Đọc tên tác phẩm và bản thu

Tên một tác phẩm cổ điển thường trông như một mật mã: Giao hưởng số 5 cung Đô thứ, Op. 67. Bản thu còn khó hơn: tên nghệ sĩ, nhạc trưởng, dàn nhạc, hãng đĩa, năm thu. Trang này giải mã tất cả, để bạn tìm đúng thứ mình muốn nghe và chọn được bản thu tốt.

Một cái tên đầy đủ gồm những gì?

Lấy ví dụ: Beethoven: Giao hưởng số 5 cung Đô thứ, Op. 67 "Định mệnh"

Beethoven:nhà soạn nhạcGiao hưởngthể loạisố 5số thứ tựcung Đô thứ,giọngOp. 67số hiệu danh mục“Định mệnh”biệt danh

Sáu phần của một tên tác phẩm. Chỉ riêng số hiệu danh mục (Op. 67) đã đủ xác định chính xác tác phẩm.

Phần	Ví dụ	Ý nghĩa
Nhà soạn nhạc	Beethoven
Thể loại	Giao hưởng	Xem Hình thức & thể loại
Số thứ tự	số 5	Thứ tự trong các tác phẩm cùng thể loại của nhà soạn nhạc
Giọng	cung Đô thứ	Giọng chính của tác phẩm (xem bài 8)
Số hiệu danh mục	Op. 67	"Số căn cước" của tác phẩm, xem bên dưới
Biệt danh	"Định mệnh"	Thường không phải do nhà soạn nhạc đặt

Chỉ riêng số hiệu danh mục là đủ để xác định chính xác một tác phẩm. Khi tìm trên YouTube, IMSLP hay ứng dụng nghe nhạc, hãy tìm theo tên nhà soạn nhạc kèm số hiệu: "Beethoven Op. 67", "Mozart K. 550".

Opus là gì?

Opus (tiếng Latin: "tác phẩm"), viết tắt Op., là số thứ tự tác phẩm, thường do nhà soạn nhạc hoặc nhà xuất bản gán khi xuất bản. Một số điều cần biết:

• Số opus chỉ cho biết gần đúng thứ tự sáng tác, và có khi sai lệch: nhà xuất bản có thể gán số opus muộn cho một tác phẩm viết từ sớm.
• Một opus có thể gồm nhiều tác phẩm nhỏ: Chopin Nocturne Op. 9 số 2 là bản thứ hai trong tập Op. 9.
• Op. posth. (posthumous, di cảo): xuất bản sau khi nhà soạn nhạc mất.
• WoO (Werk ohne Opuszahl, "tác phẩm không có số opus"): dùng cho Beethoven, ví dụ Für Elise là WoO 59.

Các danh mục riêng

Với nhiều nhà soạn nhạc, số opus không đầy đủ hoặc không đáng tin, nên các nhà nghiên cứu lập danh mục riêng. Mỗi danh mục đặt theo tên người lập:

Ký hiệu	Nhà soạn nhạc	Danh mục của	Ví dụ
BWV	J. S. Bach	Wolfgang Schmieder (1950); xếp theo thể loại, không theo thời gian	Prelude cung Đô trưởng BWV 846
HWV	Handel	Bernd Baselt	Messiah HWV 56
RV	Vivaldi	Peter Ryom	Mùa xuân RV 269
K. hoặc KV	Mozart	Ludwig von Köchel (1862), xếp gần đúng theo thời gian sáng tác	Giao hưởng số 40, K. 550
Hob.	Haydn	Anthony van Hoboken; chia nhóm theo thể loại (nhóm I là giao hưởng)	Giao hưởng số 94, Hob. I:94
D.	Schubert	Otto Erich Deutsch (1951)	Erlkönig D. 328
S.	Liszt	Humphrey Searle	Liebestraum số 3, S. 541
B.	Dvořák	Jarmil Burghauser
L. hoặc K.	Domenico Scarlatti	Longo; về sau Ralph Kirkpatrick	555 sonata cho harpsichord
Sz. hoặc BB	Bartók	András Szőllősy; về sau László Somfai (BB)	Vũ khúc dân gian Romania Sz. 56

Mẹo: số K. càng lớn thì tác phẩm Mozart càng muộn. K. 1 là tác phẩm thời thơ ấu; K. 626 (Requiem) là tác phẩm cuối cùng, dang dở.

Những cái bẫy thường gặp

Biệt danh không phải của tác giả. Tên "Ánh trăng" của Sonata piano Op. 27 số 2 có lẽ bắt nguồn từ hình ảnh mặt hồ dưới trăng mà nhà phê bình Ludwig Rellstab dùng để tả chương 1, trong truyện ngắn Theodor đăng năm 1824; bản in đầu tiên (1802) chỉ ghi Sonata quasi una fantasia. "Định mệnh" của Giao hưởng số 5 cũng không phải tên Beethoven đặt. Biệt danh giúp dễ nhớ, nhưng đừng coi đó là ý đồ của nhà soạn nhạc.

