Chopin: Prélude La trưởng, Op. 28 số 7

Mười sáu ô nhịp, chưa đến một phút: một trong những prélude ngắn nhất của Chopin, nhịp ba với hình chấm dôi gợi điệu mazurka. Bài học ở đây là làm cho nốt trên của hợp âm hát, chơi một hợp âm thật lớn, dùng bàn đạp đúng như bản nhạc ghi, và co giãn nhịp thật tinh trong một hình thức nhỏ xíu.

La trưởng · 3/4 Andantino ≈ Grade 3–4 16 ô nhịp

Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Frédéric Chopin (1810–1849)
Tác phẩm	Prélude La trưởng, Op. 28 số 7, bài thứ bảy trong 24 Prélude Op. 28; bộ prelude đi qua đủ 24 giọng theo vòng quãng năm, mỗi giọng trưởng kèm giọng thứ song song
Sáng tác / xuất bản	Bộ Op. 28 hoàn tất ở Mallorca mùa đông 1838–1839 (vài bài có thể có từ đầu thập niên 1830); in năm 1839 (bản Pháp đề tặng Camille Pleyel, bản Đức đề tặng Joseph Christoph Kessler)
Giọng · nhịp · tốc độ	La trưởng · 3/4 · Andantino
Hình thức	Tám câu nhỏ, mỗi câu hai ô và mở bằng một nhịp lấy đà; hai nửa tám ô (ô 1–8 và ô 9–16) mở đầu giống nhau. 16 ô nhịp, không có dấu nhắc lại
Độ khó	Henle mức 4; bài không có trong đề cương ABRSM 2019–2020 và RCM 2022. Ít nốt, không có nét chạy, nhưng cân bằng hợp âm và bàn đạp đòi hỏi tai tốt
Kỹ năng chính	Nổi nốt trên của hợp âm; hình chấm dôi nhẹ; hợp âm lặp; hai tay đan vào nhau; hợp âm rải lớn; bàn đạp theo câu; rubato trong câu ngắn
Bản nhạc	IMSLP (tìm "Preludes, Op.28 (Chopin, Frédéric)"); bản Urtext: Ấn bản Quốc gia Ba Lan (Wydanie Narodowe, biên tập Jan Ekier), G. Henle Verlag, Wiener Urtext

Tôi đang tập bài nàyBài sẽ hiện trong kế hoạch tập hôm nay ở trang Piano.

Vì sao nên học bài này

• Nốt trên phải hát. Gần như mọi nốt giai điệu nằm ở đỉnh một hợp âm hai, ba nốt. Học nổi nốt trên ở đây, bạn sẽ dùng nó cho mọi bài Chopin về sau (xem Tạo tiếng đàn).
• Một hợp âm thật lớn. Hợp âm ở ô 12 trải từ Fa♯3 lên Đô♯6. Bạn học làm cho nốt cao nhất hát rõ nhất; tay không với tới thì rải từ dưới lên (xem Nốt hoa mỹ).
• Bàn đạp theo câu. Bản nhạc ghi bàn đạp rất cụ thể: một lần đạp cho mỗi câu hai ô, nhả ở chỗ tay trái nghỉ; riêng ô 11–14 bàn đạp đổi mỗi ô. Làm theo, bạn sẽ thấy bàn đạp tạo hình câu nhạc chứ không chỉ làm tiếng to (xem Bàn đạp).
• Rubato trong khuôn nhỏ. Tám câu cùng một nhịp điệu: chơi thẳng thì như máy, co giãn câu nào cũng giống câu nào thì thành khuôn. Đây là chỗ an toàn để tập co giãn có kế hoạch.
• Vừa sức sớm. Có thể học bài này trước Prélude Mi thứ: Henle xếp cả hai ở mức 4, mức thấp nhất trong bộ Op. 28, nhưng bài này chỉ có 16 ô nhịp, bài Mi thứ 25 ô.

Bối cảnh

Câu chuyện của cả bộ Op. 28 (đảo Mallorca, George Sand, cây đàn Pleyel, lễ tang của Chopin) có ở trang Prélude Mi thứ; dưới đây là phần tóm tắt. Hai mươi bốn prélude đi qua đủ 24 giọng, mỗi giọng trưởng theo sau là giọng thứ song song của nó, tiến theo vòng quãng năm: Đô trưởng, La thứ, Sol trưởng, Mi thứ, Rê trưởng, Si thứ, rồi La trưởng ở số 7. Mỗi bài là một bức tranh độc lập; có bài chỉ kéo dài vài chục giây.

