Debussy: Préludes, quyển 1

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Claude Debussy (1862–1918)
Tên đầy đủ	Préludes, quyển 1 (Premier livre): mười hai prélude cho piano
Sáng tác	Từ tháng 12/1909 đến tháng 2/1910; nhà Durand (Paris) in năm 1910
Biểu diễn lần đầu	Debussy tự chơi ra mắt bốn bản (I, II, X và XI) tháng 5/1910 ở Paris; phần lớn các bản còn lại được Ricardo Viñes, Franz Liebich và chính Debussy chơi lần đầu ở Paris trong năm 1911
Thời kỳ	Đầu thế kỷ 20, chủ nghĩa ấn tượng
Thể loại	Prélude, tiểu phẩm cho piano
Độ dài	Khoảng 35–40 phút cả quyển; mỗi bản từ hai đến sáu phút

Điều cần biết trước khi nghe

Prélude không còn là khúc dạo đầu. Ở Bach, prelude dẫn vào một fugue (xem Prelude Đô trưởng). Chopin biến nó thành một bản nhạc đứng riêng, ngắn, chỉ một ý: 24 prélude Op. 28 của ông đi qua đủ 24 giọng (xem Prélude Mi thứ). Debussy cũng viết 24 prélude, chia làm hai quyển, mỗi quyển mười hai bản (quyển 2 in năm 1913), nhưng không theo vòng giọng nào: mỗi bản là một bức tranh âm thanh. Theo ngày Debussy ghi trên bản thảo, quyển 1 được viết xong trong chưa đầy hai tháng, từ tháng 12/1909 đến đầu tháng 2/1910, dù vài bản đã có phác thảo từ những năm 1907–1908.

Tên ở cuối bài. Mỗi bản có một cái tên gợi hình, nhưng Debussy cho in tên ấy ở cuối bản nhạc, trong ngoặc đơn và sau dấu ba chấm, như (...Voiles). Người chơi và người nghe gặp âm nhạc trước rồi mới biết bức tranh: cái tên là một lời gợi ý, không phải câu chuyện bắt buộc phải theo. Nguồn cảm hứng đến từ khắp nơi: ba vũ nữ chạm trên một cột đá cổ ở Delphi, một câu thơ của Baudelaire, một truyền thuyết xứ Bretagne, tinh linh Puck của Shakespeare, phong cảnh miền Nam nước Ý, những gánh hát giải trí của Mỹ.

Màu thay cho đường đi. Ở Mozart hay Beethoven, hòa âm là một con đường: rời nhà, căng thẳng, rồi trở về. Ở đây, mỗi hợp âm được nghe như một màu. Debussy dùng gam toàn cung, gam không có nốt chủ để "về nhà" (Voiles); gam ngũ cung, rất quen tai với người nghe nhạc Việt (La fille aux cheveux de lin); những chuỗi hợp âm trượt song song như thánh ca thời Trung cổ (La cathédrale engloutie); và những nốt trầm ngân dài làm nền cho cả một đoạn. Giới phê bình gọi lối viết này là "ấn tượng", theo tên trường phái hội họa của Monet; chính Debussy thì không ưa cái nhãn ấy.

Một cây đàn như không có búa. Tiếng đàn ở đây phụ thuộc rất nhiều vào bàn đạp và cách chạm phím: nốt trầm được giữ ngân trong khi hòa âm bên trên đổi màu, các tầng âm thanh trải từ đáy đến đỉnh bàn phím, phần lớn ở sắc thái rất nhỏ. Theo hồi ức của nghệ sĩ piano Marguerite Long, một câu Debussy hay nói là phải quên rằng cây đàn piano có búa.

Sơ đồ cấu trúc

IVũ nữ Delphi

IIVoiles · gam toàn cung

IIIGió trên đồng

IVÂm thanh và hương thơm

VĐồi Anacapri

VIBước chân trên tuyết

VIIĐiều gió tây đã thấy

VIIICô gái tóc lanh

IXDạ ca bị cắt ngang

XNhà thờ chìm

XIĐiệu múa của Puck

XIIMinstrels

Debussy, Préludes quyển 1: mười hai bản (độ dài các ô theo thời lượng bản thu của Marcelle Meyer). Xanh dương: bản chậm, tĩnh; đỏ: bản nhanh hoặc sôi nổi. Từ bản III đến bản XI, bản nhanh và bản chậm xen kẽ nhau đều đặn; quyển khép lại bằng hai bản vui nhộn liền nhau.