Số thứ tự đã thay đổi. Giao hưởng Từ Thế giới mới của Dvořák ngày nay là số 9, nhưng trong các ấn bản cũ từng được đánh số 5. Giao hưởng "Lớn" cung Đô trưởng của Schubert có lúc được gọi là số 7, số 8 hoặc số 9. Khi thấy số lạ, hãy tra số hiệu danh mục.

Tác phẩm bị gán nhầm tác giả. Minuet cung Sol trưởng trong sổ tay Anna Magdalena Bach (BWV Anh. 114) thực ra của Christian Petzold. Chữ Anh. (Anhang, "phụ lục") trong BWV đánh dấu những tác phẩm còn nghi vấn hoặc không phải của Bach.

Cùng tên, khác bản. Nhiều tác phẩm có nhiều phiên bản: Mozart Giao hưởng số 40 có bản có và không có clarinet; Spiegel im Spiegel của Pärt có bản cho violin, cello, viola. Ghi chú bản thu thường nói rõ.

Đọc thông tin một bản thu

Một dòng thông tin bản thu điển hình:

Beethoven: Symphony No. 5 · Wiener Philharmoniker · Carlos Kleiber · Deutsche Grammophon · 1974

Thông tin	Ví dụ	Vì sao quan trọng
Nghệ sĩ độc tấu	(nếu có) Martha Argerich, piano	Với concerto, sonata, độc tấu, đây là người quyết định cách diễn giải
Dàn nhạc / nhóm nhạc	Wiener Philharmoniker	Mỗi dàn nhạc có âm sắc riêng
Nhạc trưởng	Carlos Kleiber	Người quyết định tốc độ, cân bằng, tính cách của bản giao hưởng
Hãng đĩa	Deutsche Grammophon	Một số hãng đĩa nhạc cổ điển: Deutsche Grammophon, Decca, Sony Classical, Warner Classics, Harmonia Mundi, Hyperion, BIS, ECM New Series
Năm thu	1974 (phát hành năm 1975)	Bản thu trước khoảng 1955 thường là mono; bản cũ có thể nghe rè nhưng có giá trị lịch sử
Thu trực tiếp / phòng thu	live	Bản live có không khí và đôi khi tiếng khán giả
Remaster	remastered 2020	Bản thu cũ được xử lý lại âm thanh

Nhạc cụ cổ hay nhạc cụ hiện đại?

Từ khoảng những năm 1970, phong trào biểu diễn theo phong cách lịch sử (historically informed performance, HIP) chơi nhạc Baroque và Cổ điển bằng nhạc cụ thời đó hoặc bản sao: violin dây ruột, kèn không có van, harpsichord thay piano, lên dây thấp hơn (thường A = 415 Hz cho nhạc Baroque, xem Âm học). Âm sắc khác hẳn, cách chọn tốc độ cũng khác, và ít rung (vibrato) hơn.

Không bên nào "đúng" hơn. Hãy nghe cùng một tác phẩm Bach hoặc Vivaldi ở cả hai cách và tự chọn. Gợi ý tên nghệ sĩ và nhóm HIP để tìm: Nikolaus Harnoncourt, Christopher Hogwood, Roger Norrington, John Eliot Gardiner với English Baroque Soloists.

Tìm bản thu tốt ở đâu?

• Building a Library trong chương trình Record Review của BBC Radio 3 (nghe trên BBC Sounds hoặc dạng podcast): mỗi kỳ một chuyên gia so sánh nhiều bản thu của một tác phẩm và chọn bản nên có.
• Gramophone: tạp chí và giải thưởng Gramophone Awards hằng năm.
• Ghi chú trên trang hướng dẫn nghe của site này: nhiều trang có gợi ý bản thu hoặc phần so sánh bản thu, và nhiều trang có sẵn một bản thu mở trong công cụ nghe.
• Thử nhiều bản: nghe 1–2 phút đầu của 3–4 bản thu khác nhau, chọn bản làm bạn muốn nghe tiếp. Đó cũng là một bài luyện tai rất tốt.

Tự kiểm tra

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Ký hiệu K. 550 thuộc về nhà soạn nhạc nào?

   • Mozart
   • Bach
   • Beethoven

2. BWV là danh mục tác phẩm của ai?

   • Beethoven
   • J. S. Bach
   • Brahms

3. Biệt danh "Ánh trăng" của sonata Op. 27 số 2 do ai đặt?

   • Beethoven
   • Một nhà phê bình, không phải Beethoven
   • Nhà xuất bản của Beethoven

4. "Op. posth." nghĩa là gì?

   • Xuất bản sau khi nhà soạn nhạc mất
   • Tác phẩm cuối cùng
   • Tác phẩm không hoàn thành

5. Khi tìm một tác phẩm trên mạng, cách nào chính xác nhất?

   • Tìm theo biệt danh
   • Tìm theo tên nhà soạn nhạc kèm số hiệu danh mục
   • Tìm theo giọng