Bài số 7 đứng giữa Prélude Si thứ rất chậm (Lento assai, số 6) và Prélude Fa♯ thứ dồn dập (Molto agitato, số 8), như một khoảng lặng sáng sủa. Nhịp ba với hình chấm dôi ở phách 1 và hai hợp âm lặp ở phách 2–3 gợi điệu mazurka, điệu nhảy dân gian Ba Lan mà Chopin viết gần 60 bản (xem Thể loại). Nhưng đây không phải một điệu nhảy thật: không có nhấn lệch, không có tiếng dậm chân, chỉ là một giai điệu nhẹ nhàng như nhớ lại một điệu nhảy.

Nhà soạn nhạc Catalunya Federico Mompou về sau lấy chính prélude này làm chủ đề cho một bộ biến tấu cho piano, Variations sur un thème de Chopin (Biến tấu trên một chủ đề của Chopin). Xem thêm thời kỳ Lãng mạn.

Nghe trước khi tập

Nghe ít nhất ba lần, mỗi lần một câu hỏi:

1. Nhịp điệu. Đếm xem nhịp điệu "nhịp lấy đà – chấm dôi – hai hợp âm – nốt dài" lặp lại mấy lần.
2. Đỉnh. Chỗ nào cao nhất và đầy đặn nhất? Hợp âm đó được đánh cùng lúc hay rải từ dưới lên?
3. Bàn đạp. Nốt trầm có ngân suốt mỗi câu không? Nhịp lấy đà của câu sau có "khô" và sạch hơn không?

Rồi so sánh vài nghệ sĩ đã thu trọn bộ prelude với lối chơi rất khác nhau, chẳng hạn Alfred Cortot, Maurizio Pollini và Martha Argerich. Ghi lại: ai chơi nhanh nhất, ai co giãn nhịp nhiều nhất, ai rải hợp âm ô 12 chậm nhất, ai để câu cuối ngân lâu nhất? Nếu thích bài này, nghe thêm bộ biến tấu của Mompou để thấy cùng một giai điệu có thể đi xa đến đâu.

Theo dõi khi nghe

Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.

Thời điểm	Sự kiện
…	Nhịp lấy đà và câu 1 (ô 1–2): một nốt Mi đơn, rồi giai điệu nhảy lên một quãng sáu với hình chấm dôi; hợp âm át (Mi bảy) ngân
…	Câu 2 (ô 3–4): cùng nhịp điệu, giai điệu vươn lên La; hợp âm chủ La trưởng
…	Câu 3 (ô 5–6): lại trên hợp âm át; La♯ chạm vào Si như một tiếng thở dài ngắn
…	Câu 4 (ô 7–8): về La trưởng, bè trầm xuống thấp nhất bài; khép nửa đầu
…	Câu 5 (ô 9–10): nửa sau bắt đầu lại như câu 1
…	Câu 6 và đỉnh (ô 11–12): giai điệu lên Đô♯6, nốt cao nhất bài; hợp âm lớn nhất bài ở ô 12
…	Câu 7 (ô 13–14): Si thứ, rồi hợp âm át; nhạc dịu xuống
…	Câu 8 (ô 15–16): về La trưởng; giai điệu nhảy lên một quãng tám, hợp âm cuối ngân

Cấu trúc

Câu 1–2ô 1–4 · át → chủ

Câu 3–4ô 5–8 · át → chủ

Câu 5ô 9–10 · như câu 1

Câu 6ô 11–12 · hợp âm rải lớn

Câu 7ô 13–14 · Si thứ → át

Câu 8ô 15–16 · về La trưởng

Prélude La trưởng Op. 28 số 7: tám câu hai ô, câu nào cũng mở bằng một nhịp lấy đà (16 ô nhịp; độ dài các ô theo số ô nhịp). Hai nửa tám ô mở đầu giống nhau; từ ô 11 hòa âm đổi mỗi ô.

