Sonatina Sol trưởng, Anh. 5 số 1 (gán cho Beethoven)

Với rất nhiều người học đàn, đây là bài "Beethoven" đầu tiên, dù rất có thể ông không hề viết nó. Hai chương ngắn, Moderato và Romanze, dạy bạn cách nói của nhạc Cổ điển: câu nhạc rõ ràng, dấu luyến ngắn, nốt láy gọn, tay trái nhẹ nhàng bên dưới.

Sol trưởng Moderato · Romanze ≈ Grade 2–3 Hai chương

Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Gán cho Ludwig van Beethoven (1770–1827); tác giả thật chưa được xác định (xem Bối cảnh)
Tác phẩm	Sonatina Sol trưởng, Anh. 5 số 1 (cũng ghi WoO Anh. 5 số 1): bài đầu trong hai sonatina Anh. 5, bài kia ở Fa trưởng. Anh. là viết tắt của Anhang (phụ lục), phần dành cho các tác phẩm đáng ngờ trong danh mục tác phẩm Beethoven
Sáng tác / xuất bản	Không rõ năm sáng tác, không còn bản viết tay. Theo Henle, hai bài được in khi Beethoven còn sống, khoảng năm 1807; một số nguồn khác cho rằng lần in đầu có sau khi ông mất. Toàn tập Beethoven của Breitkopf & Härtel (thế kỷ 19) in bài này ở loạt 16, số 160
Giọng · nhịp · tốc độ	I. Moderato, Sol trưởng, 4/4 · II. Romanze, Sol trưởng, 6/8, không ghi tốc độ
Hình thức	Cả hai chương: A – B – A và coda. I: 34 ô, ô 9–24 nhắc lại · II: nhịp lấy đà và 40 ô; đoạn A nhắc lại, rồi B và A nhắc lại cùng nhau
Độ khó	Khoảng ABRSM Grade 2–3: ABRSM xếp chương 1 ở Grade 2 (đề cương 2025–2026), RCM Level 3; Henle xếp mức 3 (dễ) trên thang 1–9
Kỹ năng chính	Dấu luyến hai nốt, nốt láy ngắn, giai điệu trên hình đệm Alberti, nhịp 6/8 với hình đệm "nốt trầm – hai hợp âm", tương phản sắc thái, giữ tay trái nhẹ
Bản nhạc	IMSLP (tìm "2 Sonatinas for Piano, Anh.5"); bản Urtext: G. Henle Verlag HN 365 (Otto von Irmer biên tập), Wiener Urtext UT 50290 (Drei Sonatinen), Bärenreiter (Leichte Klavierstücke und Tänze, Michael Töpel biên tập)

Tôi đang tập bài nàyBài sẽ hiện trong kế hoạch tập hôm nay ở trang Piano.

Vì sao nên học bài này

• Nhạc Cổ điển ở dạng giản dị nhất. Câu nhạc bốn ô hỏi rồi đáp, dấu luyến hai nốt, nốt láy, kết rõ ràng: những viên gạch bạn sẽ gặp lại ở Clementi, Haydn, Mozart.
• Hai chương, hai tính cách. Moderato duyên dáng và nhanh nhẹn; Romanze hát, mềm, có một khoảnh khắc dừng lại đầy chờ đợi. Đổi tính cách giữa hai chương là bài học biểu diễn đầu tiên.
• Tay trái học cách lùi lại. Hợp âm hai nốt, hình Alberti (nốt trầm – nốt cao – nốt giữa – nốt cao), hình đệm 6/8: lúc nào cũng nhỏ hơn giai điệu.
• Bước đệm trước Clementi. Ngắn hơn Clementi: Sonatina Op. 36 số 1 (hai chương thay vì ba), nhưng cùng một thế giới âm thanh.
• Học cách đọc ấn bản. Một bài nổi tiếng dưới tên Beethoven mà không ai chứng minh được: dịp tốt để hiểu số danh mục, bản Urtext và những gì người biên tập thêm vào.