Nghe kèm bản thu

Bản thu gợi ý của nghệ sĩ piano người Pháp Marcelle Meyer, thu năm 1956, gồm đủ mười hai bản theo đúng thứ tự, nằm trên Wikimedia Commons. Commons ghi bản thu này thuộc phạm vi công cộng ở châu Âu, nhưng ở Mỹ nó vẫn còn được bảo hộ (theo luật Mỹ, bản thu thực hiện trước năm 1972 và phát hành từ năm 1947 trở đi vẫn còn được bảo hộ), nên khối dưới đây chỉ dẫn link tới từng bản, không phát trực tiếp; mốc tham khảo là lúc bắt đầu từng bản trong file ấy. Muốn ghi mốc ngay tại đây, dán link YouTube hoặc link file của một bản thu khác vào khung.

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) mỗi bản bắt đầu trong bản thu của bạn, rồi nghe điều được gợi ý ở từng dòng.

Thời điểm	Sự kiện
…	I. Danseuses de Delphes (Vũ nữ Delphi), Lent et grave: hợp âm chậm, nặng và trang nghiêm như một điệu múa nghi lễ; gợi hứng từ ba vũ nữ trên đỉnh một cột đá cổ tìm thấy ở Delphi (Hy Lạp); bản đúc của cột được bày ở bảo tàng Louvre (Paris)
…	II. Voiles (Cánh buồm, hay Tấm voan: chữ Pháp mang cả hai nghĩa): gần như cả bài trên gam toàn cung, không có "nhà" để về; nốt Si♭ ở bè trầm ngân gần suốt bài; một đoạn ngắn ở giữa chỉ dùng phím đen (ngũ cung), rồi gam toàn cung trở lại
…	III. Le vent dans la plaine (Gió trên đồng), Animé: một hình nốt lăn tăn rất nhanh và rất nhỏ gần như không dứt; vài cơn gió mạnh bất chợt bùng lên rồi tắt
…	IV. « Les sons et les parfums tournent dans l'air du soir » (Âm thanh và hương thơm quẩn quanh trong khí trời chiều): một câu trong bài thơ Harmonie du soir của Baudelaire; nhịp ba uể oải như một điệu valse chậm, hòa âm dày và mềm; gần cuối, những tiếng như tù và vọng lại từ xa
…	V. Les collines d'Anacapri (Những ngọn đồi ở Anacapri, trên đảo Capri): mở đầu bằng những nốt để ngân vang (Debussy ghi quittez, en laissant vibrer: buông phím, để ngân), rồi một điệu nhảy nhanh, nhẹ (Vif) chen với một giai điệu kiểu dân ca (avec la liberté d'une chanson populaire), gợi không khí miền Nam nước Ý
…	VI. Des pas sur la neige (Những bước chân trên tuyết), Triste et lent: một hình hai nốt lặp lại gần như suốt bài, như những bước chân nặng nề; Debussy ghi ngay ô đầu: Ce rythme doit avoir la valeur sonore d'un fond de paysage triste et glacé (nhịp điệu này phải có giá trị âm thanh của nền một phong cảnh buồn và giá lạnh)
…	VII. Ce qu'a vu le vent d'ouest (Điều gió tây đã thấy), Animé et tumultueux: bản dữ dội nhất quyển; những đợt hợp âm rải và nốt chạy cuộn lên như sóng dữ, những cao trào rất mạnh
…	VIII. La fille aux cheveux de lin (Cô gái tóc lanh), Sol♭ trưởng: giai điệu mở đầu vang một mình, không đệm, gần như chỉ dùng các nốt của gam ngũ cung; tên lấy từ một bài thơ của Leconte de Lisle; kết rất nhỏ
…	IX. La sérénade interrompue (Bản dạ ca bị cắt ngang), Modérément animé: tiếng guitar gảy dạo kiểu Tây Ban Nha, một giai điệu như chàng trai hát dưới cửa sổ người yêu, bị cắt ngang mấy lần bởi những âm thanh khác hẳn
…	X. La cathédrale engloutie (Nhà thờ chìm), Profondément calme: những hợp âm quãng năm song song hiện ra như từ sương mù, tiếng chuông; nhà thờ dần nhô khỏi mặt nước và vang lên như đàn organ, rất mạnh, ở Đô trưởng; rồi chìm xuống, giai điệu ấy trở lại rất nhỏ như một tiếng vọng
…	XI. La danse de Puck (Điệu múa của Puck), Capricieux et léger: tinh linh tinh nghịch trong Giấc mộng đêm hè của Shakespeare; nhịp chấm dôi nhảy nhót, nhẹ như không
…	XII. Minstrels: nhại không khí của những gánh hát giải trí kiểu Mỹ, Nerveux et avec humour (bồn chồn và hài hước): những nốt gảy giật cục, tiếng trống (Debussy ghi quasi Tambouro), những câu đùa bất ngờ, một giai điệu trữ tình nửa đùa nửa thật

La cathédrale engloutie dựa trên truyền thuyết xứ Bretagne về thành Ys bị biển nhấn chìm. Trong bản nhạc, nhà thờ của thành nhô lên khỏi mặt nước giữa tiếng chuông và tiếng hát của các tu sĩ, rồi lại chìm xuống. Minstrel show là loại hình giải trí ra đời ở Mỹ thế kỷ 19, trong đó diễn viên (thường là người da trắng) bôi đen mặt để nhại người da đen; ngày nay nó được nhìn nhận là một hình thức phân biệt chủng tộc.