Mỗi câu hai ô có cùng một nhịp điệu: nhịp lấy đà ở phách 3, hình chấm dôi ở phách 1, hai hợp âm ở phách 2–3, rồi một hợp âm dài. Nửa đầu là hỏi và đáp: câu lẻ đứng trên hợp âm át, câu chẵn về hợp âm chủ. Nửa sau phá khuôn ấy ở câu 6–7: hòa âm đổi mỗi ô, lên Fa♯ bảy (át của Si thứ, một át phụ) rồi sang Si thứ, trước khi câu 8 về nhà.

Câu	Ô nhịp	Hòa âm	Giai điệu (nốt trên)	Điều cần chú ý
1	lấy đà, 1–2	Mi bảy (át)	Mi4 → Đô♯5 . Rê5 → Si4	Nhịp lấy đà khô, không bàn đạp; bước nhảy quãng sáu
2	3–4	La trưởng (chủ)	Fa♯5 → Rê♯5 . Mi5 → La5	Quãng sáu Đô♯–La ở tay phải: nốt La hát
3	5–6	Át (bè trầm Mi)	Đô♯5 → La♯4 . Si4 → Rê5	La♯ chạm vào Si; bè trong giữ Rê
4	7–8	La trưởng	Sol♯4 → Sol♯4 . La4 → Đô♯5	Bè trầm xuống La1; khép nửa đầu
5	9–10	Mi bảy	Như câu 1	Bắt đầu lại, đừng chơi y hệt lần đầu
6	11–12	La trưởng → Fa♯ bảy	Fa♯5 → Rê♯5 . Mi5 → Đô♯6	Đỉnh của bài; hợp âm lớn nhất bài ở ô 12
7	13–14	Si thứ → Mi (át)	Đô♯5 → Đô♯5 . Rê5 → Fa♯5	Hòa âm đổi mỗi ô; dịu xuống
8	15–16	La trưởng	Sol♯4 → Si4 . La4 → La5	Nhảy lên một quãng tám; hợp âm cuối ngân

Ở câu 2, 3, 6 và 7, nốt dài trong hình chấm dôi thường là một nốt lạ, nằm dưới nốt hợp âm nửa cung (Rê♯ trước Mi, La♯ trước Si), và nốt móc kép giải quyết nó: "đau rồi dịu" trong một phần tư phách. Xem thêm Âm ngoài hợp âm, Át phụ và chuyển giọng và Hình thức nhỏ.

Câu 1–2 trên khuông nhạc

Nốt nhạc theo ấn bản Peters, qua bản dàn trang LilyPond công cộng của Mutopia Project (người nhập: Magnus Lewis-Smith); dấu bàn đạp theo bản ấy, số ngón là gợi ý của trang này.

Prélude La trưởng, nhịp lấy đà và ô 1–4

Nhịp lấy đà Mi4 vang một mình: tay trái nghỉ, bàn đạp chưa xuống. Bàn đạp xuống cùng nốt Mi trầm ở phách 1 và giữ suốt câu; nhả ở phách 3 ô 2, đúng chỗ tay trái lặng, để nhịp lấy đà của câu 2 vang sạch. Câu 2 làm y như vậy, nhả ở phách 3 ô 4. Để ý tay trái ở phách 2–3: nốt Mi4 của nó nằm cao hơn nốt Rê4 của tay phải, nên hai ngón cái gần như chạm nhau.