Bối cảnh

Danh mục chuẩn về tác phẩm Beethoven, do Georg Kinsky soạn và Hans Halm hoàn tất (1955), chia tác phẩm thành ba nhóm: có số opus; không có số opus (WoO, Werke ohne Opuszahl); và Anhang, phụ lục cho những tác phẩm mà quyền tác giả đáng ngờ. Hai sonatina Sol trưởng và Fa trưởng nằm ở mục thứ năm của phụ lục ấy, nên mang số Anh. 5.

Những gì ta biết khá ít. Không còn bản viết tay, và không có thư từ hay ghi chép nào của Beethoven nhắc đến hai bài. Henle ghi rằng chúng được in khi Beethoven còn sống, khoảng năm 1807; bản in ấy (nhà Rudolphus ở Altona) ghi tên ông là tác giả. Phần giới thiệu ấn bản Wiener Urtext (2020) thì nói bản in đầu tiên ra đời sau khi ông mất. Toàn tập Breitkopf & Härtel ở thế kỷ 19 ghi nhà xuất bản gốc là August Cranz ở Hamburg, rất xa Vienna, nơi Beethoven sống từ năm 1792.

Nghi ngờ có từ rất sớm. Alexander Wheelock Thayer, người viết tiểu sử Beethoven, chỉ dám đoán rằng nếu là của Beethoven thì hai bài thuộc thời ông còn trẻ ở Bonn, kèm một dấu hỏi; năm 1868, Gustav Nottebohm, nhà nghiên cứu các sổ phác thảo của Beethoven, cũng nghi ngờ. Ngày nay Henle cho rằng rất khó có chuyện Beethoven là tác giả; Wiener Urtext viết rằng không thể chắc chắn, và cũng chưa ai tìm ra một tác giả khác. Nói ngắn gọn: một bản nhạc dễ thương, còn cái tên trên bìa là một câu hỏi.

Âm nhạc thuộc phong cách Cổ điển phổ biến cuối thế kỷ 18: giai điệu chia thành câu bốn ô, hòa âm chủ yếu là chủ âm và át âm, tay trái đệm bằng hợp âm hai nốt và hình Alberti. Tuy mang tên sonatina, không chương nào có hình thức sonata: cả hai đều là hình thức hai đoạn có tái hiện (A – B – A, trong đó B và A nhắc lại cùng nhau) thêm một coda (xem Hình thức nhỏ). Romanze (romance) là cái tên không gắn với một hình thức cố định, thường gợi tính chất dịu dàng, riêng tư; Mozart đặt tên này cho chương chậm của Concerto piano Rê thứ K. 466, và chương hai của Eine kleine Nachtmusik (Một khúc nhạc đêm nhỏ) cũng mang tên này. Xem thêm thời kỳ Cổ điển.

Nghe trước khi tập

Nghe cả hai chương ít nhất hai lần, mỗi lần một câu hỏi:

1. Hỏi và đáp. Ở chương I, câu đầu (ô 1–4) dừng lửng, câu sau (ô 5–8) khép lại. Bạn có nghe ra chỗ dừng lửng không?
2. Tay trái. Ở ô 5, tay trái đổi từ hợp âm hai nốt sang hình Alberti. Nó có to hơn giai điệu không?
3. Nốt láy. Nốt láy ngắn đến mức nào? Nó có làm lệch phách không?
4. Romanze. Bạn cảm mỗi ô hai phách hay sáu phách? Ở đâu nhạc dừng lại trên một dấu ngân (fermata)?
5. Nhắc lại. Nghệ sĩ có chơi các dấu nhắc lại không? Lần nhắc lại có khác lần đầu không?

Bài có mặt trong rất nhiều tuyển tập sonatina cho người học, nên bạn sẽ gặp đủ loại bản thu, từ nghệ sĩ chuyên nghiệp đến học sinh. Hãy chọn hai bản khác nhau rõ rệt và so sánh: tốc độ Moderato, độ ngắn của nốt láy, cách Romanze chuyển động (trôi hay kéo). Nếu tìm được, nghe thêm một bản trên fortepiano (đàn piano của thời ấy) để so tiếng đàn với đàn hiện đại.

