Scarlatti: Ba sonata cho đàn phím (K. 380, K. 141, K. 466)

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Domenico Scarlatti (1685–1757)
Tác phẩm	Sonata Mi trưởng K. 380 (L. 23); Sonata Rê thứ K. 141 (L. 422); Sonata Fa thứ K. 466 (L. 118)
Sáng tác	Những năm Scarlatti phục vụ triều đình Bồ Đào Nha rồi Tây Ban Nha; phần lớn được biết qua các tập chép tay thập niên 1740–1750
Thời kỳ	Baroque muộn
Thể loại	Sonata một chương cho đàn phím (chủ yếu harpsichord)
Độ dài	Mỗi bản khoảng 3–6 phút

Điều cần biết trước khi nghe

Domenico Scarlatti sinh năm 1685 ở Naples, cùng năm với Bach và Handel. Năm 1719 ông tới Lisbon và dạy nhạc cho công chúa Bồ Đào Nha Maria Magdalena Barbara. Khi bà về làm dâu hoàng gia Tây Ban Nha (về sau trở thành hoàng hậu), Scarlatti theo sang, sống ở Seville rồi Madrid đến cuối đời. Ông để lại 555 bản sonata cho đàn phím; 30 bản đầu tiên được in năm 1738 với cái tên khiêm tốn Essercizi ("Bài tập").

Chữ K. trước số hiệu là của Ralph Kirkpatrick, nghệ sĩ harpsichord đã lập danh mục năm 1953, cố gắng xếp các sonata theo thứ tự thời gian; đừng nhầm với K. của Köchel trong nhạc Mozart. Các ấn bản cũ dùng số L. của Alessandro Longo (ấn bản 1906–1910). Xem cách đọc tên tác phẩm.

Mỗi sonata chỉ có một chương, phần lớn ở hình thức hai đoạn. Nửa đầu đi từ giọng chính sang một giọng mới; nửa sau đi xa hơn rồi trở về; mỗi nửa có dấu nhắc lại. Chìa khóa để nghe: phần cuối nửa đầu xuất hiện lại ở cuối nửa sau, nhưng ở giọng chính, như hai câu thơ gieo vần với nhau. Điểm ở nửa sau mà từ đó đoạn "vần" bắt đầu gọi là crux. Xem thêm hình thức nhỏ.

Vũ điệu và tiếng guitar. Nhiều bản bắt chước bước nhảy của vũ điệu; những nốt lặp lại nhanh và hợp âm gõ mạnh gợi tiếng gảy guitar. Scarlatti cũng là bậc thầy của kỹ thuật bắt chéo tay: một tay vắt qua tay kia để chơi nốt ở xa.

Nghe bằng tai người chơi piano. Đây là nhạc viết chủ yếu cho harpsichord. Trên piano hiện đại, nghệ sĩ phải chơi nhẹ, gọn, rõ, rất ít dùng bàn đạp, và giữ những nốt lặp lại thật đều bằng cách đổi ngón trên cùng một phím. Hãy để ý cách mỗi người tạo ra "tiếng kèn" hay "tiếng guitar" chỉ bằng đầu ngón tay.

Ba bản trong trang này có ba tính cách khác hẳn nhau:

• K. 380, Mi trưởng (Andante commodo, nhịp 3/4): có biệt danh Cortège (đoàn rước); mở đầu bằng những hình nốt như lời gọi kèn, đáp qua đáp lại.
• K. 141, Rê thứ (Allegro, nhịp 3/8): nốt lặp lại cực nhanh gần như suốt bài, bắt chéo tay. Một bản trình diễn kỹ thuật thật sự: Henle xếp mức 7 (khó) trên thang 1–9.
• K. 466, Fa thứ (Andante moderato): chậm, buồn, hát như một aria; mặt trữ tình của Scarlatti.

Sơ đồ cấu trúc

‖: Nửa đầugiọng chính → giọng mới

chất liệu kết :‖ở giọng mới

‖: Nửa sauđi xa hơn

chất liệu kết :‖về giọng chính

Sonata Scarlatti: hình thức hai đoạn, mỗi nửa nhắc lại. Từ điểm crux, phần cuối của hai nửa “gieo vần” với nhau.