Câu hỏi để nghe chủ động

• Che cột tên trong bảng, nghe một bản rồi tự đặt tên cho nó. So với tên của Debussy, bạn gần đến đâu? Đó cũng là cách Debussy muốn bạn nghe.
• Ở Voiles, có nốt nào nghe như "nhà" không? Khi đoạn phím đen đến, màu nhạc đổi thế nào?
• Ở Des pas sur la neige, hình hai nốt có lúc nào ngừng không? Nó khiến bạn thấy lạnh, buồn hay cô đơn?
• Ở La cathédrale engloutie, lúc nào nhà thờ "nhô lên khỏi mặt nước"? Khi giai điệu ấy trở lại lần cuối, nó vang to hay nhỏ, gần hay xa?
• Nghe liền La fille aux cheveux de lin và Clair de lune, bản Debussy bắt đầu viết khoảng hai mươi năm trước: cùng êm ả, nhưng khác nhau ở đâu?
• Nghe liền từ bản III đến bản VIII: bạn có nhận ra quy luật trong cách Debussy xếp các bản nhanh và chậm không?

So sánh bản thu

• Marcelle Meyer (1956): bản thu gợi ý ở trang này (link tới Wikimedia Commons), của một nghệ sĩ Pháp thuộc thế hệ sau Debussy.
• Walter Gieseking (EMI): quyển 1 thu năm 1953, trong loạt thu nhạc piano solo của Debussy những năm 1950.
• Arturo Benedetti Michelangeli (Deutsche Grammophon, 1978): quyển 1.
• Krystian Zimerman (Deutsche Grammophon, 1994): trọn hai quyển.
• Chính Debussy: mùa hè năm 1912, ông thu mười bốn tác phẩm piano của mình cho hãng Welte-Mignon (các cuộn piano được phát hành năm 1913), trong đó có La cathédrale engloutie. Trên cuộn piano ấy, ông chơi nhanh gấp đôi so với cách đọc thông thường bản nhạc in ở hai đoạn dài, từ ô 7 đến ô 12 và từ ô 22 đến ô 83; bản nhạc in không hề ghi những chỗ đổi tốc độ này. Nghe một bản phát lại cuộn piano rồi so với một bản thu hiện đại.

Cách chọn và so sánh bản thu: xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Nếu bạn muốn chơi

La fille aux cheveux de lin là cửa vào dễ nhất của quyển, xếp ở chặng 6 trong Tác phẩm theo cấp độ: ít nốt, nhưng hợp âm phải cân bằng, bàn đạp phải sạch và câu nhạc phải thở tự nhiên. Những bản còn lại thuộc chặng 7 (sau Grade 8). Des pas sur la neige ít nốt mà khó theo cách khác: giữ hình hai nốt thật đều và thật nhỏ trong khi giai điệu bên trên tự do. Voiles và La cathédrale engloutie đòi bàn đạp tinh và một đôi tai nghe được từng tầng âm thanh; hợp âm của La cathédrale engloutie trải rộng, tay nhỏ cần rải hoặc chia nốt cho tay kia. Le vent dans la plaine, Ce qu'a vu le vent d'ouest, La danse de Puck và Minstrels cần ngón nhanh và nhẹ.

Trước đó, học Clair de lune để quen với sắc thái pp, bàn đạp nửa và nhịp mơ hồ; đọc Bàn đạp và Tạo tiếng đàn. Thứ tự gợi ý các bài Debussy khác ở Nhà soạn nhạc cho piano.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc: IMSLP, gồm bản in đầu tiên của Durand (Paris, 1910).
• Ngày sáng tác, các buổi biểu diễn đầu tiên và nguồn gốc tên từng bản: lời tựa của François Lesure (1986) cho ấn bản Urtext G. Henle Verlag HN 383; phân tích từng bản: PTNA Piano Encyclopedia.
• Cuộn piano của Debussy: Roy Howat, "Between and beyond the perforations in Debussy's Welte rolls", trong Claude Debussy: die Klavieraufnahmen (Wolke Verlag, 2023); các ô chơi nhanh gấp đôi theo ghi chú của ấn bản Henle HN 643, như lời điểm sách của Music Teacher Magazine mà Henle dẫn.
• Bản thu Marcelle Meyer: Wikimedia Commons, từ bộ sưu tập Les Discophiles Français của Médiathèque musicale Mahler.
• Xem tài liệu tham khảo.