Theo dõi khi nghe

Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.

Thời điểm	Sự kiện
…	I. Moderato, A (ô 1–8): p; giai điệu Sol trưởng có nốt láy; câu đầu dừng lửng ở ô 4, câu sau khép lại ở Sol
…	I. B (ô 9–16): mf; tay trái lắc qua lại trên nốt Rê trầm, tay phải chạy móc đơn; ở ô 16, tay phải đi một mình dẫn về
…	I. A trở lại (ô 17–24): dolce; nguyên văn đoạn đầu
…	I. B và A nhắc lại (ô 9–24): nếu nghệ sĩ chơi dấu nhắc lại
…	I. Coda (ô 25–34): mf; nốt Rê nhắc lại rồi đi lên theo hợp âm Sol như tiếng kèn; kết bằng các hợp âm Sol, hợp âm cuối ngân dài
…	II. Romanze, A (nhịp lấy đà và ô 1–8): 6/8; giai điệu hát trên hình đệm nốt trầm – hai hợp âm
…	II. A nhắc lại
…	II. B (ô 9–21): chuỗi nốt đi lên, lớn dần, sang Rê trưởng; ba hợp âm rải và dấu ngân ở ô 19; tay phải một mình dẫn về
…	II. A trở lại (ô 22–29), rồi B và A nhắc lại
…	II. Coda (ô 29–40): p; nốt láy hai nốt, bè trầm đi lên nửa cung Đô – Đô♯ – Rê; kết nhẹ

Cấu trúc

I. AModerato · ô 1–8

I. Bquanh Rê bảy · ô 9–16

I. Adolce · ô 17–24

I. Codaô 25–34

II. ARomanze · ô 1–8

II. BRê trưởng → Rê bảy · ô 9–21

II. Aô 22–29

II. Codaô 29–40

Sonatina Sol trưởng, Anh. 5 số 1: hai chương, mỗi chương A – B – A và coda (độ dài các ô theo số ô nhịp). Chương I: ô 9–24 nhắc lại. Chương II: đoạn A nhắc lại; B và A nhắc lại cùng nhau.

Số ô nhịp theo bản Breitkopf & Härtel; ấn bản của bạn có thể lệch một chút, nhất là ở chương II, vì chương này bắt đầu bằng nhịp lấy đà.

Chương / phần	Ô nhịp	Giọng	Nội dung	Điều cần chú ý
I. A	1–8	Sol trưởng	Hai câu bốn ô: câu 1 dừng trên hợp âm Rê (át âm) ở ô 4, câu 2 kết về Sol. Tay trái hợp âm hai nốt, rồi Alberti ở ô 5–6	Nốt láy ngắn; dấu luyến hai nốt ở ô 2 và 7
I. B	9–16 (nhắc lại cùng A)	quanh hợp âm át, Rê bảy	Tay trái lắc trên nốt Rê trầm; tay phải chạy móc đơn theo chuỗi: ô 12 lặp hình của ô 10, cao hơn một bậc. Ô 16 chỉ có tay phải	mf; giữ nhịp, đừng nhanh dần
I. A	17–24	Sol trưởng	Nguyên văn ô 1–8, ghi dolce (ngọt ngào)	Hết ô 24 quay lại ô 9
I. Coda	25–34	Sol trưởng, trên nốt Rê trầm	Nốt Rê nhắc lại, rồi giai điệu đi lên theo hợp âm Sol; tay trái rải hợp âm; các hợp âm kết	Nốt nhắc lại nhẹ; hợp âm cuối có dấu ngân
II. A	nhịp lấy đà, 1–8 (nhắc lại)	Sol trưởng	Giai điệu hát trên hình đệm nốt trầm – hai hợp âm; ô 3–4 dừng trên hợp âm Rê	Cảm hai phách mỗi ô
II. B	9–21	Rê trưởng → Rê bảy	Chuỗi nốt chấm dưới dấu luyến, lớn dần (ô 9); ba hợp âm rải Rê bảy và dấu ngân (ô 17–19); tay phải một mình ở ô 20–21, có La♯	Tương phản nhưng vẫn mềm mại
II. A	22–29	Sol trưởng	Nguyên văn đoạn A	B và A nhắc lại cùng nhau
II. Coda	29–40	Sol trưởng	p; nốt láy hai nốt (ô 30, 34); bè trầm Đô – Đô♯ – Rê (ô 32–33); hai câu kết ngắn	Nhỏ dần, không chậm quá nhiều