Nghe kèm bản thu

Bản thu gợi ý dưới đây là K. 380, do Raymond Smullyan chơi trên piano. Ông không chơi các dấu nhắc lại, nên dòng "nửa đầu được nhắc lại" trong bảng không có mốc. K. 141 và K. 466 có bản của John Sankey, chơi trên bàn phím MIDI với âm thanh harpsichord tổng hợp: chọn ở dòng "Bản thu khác" trong khung. Mốc tham khảo chỉ tính theo bản K. 380.

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình. Nếu bản thu bạn chọn chỉ có một sonata, hãy ghi mốc cho các dòng của bản đó.

Thời điểm	Sự kiện
…	K. 380: lời gọi kèn ở mở đầu, như hai nhóm kèn đồng đáp nhau, một gần một xa
…	K. 380: một môtip mới, trang trọng và kiêu hãnh hơn, có trill; nửa đầu khép lại ở giọng mới
…	K. 380: nửa đầu được nhắc lại (nghệ sĩ có trang trí khác đi không?)
…	K. 380: nửa sau rời giọng chính, rồi đoạn "vần" trở lại ở Mi trưởng
…	K. 141: nốt lặp lại dồn dập trên cùng một phím, như tiếng gảy guitar
…	K. 141: hai tay bắt chéo, tay trái vắt lên chơi nốt cao
…	K. 141: nửa sau trở về giọng chính để kết
…	K. 466: giai điệu chậm, buồn ở Fa thứ, hát như một aria
…	K. 466: nửa sau trở về giọng chính để khép lại

Câu hỏi để nghe chủ động

• Ở mỗi sonata, bạn có nghe ra lúc nửa đầu được nhắc lại không? Lần nhắc lại có khác lần đầu?
• Tìm đoạn "vần": phần cuối nửa đầu trở lại ở cuối nửa sau. Bạn nhận ra nó nhờ giai điệu hay nhờ nhịp điệu?
• Nghe K. 380, bạn tưởng tượng ra những nhạc cụ nào?
• So sánh K. 141 trên piano và trên harpsichord: nốt lặp lại nghe khác nhau thế nào?
• Ba sonata, ba tính cách. Nếu được chọn một bản để học, bạn chọn bản nào, vì sao?

So sánh bản thu

• Vladimir Horowitz: thu âm K. 380 nhiều lần; bản này mở đầu đĩa Horowitz in Moscow (Deutsche Grammophon), ghi buổi hòa nhạc ở Moscow năm 1986.
• Martha Argerich: có bản thu trực tiếp K. 141 (Live from the Concertgebouw 1978 & 1979). Angela Hewitt cũng thu K. 141 (Hyperion, 2016) để so sánh.
• Scott Ross (harpsichord): thu trọn 555 bản sonata cho hãng Erato (1984–1985). Nghe để biết âm thanh của cây đàn Scarlatti viết cho.

Nếu bạn muốn chơi

Sonata Scarlatti vừa là bài kỹ thuật vừa là nhạc để nghe, hợp với người chơi piano trung cấp trở lên. K. 380 ở khoảng chặng 6 (ABRSM Grade 7 theo trang của Henle, mức 5 trên thang 1–9; xem Nhà soạn nhạc cho piano); K. 141 khó hơn (Henle mức 7) vì nốt lặp lại nhanh và bắt chéo tay. Hãy bắt đầu bằng những bản ngắn, chậm như K. 32 (Rê thứ, Aria) hoặc K. 34 (Rê thứ, Larghetto), đồng thời tập nốt hoa mỹ, phối hợp và bắt chéo hai tay và staccato nhẹ. Xem thêm Tác phẩm theo cấp độ.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Scarlatti Keyboard Sonata K.380", "K.141", "K.466"); ảnh chép tay K. 380 (Parma), K. 141 (Worgan), K. 466 (Venice) trên Wikimedia Commons.
• G. Henle Verlag: lời tựa và mức khó của K. 380 (HN 574) và K. 141 (HN 1221).
• Cristina Fernandes, "Scarlatti, Domenico", Dizionario Biografico degli Italiani (Treccani).
• Bản thu K. 380 của Raymond Smullyan: Wikimedia Commons, từ bộ sưu tập Al Goldstein (Pandora Music).
• Xem tài liệu tham khảo.