Chỗ khó và cách tập

Chỗ khó	Vì sao khó	Cách tập
Nổi nốt trên của hợp âm	Giai điệu nằm ở đỉnh hợp âm hai, ba nốt; ngón 4–5 yếu, các nốt dưới dễ to hơn	Chơi nốt trên một mình và hát; rồi cả hợp âm, nốt trên mf, các nốt dưới pp; dồn trọng lượng về phía ngón út. Bài tập 1
Hình chấm dôi ở phách 1	Dễ thành nhịp hành khúc: nốt chấm dôi bị cắt ngắn, nốt móc kép to và bật	Đếm chia bốn trong phách; nốt móc kép nhẹ, nối thẳng vào hợp âm phách 2, như một hơi thở ngắn chứ không phải một cú bật
Hai tay đan vào nhau (ô 1–2, 7–10)	Nốt cao của tay trái (Mi4) nằm trên nốt thấp của tay phải (Rê4 ở ô 1–2 và 9–10, Đô♯4 ở ô 7–8): hai ngón cái tranh chỗ	Tập hai tay thật chậm; quyết định ngón cái nào đặt sâu vào trong phím, ngón nào ở mép. Ở ô 7, ngón cái tay phải đặt sâu trên phím đen Đô♯4
Hợp âm lặp ở phách 2–3	Hai tay cùng lặp hợp âm; dễ nặng và đều đều như máy	Hợp âm thứ hai nhẹ hơn hợp âm thứ nhất, như tiếng vọng; tay sát phím, phím chỉ trồi lên một phần
Hợp âm lớn (ô 12)	Tay phải trải một quãng mười (La♯4–Đô♯6), cả hợp âm từ Fa♯3; tay nhỏ phải rải, dễ rải chậm như đàn harp, hoặc nốt trên cùng bị chìm	Bài tập 3. Tay với tới thì đánh cùng lúc, không thì rải nhanh từ dưới lên; nốt Đô♯6 to nhất; bàn đạp xuống từ nốt đầu tiên để giữ các nốt dưới
Bàn đạp	Giữ bàn đạp qua nhịp lấy đà làm các câu dính vào nhau; đổi muộn ở ô 11–14 làm hòa âm nhòe	Theo dấu trong bản nhạc: đạp cùng nốt trầm ở phách 1, nhả ở phách 3 của ô sau; từ ô 11 đến ô 14 đổi mỗi ô. Bài tập 2
Rubato	Tám câu cùng một nhịp điệu; co giãn ở mọi câu như nhau thì thành khuôn	Vẽ đường cong cho cả bài trước khi chơi (xem phần Diễn tấu); tay trái giữ nhịp, tay phải được thở

Bài tập chuẩn bị

Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này, không trích từ bản nhạc gốc. Chúng ở Rê trưởng để bạn tập kỹ năng mà không "mòn" bài thật.

1. Nốt trên hát

Nốt trên hát (soạn cho trang này)

1. Chỉ chơi nốt trên và hát theo: Fa♯ – Mi – Rê – Đô♯, Rê – Mi – Fa♯ – Rê.
2. Cả hợp âm, ba mức: (a) mọi nốt pp; (b) nốt trên mf, hai nốt dưới pp; (c) như (b), nhưng hai nốt dưới chỉ "chạm", phím đi xuống thật chậm. Giữ cách (b) và (c).
3. Thêm tay trái và bàn đạp: đổi ở mỗi chữ Ped., nhả ở dấu lặng ô 2. Kiểm tra bằng tai: các nốt trên có nối thành một câu hát không?

2. Bàn đạp theo câu, nhịp lấy đà khô

Bàn đạp theo câu, nhịp lấy đà khô (soạn cho trang này)

1. Tay trái riêng, với bàn đạp: đạp xuống ngay khi đánh nốt trầm ở phách 1, giữ qua hai hợp âm và nốt dài, nhả đúng ở dấu lặng (chữ *).
2. Tay phải riêng: nhịp lấy đà vang khô; trong hình chấm dôi, nốt móc kép nhẹ như một hơi thở dẫn vào hợp âm.
3. Ghép hai tay. Nghe kỹ nhịp lấy đà ở cuối ô 2: nó phải sạch, không còn dính tiếng hợp âm trước.

3. Hợp âm rải lớn

Hợp âm rải lớn (soạn cho trang này)

1. Đặt sẵn: đánh hợp âm ô 2 thành hai khối, tay trái rồi tay phải, không rải, để tay quen khoảng cách. Tay phải trải một quãng mười, từ Rê♯4 (ngón cái) lên Fa♯5 (ngón út): tay nhỏ không giữ được cả bốn nốt, nhưng bàn đạp sẽ giữ giúp.
2. Rải chậm, liền một hơi từ Si2 của tay trái lên Fa♯5 của tay phải, bắt đầu đúng phách; bàn đạp đã xuống từ nốt đầu tiên. Nốt cuối, Fa♯5, là giai điệu: to nhất, và ngân.
3. Tăng dần tốc độ rải cho tới khi nó nghe như một cái phẩy tay chứ không phải một nét chạy. Rồi nghe Fa♯5 đi xuống Mi5 ở ô 3: đó mới là câu nhạc, hợp âm rải chỉ là cái nền.