Tám ô đầu chương I

Nốt nhạc, dấu luyến, nốt láy và sắc thái theo bản Breitkopf & Härtel (Toàn tập Beethoven, loạt 16, số 160), đối chiếu qua bản mã hóa MEI của dự án TROMPA; số ngón là gợi ý của trang này.

Moderato, ô 1–8

Ô 1–4 là câu hỏi, dừng trên hợp âm Rê ở ô 4; ô 5–8 là câu trả lời, kết về Sol. Ở ô 2 và ô 7, mỗi cặp nốt luyến là một "tiếng thở": nốt đầu nặng, nốt sau nhẹ. Từ ô 5, tay trái chuyển sang Alberti; nốt Fa♮ ở ô 5 kéo nhạc sang hợp âm Đô ở ô 6.

Nhịp lấy đà và bốn ô đầu của Romanze

Cùng nguồn. Bản này không ghi sắc thái ở đầu chương.

Romanze, nhịp lấy đà và ô 1–4

Tay trái: nốt trầm rồi hai hợp âm nhỏ, lặp lại mỗi nửa ô. Ở ô 3–4, tay trái có hai bè: nốt Mi trầm, rồi Rê trầm, ngân dài bên dưới các hợp âm; Đô♯ đưa nhạc dừng trên hợp âm Rê. Ở ô 4, ngón 3 tay phải dời từ La sang Si trong lúc nghỉ.

Chỗ khó và cách tập

Chỗ khó	Vì sao khó	Cách tập
Nốt láy ngắn (I: ô 1, 3, 5, 6; II: ô 1, 3)	Dễ chơi chậm thành một nốt có trường độ, làm lệch phách	Tập không láy trước. Khi thêm láy, nốt láy và nốt chính gần như cùng lúc, nốt chính đúng phách; bài tập 1
Dấu luyến hai nốt (I: ô 2, 7)	Hai nốt đánh đều nhau, hoặc cổ tay cứng nên nốt sau bị cắt cụt	Bài tập 1. Nói thầm "nặng – nhẹ" theo từng cặp; cổ tay rơi ở nốt đầu, nhấc lên sau nốt sau
Hình Alberti (I: ô 5–6, 21–22)	Ngón cái tay trái gõ, nốt trên nổi lên; tay trái to hơn giai điệu	Bài tập 2. Chơi khối hợp âm trước rồi mới rải; cổ tay xoay nhẹ theo hình nốt, không gõ từng ngón
Chuỗi móc đơn ở đoạn B (I: ô 10, 12–15)	Đổi thế tay liên tục; dễ nhanh dần	Viết số ngón vào bản nhạc; tập từng nhóm bốn nốt, dừng trên nốt đầu nhóm sau; dùng máy đếm nhịp
Coda chương I (ô 25–31)	Nốt Rê nhắc lại dễ thành gõ; cú nhảy lên Rê cao (D6) dễ trễ	Nốt nhắc lại nhẹ dần, cổ tay mềm; mắt nhìn trước nốt đích; tay trái rải nhỏ và đều
Hình đệm 6/8 (Romanze)	Nốt trầm và hai hợp âm nặng như nhau, thành sáu phách gõ đều	Bài tập 3. Cảm hai phách mỗi ô; hai hợp âm chỉ là tiếng vọng
Hợp âm rải và dấu ngân (II: ô 17–19)	Rải quá chậm hoặc quá to; dừng quá lâu làm đứt mạch	Rải nhanh từ dưới lên; quyết định trước độ dài dấu ngân và giữ đúng như thế mỗi lần
Tay phải một mình (I: ô 16; II: ô 20–21)	Không còn tay trái giữ nhịp; dễ chậm lại hoặc vội	Đếm to; nghĩ đó là một câu nối dẫn về chủ đề; chú ý La♯ ở ô 21 của Romanze

Bài tập chuẩn bị

Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này, không trích từ bản nhạc gốc.

