu nào chứng minh; bản chép sạch còn lại được viết trong khoảng 1832–1833. Mở đầu là một hợp âm nghịch tai đánh mạnh, rồi tay trái đổ xuống; sau đó tay phải hô vang chủ đề bằng quãng tám và hợp âm, trong khi tay trái chạy móc kép không nghỉ lên xuống khắp bàn phím. Bài toán: giữ tay trái đều, nhanh, rõ mà không căng cứng, và không lấn át tay phải. Gần cuối, nhạc lắng xuống trong giây lát, rồi hai tay cùng đổ xuống lần cuối và bản nhạc kết bằng hợp âm Đô trưởng.

Nghe bằng tai người chơi piano. Ở số 3, legato của giai điệu đến từ cách nối phím và giữ phím, không phải từ cú đánh mạnh; Chopin có ghi bàn đạp, nhưng trên đàn ngày nay người chơi phải thay bàn đạp thường hơn chỗ ông ghi, theo bè trầm và hòa âm. Ở số 12, hãy nghe xem "cơn bão" tay trái có che mất tiếng hô của tay phải không.

Sơ đồ cấu trúc

Số 3 · AMi trưởng · giai điệu và đệm trong một tay

Bpoco più animato · nốt kép

Hợp âm bảy giảm

Con bravuraquãng sáu kép

Bảy át kéo dàidẫn về chủ đề

A'rút gọn · tắt dần

Số 12 · Mở đầutay trái đổ xuống

AĐô thứ · quãng tám tay phải

Bchuyển giọng

A'

Codalắng xuống · kết Đô trưởng

Étude Op. 10 số 3 (Mi trưởng) và số 12 (Đô thứ), gần đúng. Ở số 12, tay trái chạy móc kép gần như không nghỉ từ đầu đến cuối.

Nghe kèm bản thu

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Số 3, mở đầu: giai điệu Mi trưởng hát chậm ở bè trên, bè đệm móc kép rất nhẹ bên dưới, cùng một tay; câu nhạc dâng lên một đỉnh nhỏ rồi khép lại
…	Poco più animato: nhạc chuyển động hơn; giai điệu và đệm hòa thành nốt kép lắc lư
…	Chuỗi hợp âm bảy giảm: nghịch tai, căng dần
…	Con bravura: quãng sáu kép dồn dập, đỉnh điểm của bản nhạc
…	Hợp âm bảy át kéo dài: lắng dần, chờ giai điệu trở về
…	Giai điệu trở lại, ngắn hơn; kết rất nhỏ
…	Số 12, mở đầu: hợp âm mạnh; tay trái đổ xuống
…	Chủ đề chính: quãng tám tay phải trên dòng móc kép tay trái không nghỉ
…	Đoạn giữa: chuyển giọng, dồn dập hơn; rồi chủ đề trở lại
…	Coda: lắng xuống giây lát; hai tay đổ xuống lần cuối, kết bằng hợp âm Đô trưởng

Câu hỏi để nghe chủ động

• Ở số 3, thử chỉ nghe bè đệm bên dưới giai điệu: nó có đều không? Có lúc nào to hơn giai điệu không?
• Chopin ghi "chậm, nhưng không quá". Nghệ sĩ bạn nghe chọn tốc độ nào? Nghe một bản khác để so sánh.
• Ở đoạn giữa số 3, lúc nào bạn thấy căng nhất? Lúc nào nhạc bắt đầu "về nhà"?
• Ở số 12, tay nào là "cơn bão", tay nào là "tiếng nói"? Bạn có nghe rõ từng nốt tay trái không?
• Hợp âm Đô trưởng cuối số 12 nghe như chiến thắng hay như kiệt sức? Nếu không biết biệt danh "Cách mạng", bạn sẽ đặt tên gì?

So sánh bản thu

• Maurizio Pollini: thu trọn hai tập Op. 10 và Op. 25 cho Deutsche Grammophon; nghe độ rõ và độ đều của từng nốt.
• Alfred Cortot: thu Op. 10 năm 1933; ông còn soạn một ấn bản "để tập" có lời bình (édition de travail, Paris, 1915).
• Murray Perahia: thu trọn Op. 10 và Op. 25 (phát hành năm 2002); nghe cách giai điệu hát trên phần đệm.

Xem thêm Nghệ sĩ piano và bản thu.

Nếu bạn muốn chơi

Étude Op. 10 và Op. 25 thuộc chặng 7 (sau Grade 8): Henle ghi cả 24 bài ở mức bằng LRSM của ABRSM, độ khó 6–9 trên thang 9. Phần đầu của số 3 (khoảng 20 ô nhịp) chậm, có thể tập sớm hơn để luyện cân bằng trong một tay; đoạn giữa khó hơn nhiều. Số 12 cần một tay trái đã được rèn kỹ bằng gam và hợp âm rải nhanh. Trước đó, hãy học Nocturne Op. 9 số 2 (bài học có sẵn bản thu và bản đồ nghe) và các étude của Czerny, Cramer. Trois nouvelles études nhẹ hơn một chút (Henle: mức 6–7), là cửa vào hợp lý cho étude Chopin. Xem Tác phẩm theo cấp độ.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Études, Op.10 (Chopin)"); G. Henle Verlag, Etudes, HN 124: lời tựa (năm sáng tác) và ghi chú (các chỉ dẫn tốc độ trong bản thảo số 3).
• Viện Fryderyk Chopin (Warsaw), mUltimate Chopin: mô tả bản thảo và các bản in đầu ở Paris, Leipzig (1833) và London.
• Frederick Niecks, Frederick Chopin as a Man and Musician (1888), bản trên Project Gutenberg: giai thoại về Gutmann, thư gửi Hiller năm 1833.
• Xem tài liệu tham khảo.