Kế hoạch tập

Kế hoạch 4 tuần, mỗi ngày khoảng 20–30 phút. Tốc độ ghi theo nốt đen (♩).

Tuần	Việc chính	Máy đếm nhịp
1	Nghe 3 bản thu; ghi hòa âm từng câu lên bản nhạc; tay phải: nốt trên một mình, rồi cả hợp âm (bài tập 1); tay trái: nốt trầm và hợp âm	♩ = 48–54
2	Hai tay ô 1–8 với bàn đạp theo câu (bài tập 2); tập riêng chỗ hai tay đan vào nhau	♩ = 54–60
3	Ô 9–16; hợp âm lớn ô 12 (bài tập 3); ghép cả bài	♩ = 56–63
4	Hình dáng và rubato: vẽ đường cong cho tám câu; thu âm và nghe lại	♩ ≈ 60–72

• Nốt trên của mọi hợp âm rõ hơn các nốt dưới
• Nhịp lấy đà nào cũng vang sạch, không dính bàn đạp
• Hợp âm thứ hai trong mỗi cặp nhẹ hơn hợp âm thứ nhất
• Hợp âm ô 12 gọn (đánh cùng lúc hay rải nhanh), nốt Đô♯6 hát
• Không có hai câu nào chơi giống hệt nhau

Diễn tấu

Tốc độ và tính cách

Andantino là đi thong thả, nhẹ nhàng; đừng kéo nó thành một bài chậm. Hãy thử trong khoảng ♩ = 60–72 với máy đếm nhịp, rồi chọn tốc độ để mỗi câu hai ô nghe như một hơi thở. Bản Peters ghi dolce e semplice (ngọt ngào và giản dị) ở đầu bài; dù bản của bạn có ghi hay không, đó là tính cách của nó.

Nốt trên và hợp âm lặp

• Nốt trên luôn là giai điệu, kể cả trong hợp âm lớn ở ô 12.
• Nốt dài ở ô chẵn vẫn phải "sống": nghe nó tắt dần trước khi nhịp lấy đà tiếp theo vào.
• Trong cặp hợp âm lặp ở phách 2–3, hợp âm sau nhẹ hơn.
• Tay trái: nốt trầm ở phách 1 ấm và tròn, vì bàn đạp sẽ giữ nó suốt câu; hai hợp âm sau rất nhẹ.

Bàn đạp

Trong bản Peters mà trang này đối chiếu, mỗi câu có một lần đạp: xuống ở phách 1 cùng nốt trầm của ô lẻ, nhả ở phách 3 của ô chẵn, đúng chỗ tay trái có dấu lặng. Nhờ vậy nốt trầm ngân suốt câu, còn nhịp lấy đà của câu sau vang khô và rõ, như người hát lấy hơi trước câu mới. Từ ô 11 đến ô 14, hòa âm đổi mỗi ô và bàn đạp cũng đổi mỗi ô; ở ô 11 và 13, bản Peters ghi nhả ngay ở hợp âm phách 3. Chopin thường tự ghi bàn đạp trong bản viết tay; các bản Urtext như Ấn bản Quốc gia Ba Lan cho biết dấu nào là của ông, dấu nào của người biên tập, nên hãy đối chiếu bản bạn dùng.

Hợp âm ở ô 12

Đây là đỉnh của bài và là hợp âm lớn nhất: Fa♯ bảy, át của Si thứ, trải từ Fa♯3 lên Đô♯6. Bản Peters không ghi dấu rải ở ô này: dấu ngoặc bên trái hợp âm tay phải là ngoặc số ngón, ngón cái giữ cả quãng ba La♯4–Đô♯5. Tay với tới quãng mười thì đánh cả hợp âm cùng lúc; tay nhỏ hơn thì rải nhanh từ dưới lên, như một hơi thở sâu chứ không phải tiếng đàn harp. Dù chơi cách nào, nốt trên cùng, Đô♯6, là nốt giai điệu và phải hát rõ nhất.