1. Luyến hai nốt và nốt láy ngắn

Luyến hai nốt và nốt láy ngắn (soạn cho trang này)

Mỗi cặp luyến: nốt đầu đặt xuống bằng sức nặng của cánh tay, nốt sau nhẹ hơn, rồi cổ tay nhấc lên. Nốt láy ở ô 2 chạm thật nhanh, gần như cùng lúc với nốt Sol; nốt Sol vẫn rơi đúng phách 3.

2. Alberti nhẹ dưới giai điệu

Alberti nhẹ dưới giai điệu (soạn cho trang này)

Tay phải mp, tay trái pp: chênh nhau rõ. Nốt trầm (ngón 5) có chút trọng lượng, ba nốt sau nhẹ như thì thầm. Tập tay trái riêng, rồi chơi tay trái thật nhỏ trong khi hát to giai điệu.

3. Đệm 6/8: nốt trầm và hai hợp âm

Đệm 6/8: nốt trầm và hai hợp âm (soạn cho trang này)

Nốt trầm là chân đế, nhẹ nhưng rõ; hai hợp âm sau thật khẽ. Đếm "MỘT – hai – ba – HAI – hai – ba", rồi chỉ còn nghĩ hai phách mỗi ô. Tay phải hát legato phía trên.

Kế hoạch tập

Kế hoạch 5 tuần, khoảng 20–30 phút mỗi ngày. Chương II đầu tiên tập với máy đếm nhịp theo móc đơn, sau đó theo nốt đen chấm dôi.

Tuần	Việc chính	Máy đếm nhịp
1	Nghe; đánh dấu A – B – A – coda của hai chương lên bản nhạc. Chương I, ô 1–8 từng tay; bài tập 1	I: ♩ = 60
2	Chương I, ô 9–34 từng tay; ô 1–8 hai tay; bài tập 2	I: ♩ = 66–72
3	Chương I hai tay đến hết. Chương II, ô 1–8 từng tay; bài tập 3	I: ♩ = 80–88; II: ♪ = 120
4	Chương II hai tay đến hết; tập riêng ô 17–21. Chương I: sắc thái, nốt láy	I: ♩ = 92–100; II: ♩. = 44
5	Hai chương liền nhau mỗi ngày; thu âm và nghe lại; chơi cho người khác nghe	I: ♩ ≈ 100–112; II: ♩. ≈ 48–56

−80+nhịp mỗi phút (BPM)

Andante — vừa phải, như bước đi

Nhấn phách đầu

Bắt đầuGõ để đo tốc độ

Diễn tấu

Tốc độ

Moderato nghĩa là vừa phải: đủ nhanh để câu nhạc trôi, đủ thong thả để nốt láy và dấu luyến hai nốt còn rõ. Khoảng ♩ = 100–112 là hợp lý; đừng tăng tốc nếu nốt láy bắt đầu bị nuốt. Romanze không ghi tốc độ; hãy cảm hai phách mỗi ô (♩. ≈ 48–56). Chậm hơn, giai điệu sẽ rời rạc; nhanh hơn, nó thành điệu nhảy.

Phát âm

• Dấu luyến hai nốt: nốt đầu nặng hơn, nốt sau nhẹ và ngắn đi một chút, cổ tay nhấc lên. Đây là "tiếng thở" của nhạc Cổ điển.
• Dấu luyến dài: chơi liền, nghĩ cả câu là một hơi.
• Nốt chấm dưới dấu luyến (Romanze, ô 9): tách nhẹ nhưng vẫn nối thành một câu, lớn dần.
• Nốt láy ngắn: nhanh, nhẹ, gần như cùng lúc với nốt chính; nốt chính vẫn rơi đúng phách. Hai nốt láy ở coda Romanze cũng vậy: lướt nhanh vào nốt chính. Xem Nốt hoa mỹ.

