Bản đồ bàn phím

Lần đầu ngồi trước đàn, 88 phím trông như một hàng rào dài giống hệt nhau. Thực ra bàn phím có những cột mốc rất rõ: chỉ cần hai nhóm phím đen và vài nốt mốc, bạn tìm được bất kỳ nốt nào mà không phải đếm, kể cả khi mắt đang nhìn bản nhạc.

88 phím, hai nhóm phím đen

• Đàn piano tiêu chuẩn có 88 phím: 52 phím trắng và 36 phím đen, từ La0 (A0) ở đầu trầm đến Đô8 (C8) ở đầu cao, hơn bảy quãng tám.
• Phím đen xếp thành nhóm 2 và nhóm 3 xen kẽ nhau. Đó là chìa khóa của mọi định hướng: mắt và ngón tay nhận ra nhóm 2, nhóm 3 ngay lập tức.
• Giữa Mi–Fa và Si–Đô không có phím đen: đó là hai nửa cung tự nhiên (xem bài 5).

Bàn phím 88 phím: 52 phím trắng, 36 phím đen, từ La0 (A0) đến Đô8 (C8). Phím vàng là Đô giữa; phím xanh là La4, nốt chuẩn để lên dây (440 Hz).

Nốt	Cách tìm
Đô (C)	Phím trắng ngay bên trái nhóm 2 phím đen
Rê (D)	Phím trắng kẹp giữa hai phím đen của nhóm 2
Mi (E)	Phím trắng ngay bên phải nhóm 2
Fa (F)	Phím trắng ngay bên trái nhóm 3 phím đen
Sol (G)	Giữa phím đen thứ nhất và thứ hai của nhóm 3
La (A)	Giữa phím đen thứ hai và thứ ba của nhóm 3
Si (B)	Phím trắng ngay bên phải nhóm 3

Phím đen mang tên của phím trắng bên cạnh cộng dấu thăng hoặc dấu giáng: phím đen giữa Đô và Rê vừa là Đô♯ vừa là Rê♭.

Tên các quãng tám

Ký hiệu khoa học

Site này dùng ký hiệu khoa học: mỗi quãng tám bắt đầu từ một nốt Đô và được đánh số. Đô giữa là C4; Rê ngay trên nó là D4; Si ngay dưới nó là B3. Nốt La ngay trên Đô giữa, A4, là nốt chuẩn để lên dây, ở tần số 440 Hz.

Trên đàn 88 phím, hai phím trắng thấp nhất là A0 và B0; tiếp theo là C1, C2… cho tới C8, phím cuối cùng. Đàn có tám nốt Đô; Đô giữa là nốt Đô thứ tư tính từ dưới lên, nằm gần chính giữa đàn.

Ký hiệu Helmholtz

Sách cũ, sách về lịch sử đàn và nhiều bản nhạc châu Âu dùng ký hiệu Helmholtz: chữ hoa, chữ thường và dấu phẩy trên. Bạn sẽ gặp nó khi đọc, chẳng hạn, rằng cây đàn Broadwood của Beethoven có âm vực "CC–c''''" (tức C1–C7, sáu quãng tám; xem Lịch sử cây đàn piano).

Khoa học	Helmholtz	Tên tiếng Anh của quãng tám
A0, B0	AAA, BBB	subcontra
C1–B1	CC–BB	contra
C2–B2	C–B	great
C3–B3	c–b	small
C4–B4	c'–b' (Đô giữa = c')	one-line
C5–B5	c''–b''	two-line
C6–B6	c'''–b'''	three-line
C7–B7	c''''–b''''	four-line
C8	c'''''	five-line

Một bẫy khi đọc tài liệu tiếng Đức

Trong tiếng Đức, B là Si♭ còn H là Si thường. Vì thế Bach có thể "ký tên" bằng bốn nốt B–A–C–H, tức Si♭–La–Đô–Si.

Các vùng âm

Vùng	Khoảng	Thường do tay nào
Trầm sâu	A0–B1	Tay trái
Trầm	C2–B2	Tay trái
Giữa thấp	C3–B3	Tay trái
Giữa	C4–B4	Cả hai tay, quanh Đô giữa; vùng của hầu hết bài cho người mới
Cao	C5–B6	Tay phải
Rất cao	C7–C8	Tay phải

Ở vùng rất cao, dây ngắn và tiếng tắt nhanh đến mức đàn không cần bộ giảm âm (damper): những phím cao nhất không có damper, nên các nốt ở đó tự ngân cho đến khi tắt, dù bạn không giữ bàn đạp.

Trên bản nhạc piano, khuông khóa Sol thường dành cho tay phải và khuông khóa Fa cho tay trái. Đó là quy ước, không phải luật: khóa có thể đổi giữa chừng, và tay trái có khi chơi trên khuông khóa Sol. Hãy luôn nhìn khóa ở đầu khuông.

Nốt mốc để đọc nhạc nhanh

Thay vì đếm dòng kẻ từ đầu mỗi lần, hãy thuộc lòng vài nốt mốc, vừa trên khuông vừa trên phím, rồi đọc các nốt khác theo khoảng cách tới mốc gần nhất: "trên G4 một bậc là La4", "dưới C5 một quãng ba là La4". Cách đọc theo mốc và theo quãng này là nền tảng của đọc thị tấu.

Nốt mốc	Trên khuông	Trên phím
C2	Hai dòng kẻ phụ dưới khuông khóa Fa	Nốt Đô thứ hai tính từ dưới lên
C3	Khe thứ hai (đếm từ dưới) của khuông khóa Fa	Đô thứ ba
F3	Dòng thứ tư khuông khóa Fa, dòng nằm giữa hai chấm của khóa	Nốt Fa gần nhất phía dưới Đô giữa
C4 (Đô giữa)	Dòng kẻ phụ nằm giữa hai khuông	Đô thứ tư, gần giữa đàn
G4	Dòng thứ hai khuông khóa Sol, dòng mà khóa Sol quấn quanh	Nốt Sol gần nhất phía trên Đô giữa
C5	Khe thứ ba khuông khóa Sol	Đô cao hơn Đô giữa một quãng tám
C6	Hai dòng kẻ phụ trên khuông khóa Sol	Đô thứ sáu

Để ý tính đối xứng: C2 và C6 cùng có hai dòng kẻ phụ; khóa Fa đánh dấu F3, khóa Sol đánh dấu G4; Đô giữa nằm ở chính giữa.

Bảy nốt mốc, từ trầm lên cao

Thử đọc theo mốc

Mỗi ô nhịp có một nốt cho mỗi tay, nốt nào cũng chỉ cách một mốc đúng một bậc. Gọi tên cả hai nốt rồi mở đáp án.

Mỗi nốt cách một mốc đúng một bậc

Đáp án

Tay phải: Fa4 (dưới G4), La4 (trên G4), Si4 (dưới C5), Rê5 (trên C5), Si5 (dưới C6).

Tay trái: Rê2 (trên C2), Si2 (dưới C3), Mi3 (dưới F3), Sol3 (trên F3), Si3 (dưới Đô giữa).

Phím đen có hai tên, phím trắng cũng vậy

• Mỗi phím đen có hai tên trùng âm: Đô♯ = Rê♭, Rê♯ = Mi♭, Fa♯ = Sol♭, Sol♯ = La♭, La♯ = Si♭.
• Phím trắng cũng có tên khác: Mi♯ = Fa, Si♯ = Đô, Fa♭ = Mi, Đô♭ = Si. Chúng xuất hiện ở các giọng nhiều dấu hóa: gam Fa♯ trưởng có Mi♯ (bạn chơi phím Fa), gam Sol♭ trưởng có Đô♭ (phím Si), gam Đô♯ thứ hòa âm có Si♯ (phím Đô).
• Dấu thăng kép (×) và giáng kép (♭♭): Fa× là phím Sol (gặp trong gam Sol♯ thứ hòa âm), Si♭♭ là phím La.