Chín nốt của hợp âm ô 12 theo bản Peters, từ dưới lên; bấm để nghe chúng vang lần lượt:

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Rubato

Carl Mikuli, một học trò của Chopin, kể rằng khi tay hát co giãn tự do, tay đệm vẫn giữ đúng nhịp (Niecks dẫn lại, xem phần Nguồn). Ở bài này, chỗ dựa là nốt trầm phách 1 của tay trái. Một đường cong gợi ý: câu 1–4 giản dị, gần như đúng nhịp; câu 5 bắt đầu lại nhẹ hơn; câu 6 tiến lên, cho thêm một chút thời gian ngay trước hợp âm ô 12; câu 7–8 thả lỏng, câu cuối chậm hơn một chút. Co giãn ở chỗ nốt dài và nhịp lấy đà, không co giãn giữa hình chấm dôi.

Ấn bản

Bản Peters là một ấn bản thế kỷ 19 với một số chỉ dẫn của người biên tập. Các ấn bản khác nhau ở những chi tiết như dấu luyến và chỉ dẫn sắc thái. Hãy dùng một bản Urtext, lý tưởng nhất là Ấn bản Quốc gia Ba Lan của Jan Ekier, có kèm chú giải biểu diễn.

Lỗi thường gặp

• Hình chấm dôi chơi như nhịp hành khúc: nốt móc kép to, bật, vào sớm.
• Hai hợp âm lặp to như nhau, hoặc hợp âm thứ hai to hơn.
• Nốt trên chìm trong hợp âm, nhất là ở quãng sáu ô 3–4 và ở ô 11.
• Giữ bàn đạp qua nhịp lấy đà: các câu dính vào nhau.
• Rải hợp âm ô 12 chậm như đàn harp, hoặc nốt trên cùng nhẹ hơn các nốt dưới.
• Câu nào cũng co giãn y hệt câu nào; tám câu thành một cái khuôn.
• Kết vội: hợp âm cuối không được ngân đủ.

Học tiếp

• Cùng bộ: Prélude Mi thứ, Op. 28 số 4: cũng hợp âm, cũng bàn đạp, nhưng chậm và u tối; sau đó là Prélude Si thứ, số 6.
• Nhịp ba của Chopin: Valse La thứ; mazurka và valse có ở Thể loại.
• Cùng kỹ năng nổi bè: Tchaikovsky: Cầu nguyện buổi sáng.
• Bước tiếp theo: Nocturne Op. 9 số 2. Danh sách theo cấp: Tác phẩm theo cấp độ.
• Nghe thêm: bộ biến tấu của Mompou trên chính prélude này; Chopin: Étude Op. 10.

• Cùng chặng 4: các bài của chặng 4.
• Chặng 5: các bài của chặng 5.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Mỗi câu nhạc của prélude dài bao nhiêu và bắt đầu thế nào?

   • Hai ô, mở đầu bằng một nhịp lấy đà
   • Bốn ô, bắt đầu ở phách 1
   • Tám ô, không có nhịp lấy đà

2. Trong bản nhạc, bàn đạp được nhả ở đâu trong mỗi câu?

   • Ở phách 3 của ô thứ hai, chỗ tay trái nghỉ, để nhịp lấy đà vang khô
   • Không nhả cho đến hết bài
   • Ở mỗi phách

3. Nên chơi hợp âm lớn ở ô 12 thế nào?

   • Cùng lúc nếu tay với tới quãng mười, không thì rải nhanh từ dưới lên; nốt cao nhất Đô♯6 hát rõ nhất
   • Rải từ trên xuống, nốt thấp nhất to nhất
   • Rải thật chậm như đàn harp, mọi nốt to như nhau

4. Hợp âm Fa♯ bảy ở ô 12 có vai trò gì?

   • Át của Si thứ (một át phụ), dẫn sang hợp âm Si thứ ở ô 13
   • Hợp âm chủ của bài
   • Hợp âm kết cuối cùng

Nguồn

• Frederick Niecks, Frederick Chopin as a Man and Musician, tập 2, 1888 (bản Project Gutenberg): lời kể của các học trò về rubato.
• Ấn bản Quốc gia Ba Lan (Wydanie Narodowe Dzieł Fryderyka Chopina), tập Preludia op. 28, biên tập Jan Ekier: văn bản Urtext và chú giải biểu diễn.
• Ấn bản Peters, bản dàn trang LilyPond công cộng của Mutopia Project (người nhập: Magnus Lewis-Smith): nguồn của đoạn nhạc, các hợp âm, giai điệu và dấu bàn đạp dẫn trên trang này.
• Bản nhạc: IMSLP. Xem thêm tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).