Nhạc lý và luyện tai

14. Ký hiệu biểu diễn

Ngoài cao độ và trường độ, bản nhạc còn cho biết chơi nhanh hay chậm, to hay nhỏ, liền hay ngắt. Phần lớn các ký hiệu này dùng tiếng Ý, loại thuật ngữ được đưa vào từ thế kỷ 17 và dùng đến nay.

Hầu hết thuật ngữ trong bài đều có trong từ điển thuật ngữ, kèm thẻ ghi nhớ để ôn.

Tốc độ

Thuật ngữ tốc độ chính đã có ở trang máy đếm nhịp. Các thuật ngữ thay đổi tốc độ:

Ký hiệu	Nghĩa
accelerando (accel.)	Nhanh dần
ritardando (rit.), rallentando (rall.)	Chậm dần
a tempo	Trở lại tốc độ ban đầu
rubato	Co giãn tốc độ tự do để diễn cảm
più mosso / meno mosso	Nhanh hơn / chậm hơn

Cường độ (sắc thái)

Ký hiệu	Tên	Nghĩa
pp	pianissimo	Rất nhỏ
p	piano	Nhỏ
mp	mezzo piano	Hơi nhỏ
mf	mezzo forte	Hơi to
f	forte	To
ff	fortissimo	Rất to
cresc. hoặc <	crescendo	To dần
dim., decresc. hoặc >	diminuendo	Nhỏ dần
sfz	sforzando	Nhấn mạnh đột ngột một nốt
fp	forte-piano	To rồi nhỏ ngay

Cây đàn piano có tên đầy đủ là pianoforte, nghĩa là "nhỏ – to": khác harpsichord, nó chơi to hay nhỏ theo lực ngón (clavichord cũng làm được, nhưng rất nhỏ tiếng). Xem Lịch sử cây đàn piano.

Sắc thái: nhỏ, to dần, to, nhỏ dần

Cách diễn tấu (articulation)

Ký hiệu	Tên	Nghĩa
Chấm trên/dưới nốt	staccato	Ngắt ngắn
Đường cong nối các nốt	legato (dấu luyến)	Chơi liền mạch
>	accent	Nhấn
Gạch ngang ngắn	tenuto	Giữ đủ độ dài, hơi nhấn
Vòng cung có chấm	fermata	Ngân dài tùy ý

Staccato (ngắt ngắn)

ĐôRêMiFa

Legato (liền mạch)

ĐôRêMiFa

Tenuto (giữ đủ độ dài)

ĐôRêMiFa

Fermata (ngân dài tùy ý)

Đôtùy ý

Thanh là lúc phím đang giữ; độ dài chỉ để so sánh. Phần gạch đứt của fermata: ngân dài tùy ý.

Staccato – legato – accent – tenuto – fermata

Thuật ngữ tính cách

dolce (ngọt ngào), cantabile (như hát), espressivo (diễn cảm), con brio (sôi nổi), maestoso (trang trọng), agitato (kích động), grazioso (duyên dáng), sostenuto (ngân giữ), sotto voce (khẽ khàng).

Dấu nhắc lại và chỉ đường

Ký hiệu	Nghĩa
Vạch kép có hai chấm, ở đầu và cuối đoạn	Nhắc lại đoạn giữa hai dấu
Ngoặc 1., 2. (prima/seconda volta)	Lần 1 chơi ngoặc 1, lần nhắc lại bỏ qua ngoặc 1, chơi ngoặc 2
D.C. (Da Capo)	Quay lại từ đầu
D.S. (Dal Segno)	Quay lại từ dấu Segno
Fine	Kết thúc ở đây (sau khi quay lại)
al Coda và dấu Coda (vòng tròn có dấu cộng)	Nhảy tới phần Coda

Nhắc lại với ngoặc 1 và 2

Nốt hoa mỹ

Ký hiệu	Tên	Cách chơi
tr	Láy rền (trill)	Đổi nhanh liên tục giữa nốt chính và nốt trên
Răng cưa ngắn, không gạch	Láy trên (upper mordent)	Nốt chính – nốt trên – nốt chính, rất nhanh
Răng cưa ngắn, có gạch dọc	Láy dưới (mordent)	Nốt chính – nốt dưới – nốt chính, rất nhanh
Hình chữ S nằm ngang	Láy quanh (turn)	Nốt trên – nốt chính – nốt dưới – nốt chính
Nốt nhỏ có gạch chéo	Acciaccatura	Nốt luyến cực nhanh ngay trước nốt chính
Nốt nhỏ không gạch	Appoggiatura	Nốt dựa, chiếm một phần độ dài nốt chính

Một số ký hiệu khác

8va — chơi cao hơn một quãng tám so với nốt viết; 8vb — thấp hơn một quãng tám.
Ped. và dấu * — nhấn và nhả bàn đạp vang của piano.
pizz. (pizzicato) — đàn dây gảy bằng ngón tay; arco — trở lại kéo vĩ.

Kiểm tra nhanh 5 câu

Ký hiệu mf nghĩa là gì?
- Rất to
- Hơi to
- Hơi nhỏ
"a tempo" nghĩa là gì?
- Chậm dần
- Trở lại tốc độ ban đầu
- Tự do về tốc độ
Chấm nhỏ trên nốt nhạc nghĩa là gì?
- Staccato, ngắt ngắn
- Chấm dôi, dài thêm một nửa
- Fermata, ngân dài
D.C. al Fine nghĩa là gì?
- Nhảy tới Coda
- Quay lại từ đầu và dừng ở chữ Fine
- Nhắc lại đoạn giữa hai dấu nhắc lại
pizzicato là kỹ thuật của nhạc cụ nào?
- Piano
- Đàn dây như violin, cello
- Kèn đồng

Nguồn

Open Music Theory, Glossary.
The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy, Bourne) qua Encyclopedia.com: các mục rubato, ritardando, accelerando, fermata, da capo, dal segno, coda, acciaccatura, appoggiatura, mordent, turn…
Trinity College London, bảng thuật ngữ và ký hiệu (cấp độ 1-2); Dolmetsch Online, Music Theory Online: Musical Terms.
Catherine Schmidt-Jones, Understanding Basic Music Theory: Repeats and Other Musical Road Map Signs.
Xem tài liệu tham khảo.

Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT