Gershwin: Rhapsody in Blue

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	George Gershwin (1898–1937)
Tên đầy đủ	Rhapsody in Blue cho piano và dàn nhạc
Sáng tác	1924; công diễn 12/2/1924 tại Aeolian Hall, New York
Thời kỳ	Thế kỷ 20
Thể loại	Rhapsody cho piano độc tấu và dàn nhạc
Độ dài	Khoảng 15 phút

Điều cần biết trước khi nghe

Rhapsody in Blue ra đời từ một "cuộc thí nghiệm": buổi hòa nhạc An Experiment in Modern Music của Paul Whiteman đặt câu hỏi liệu jazz có thể bước vào phòng hòa nhạc cổ điển không. Gershwin — khi đó mới 25 tuổi và đã nổi tiếng với những ca khúc trong các vở diễn Broadway — viết tác phẩm trong vài tuần.

Ngay tiếng đầu tiên đã rất đặc biệt: một nốt clarinet vuốt lên (glissando) dài, từ trầm vút lên cao. Gershwin viết một tiếng láy rền ở âm vực trầm rồi một chuỗi 17 nốt đi lên; chuyện kể rằng trong buổi tập, nghệ sĩ clarinet Ross Gorman (có lẽ để đùa) vuốt liền các nốt ấy thành một đường trượt, và từ đó tác phẩm luôn mở đầu như vậy — thành một âm thanh tiêu biểu của nhạc Mỹ.

Tác phẩm là một dòng chảy liền mạch (đúng nghĩa "rhapsody": một chương liền mạch, thường dựa trên những giai điệu đại chúng), hòa trộn giai điệu blues, tiết tấu jazz syncopation và hòa âm cổ điển. Phần dàn nhạc do Ferde Grofé phối: bản gốc năm 1924 cho ban nhạc jazz của Paul Whiteman, một bản năm 1926 cho dàn nhạc nhà hát, và bản năm 1942 cho dàn nhạc giao hưởng đầy đủ, lâu nay được chơi và thu âm nhiều nhất.

Sơ đồ cấu trúc

Glissandoclarinet vuốt từ trầm lên cao

Chủ đề chínhclarinet, cả ban nhạc · piano độc tấu lần đầu

Ban nhạc và piano

Đoạn chậmAndantino moderato · Mi trưởng

Piano độc tấuchạy ngón tốc độ cao

Chủ đề chính trở lạidồn dập về kết

Kếtcả dàn nhạc và piano

Rhapsody in Blue: một dòng chảy liền mạch; mỗi ô một dòng của bảng "Theo dõi khi nghe" (độ rộng các ô chỉ minh họa).

Nghe kèm bản thu

Bản thu dưới đây là bản thu đầu tiên của tác phẩm: chính George Gershwin chơi piano cùng dàn nhạc của Paul Whiteman, ngày 10/6/1924, cho hãng Victor. Để vừa hai mặt một đĩa hát thời đó, tác phẩm được rút gọn còn khoảng 9 phút; hết mặt thứ nhất, công cụ tự chuyển sang mặt thứ hai. Muốn nghe bản đầy đủ, dán link YouTube hoặc link file vào khung.

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Clarinet glissando mở đầu: vuốt từ trầm lên cao
…	Chủ đề chính đầu tiên: clarinet chơi tiếp, cả ban nhạc nhắc lại; rồi piano mới vào, độc tấu lần đầu
…	Ban nhạc trở lại, chơi cùng piano
…	Đoạn chậm, trữ tình ở giữa (Andantino moderato, Mi trưởng)
…	Piano độc tấu virtuoso: chạy ngón tốc độ cao
…	Trở lại chủ đề chính, dồn dập về kết
…	Kết hoành tráng: cả dàn nhạc và piano

Câu hỏi để nghe chủ động

• Tiếng clarinet mở đầu dài bao lâu? Thử hát theo đường vuốt lên đó.
• Tìm các đoạn syncopation (đảo phách): nốt nhấn rơi vào đâu so với phách?
• Đoạn chậm ở giữa khác các đoạn nhanh ở những gì (tốc độ, nhạc cụ, cảm xúc)?
• Bạn nghe ra chất "Mỹ" (jazz, blues) và chất "châu Âu" (giao hưởng) hòa vào nhau ở đâu?

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc và tổng phổ: IMSLP (tìm "Rhapsody in Blue").
• Bản thu năm 1924: Library of Congress, National Jukebox (Victor 55225, thu ngày 10/6/1924; mặt thứ hai); file trên Wikimedia Commons.
• Xem tài liệu tham khảo.