Schubert: Impromptu cung Sol♭ trưởng, D. 899 số 3

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Franz Schubert (1797–1828)
Tên đầy đủ	Impromptu cung Sol♭ trưởng, D. 899 số 3 (Op. 90 số 3), Andante
Sáng tác	Năm 1827, có lẽ vào mùa hè. Hai bản đầu của tập được in tháng 12/1827; bản số 3 và số 4 đến năm 1857 mới được in
Thời kỳ	Đầu Lãng mạn
Thể loại	Tiểu phẩm piano (impromptu)
Độ dài	Khoảng 5–7 phút

Điều cần biết trước khi nghe

Năm 1827 là năm trọn vẹn cuối cùng trong đời Schubert; ông mất tháng 11 năm sau, mới 31 tuổi. Trong năm ấy ông viết hai tập, mỗi tập bốn bản ngắn cho piano: D. 899 và D. 935. Cái tên Impromptu ("ngẫu hứng") có lẽ do nhà xuất bản Tobias Haslinger đặt cho tập đầu (chính ông ghi tên này lên bản thảo bài số 1); ở bản thảo tập thứ hai, Schubert đánh số các bản từ 5 đến 8, như thể nối tiếp. Tên gọi nghe tùy hứng, nhưng đây là những bản nhạc được xây rất cẩn thận. Xem các thể loại nhạc piano.

Câu chuyện bản in. Haslinger in hai bản đầu (Đô thứ và Mi♭ trưởng) ngay cuối năm 1827, nhưng bản số 3 và số 4 phải chờ đến năm 1857, gần ba mươi năm sau khi Schubert mất, mới được con trai ông, Carl Haslinger, in ra. Khi ấy bản số 3 bị dịch giọng sang Sol trưởng, và mỗi ô nhịp 4/2 dài bị cắt đôi, để bài dễ chơi hơn. Suốt nhiều thập kỷ, bài thường chỉ được in ở Sol trưởng. Các ấn bản Urtext ngày nay đã trả lại giọng gốc, và người chơi piano hiểu vì sao Schubert chọn nó: ở Sol♭ trưởng, năm trong bảy nốt của gam là phím đen, bàn tay nằm tự nhiên và mềm mại; bản Sol trưởng dễ đọc hơn nhưng khó chơi mượt hơn.

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Gam Sol♭ trưởng: năm phím đen, cộng hai phím trắng là Đô♭ (chính là phím Si) và Fa.

Một bài hát không lời. Schubert viết khoảng 600 ca khúc, và bản Impromptu này hát như một ca khúc của ông: giai điệu dài, rộng, nhiều nốt ngân. Bên dưới là một dòng hợp âm rải chảy đều như tiếng đàn hạc, gần như không dừng suốt bài; tay trái giữ bè trầm sâu. Điều đặc biệt: giai điệu và dòng đệm nằm trong cùng tay phải. Các ngón ngoài (chủ yếu ngón 4 và 5) hát giai điệu ở trên, ngón cái và các ngón trong rải hợp âm nhẹ như hơi thở. Tai ta nghe thấy một ca sĩ và một người đệm đàn, nhưng thực ra là một bàn tay.

Câu nhạc dài, hòa âm đổi màu. Nhịp 4/2 nghĩa là mỗi ô nhịp có bốn phách nốt trắng: âm nhạc thở theo những hơi rất dài, và Andante nên được hiểu là "đi" chứ không phải "đứng". Hãy để ý những chỗ Schubert bất ngờ đổi màu hòa âm, đi sang một giọng xa rồi quay về như không có gì xảy ra. Đoạn giữa bắt đầu ở Mi♭ thứ: tối và căng hơn, những nốt trầm nhấn mạnh, giọng thay đổi liên tục. Gần cuối đoạn có một tiếng láy rền ở âm vực rất trầm, như sấm xa, trước khi giai điệu Sol♭ trưởng trở lại.

Bàn đạp. Dòng hợp âm rải cần bàn đạp vang để hòa thành một làn sóng, nhưng giai điệu phải luôn trong. Nghệ sĩ thay bàn đạp theo bè trầm và hòa âm, có khi chỉ nhấc nửa chừng. Khi nghe, hãy chú ý xem tiếng đàn có bị nhòe ở chỗ đổi hòa âm không, và giai điệu có luôn nổi lên trên không.