Tên một nốt phụ thuộc vào giọng và hòa âm, không phụ thuộc vào phím. Xem Cung, nửa cung và dấu hóa và Hóa biểu.

Tìm phím không cần nhìn

• Ngón tay "đọc" phím đen. Phím đen cao hơn và hẹp hơn; chạm nhẹ mép phím là biết mình đang ở nhóm 2 hay nhóm 3. Khoảng trống không có phím đen (Mi–Fa, Si–Đô) cũng là một cảm giác rất rõ.
• Khoảng cách quen tay. Luyện cảm giác của quãng 8 (ngón 1 và 5), quãng 5, quãng 3, như đo bằng gang tay.
• Mắt ở trên bản nhạc. Chỉ nhìn xuống đàn khi phải nhảy xa, và nhìn trước khi nhảy chứ không phải sau.
• Tầm nhìn ngoại vi. Khi nhìn bản nhạc, khóe mắt vẫn thấy bàn phím. Đặt bản nhạc đủ thấp và gần để tận dụng điều đó.

Bài tập (3–5 phút mỗi ngày)

1. Mọi nốt Đô. Chơi tám nốt Đô từ C1 lên C8 bằng ngón 3, tay trái ở nửa dưới, tay phải ở nửa trên, nói to tên từng nốt ("Đô một, Đô hai…"). Rồi nhắm mắt làm lại, dùng nhóm 2 phím đen để định vị.
2. Mọi nốt Fa, mọi nốt Si. Tương tự, dùng nhóm 3 phím đen.
3. Gọi mốc. Nhờ ai đó đọc to (hoặc tự rút thẻ) một nốt mốc: "G4", "C2", "F3"… Chơi ngay, không đếm.
4. Trong bóng tối. Tắt đèn, chơi Đô giữa, rồi G4, rồi C5, rồi F3. Bật đèn kiểm tra.
5. Nhảy quãng tám. Ngón 1 trên C4, ngón 5 trên C5. Nhấc tay lên rồi đặt lại đúng chỗ mà không nhìn, mười lần mỗi tay.
6. Trên khuông. Luyện tên nốt với công cụ Đọc nốt, và khám phá gam, hợp âm trên phím với Bàn phím piano.

Bàn phím dưới đây tô sẵn năm nốt mốc trong khoảng C3–C5; bấm nút nghe để nghe chúng từ trầm lên cao.

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Học tiếp

Ôn Cao độ và tên nốt và Khuông nhạc và khóa, rồi đặt tay vào Vị trí năm ngón.

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Nốt Đô (C) nằm ở đâu?

   • Ngay bên trái nhóm hai phím đen
   • Ngay bên trái nhóm ba phím đen
   • Giữa hai phím đen của nhóm hai

2. Đàn piano 88 phím có bao nhiêu phím đen?

   • 36
   • 32
   • 40

3. Trong ký hiệu Helmholtz, Đô giữa (C4) viết là gì?

   • c'
   • C
   • c''

4. Dòng thứ tư của khuông khóa Fa là nốt nào?

   • Fa3 (F3)
   • Sol4 (G4)
   • Đô3 (C3)

5. Mi♯ là phím nào?

   • Phím trắng Fa
   • Phím đen giữa Mi và Fa
   • Phím trắng Mi

Nguồn

• ISO 16:1975, Acoustics — Standard tuning frequency (Standard musical pitch): chuẩn A4 = 440 Hz.
• Open Music Theory, The Keyboard and the Grand Staff, Clefs và American Standard Pitch Notation; Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom, 1.3 Octave Registers (tên quãng tám).
• Beethoven-Haus Bonn, Historische Hammerflügel im Musikzimmer (âm vực cây đàn Broadwood của Beethoven).
• Yamaha, How does a piano work? (các nốt cao nhất không có bộ giảm âm).
• Xem thêm tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).