Các "anh em". Trong tập D. 899, số 1 (Đô thứ) mở bằng nốt Sol quãng tám đánh mạnh, rồi một giai điệu một bè được các hợp âm đáp lại; số 2 (Mi♭ trưởng) là dòng chùm ba chạy không nghỉ của tay phải; số 4 (La♭ trưởng, mở đầu ở La♭ thứ) chạy những chuỗi hợp âm rải ở tay phải. Tập D. 935 đến tháng 4 năm 1839 mới được Diabelli in; bản số 3 của tập là một chủ đề và biến tấu ở Si♭ trưởng.

Sơ đồ cấu trúc

ASol♭ trưởng · giai điệu hát trên dòng đệm chảy đều

Bbắt đầu ở Mi♭ thứ · bè trầm nhấn, chuyển giọng liên tục

A'Sol♭ trưởng · khép lại rất nhỏ

Impromptu Sol♭ trưởng, D. 899 số 3: ba đoạn (độ dài theo số ô nhịp). Dòng đệm hợp âm rải gần như không dừng suốt bài.

Nghe kèm bản thu

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Mở đầu: dòng hợp âm rải chảy đều, bè trầm sâu; giai điệu cất lên chậm rãi ở bè trên, từng nốt ngân dài
…	Giai điệu phát triển: vươn cao hơn, câu nhạc dài hơn; hòa âm đổi màu
…	Phần đầu khép lại ở Sol♭ trưởng; mọi thứ lắng xuống
…	Đoạn giữa: Mi♭ thứ; nốt trầm nhấn mạnh, nhạc tối và căng hơn, dòng đệm vẫn không dừng
…	Đi xa: chuyển giọng liên tục, cao trào của đoạn giữa
…	Láy rền ở âm vực trầm: nhạc dịu dần, chuẩn bị quay về
…	Phần đầu trở lại: giai điệu Sol♭ trưởng, giờ nghe như một lời an ủi
…	Kết: giai điệu tan dần, những hợp âm cuối rất nhỏ

Câu hỏi để nghe chủ động

• Bạn nghe ra mấy lớp âm thanh? Thử chỉ nghe dòng đệm, rồi chỉ nghe giai điệu.
• Dòng đệm có lúc nào dừng không? Điều đó tạo cảm giác gì?
• Hát theo giai điệu: bạn phải lấy hơi ở đâu? Nghệ sĩ có "thở" ở cùng chỗ không?
• Đoạn giữa khác phần đầu ở điểm nào: âm vực, sắc thái hay bè trầm?
• Khi phần đầu trở lại, nó có giống hệt lần đầu, hay đã mang theo "ký ức" của đoạn giữa?
• So sánh tốc độ hai bản thu: một bản trầm tư, một bản trôi theo nhịp nốt trắng. Bạn thích bản nào?

So sánh bản thu

Ba bản thu trọn hai tập Impromptu D. 899 và D. 935 để so sánh:

• Radu Lupu (Decca).
• Alfred Brendel (Philips, phát hành năm 1989).
• Krystian Zimerman (Deutsche Grammophon, phát hành năm 1991).

Nghe cùng một đoạn trong ba bản: ai chơi nhỏ nhất mà giai điệu vẫn hát, ai để dòng đệm mỏng nhất, ai giữ câu nhạc rộng và liền nhất?

Xem thêm Nghệ sĩ piano và bản thu.

Nếu bạn muốn chơi

Bản này ở mức sau Grade 8 (ABRSM đưa bài vào danh sách tác phẩm của bằng ARSM): không nhanh, nhưng tay phải phải làm hai việc cùng lúc, bàn tay nhỏ sẽ vất vả với những quãng rộng, và bàn đạp phải rất tinh. Chuẩn bị bằng các bài tập cân bằng trong cùng một tay ở trang Tạo tiếng đàn, rồi Träumerei và Nocturne Op. 9 số 2 của Chopin. Muốn một Impromptu Schubert dễ tiếp cận hơn, hãy thử D. 935 số 2 (La♭ trưởng). Khi đã sẵn sàng, bài học tác phẩm Impromptu Sol♭ trưởng hướng dẫn tập từng lớp âm thanh, bàn đạp và các câu nhạc dài. Xem Tác phẩm theo cấp độ; nghe thêm Schubert trong Ngũ tấu Con cá hồi.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "4 Impromptus, D.899"); ấn bản Urtext: G. Henle Verlag, Wiener Urtext, Bärenreiter (Neue Schubert-Ausgabe).
• Otto Erich Deutsch, Franz Schubert: Thematisches Verzeichnis seiner Werke (danh mục "D.").
• PTNA Piano Encyclopedia, mục D 899: niên đại, bản in năm 1857, nhịp 4/2 gốc.
• G. Henle Verlag, Impromptu G flat major op. 90 no. 3 D 899, HN 488: mức độ khó, nhận xét về bản Sol trưởng.
• Xem tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).