Sắc thái

Bản Breitkopf ghi khá ít, và những gì có đều đáng tôn trọng: p ở đầu chương I, nhỏ dần trên các cặp nốt đi xuống ở ô 2, mf ở đoạn B (ô 9) và ở coda (ô 25), dolce khi chủ đề trở lại ở ô 17. Ở Romanze: lớn dần ở ô 9, nhỏ dần ngay trên nốt có dấu ngân ở ô 19, p ở coda. Giữa các chỉ dẫn đó, để câu nhạc tự lên xuống nhẹ theo giai điệu. Tay trái luôn nhỏ hơn tay phải một bậc. Các ấn bản khác có thể ghi khác; xem thêm Tạo tiếng đàn.

Bàn đạp

Chương I: không dùng; mọi thứ phải rõ bằng ngón. Romanze: có thể chạm bàn đạp thật nông trên nốt trầm đầu mỗi nửa ô, nhả trước khi hợp âm đổi, để hình đệm ấm hơn; nhưng hãy chơi được không bàn đạp trước. Ở ô 17–19, một chút bàn đạp trên mỗi hợp âm rải giúp nó ngân, nhưng nhả ra trước các nốt đi xuống của tay phải. Xem Bàn đạp.

Ấn bản và tên tác giả

Từ thế kỷ 19, bài được in nhiều lần dưới tên Beethoven mà không ghi chú gì về chuyện tác giả, như trong toàn tập Breitkopf & Härtel. Bản Urtext ghi rõ số Anh. 5 và cho biết đâu là chỉ dẫn của nguồn. Khi giới thiệu bài trong một buổi biểu diễn, cách nói trung thực là: "Sonatina Sol trưởng, Anh. 5 số 1, gán cho Beethoven".

Lỗi thường gặp

• Nốt láy chơi chậm thành một nốt có trường độ, làm lệch phách.
• Hai nốt trong dấu luyến đánh đều nhau, hoặc nốt sau bị cắt cụt.
• Tay trái Alberti to hơn giai điệu; ngón cái gõ.
• Đoạn B của chương I nhanh dần ở các chuỗi móc đơn.
• Coda chương I: các nốt Rê nhắc lại bị gõ, cú nhảy lên Rê cao bị trễ.
• Romanze đếm sáu phách nặng như nhau; hình đệm nghe như tiếng đồng hồ.
• Kéo dấu ngân ở ô 19 quá lâu, hoặc bỏ qua nó.
• Tay phải một mình (chương I ô 16, Romanze ô 20–21) chậm lại vì thiếu tay trái giữ nhịp.

Học tiếp

• Sonatina tiếp theo: Clementi: Sonatina Op. 36 số 1, dài hơn, chương I có hình thức sonata thật.
• Bài "chị em": Sonatina Fa trưởng, Anh. 5 số 2, cùng nguồn gốc đáng ngờ, nhanh nhẹn hơn (Allegro assai và Rondo).
• Cùng chặng: Burgmüller: Arabesque, Bach: Prelude nhỏ BWV 939; danh sách đầy đủ ở Tác phẩm theo cấp độ.
• Beethoven thật: Für Elise, khi bạn đã vững tay hơn; xa hơn nữa là Mozart: Sonata Đô trưởng, K. 545.

• Cùng chặng 3: các bài của chặng 3.
• Chặng 4: các bài của chặng 4.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. "Anh." trong "Anh. 5" nghĩa là gì?

   • Anhang: phụ lục các tác phẩm đáng ngờ trong danh mục Beethoven
   • Một số opus Beethoven dành cho các bài dễ
   • Viết tắt của Andante

2. Chương I có cấu trúc thế nào?

   • Hình thức sonata: trình bày, phát triển, tái hiện
   • A – B – A và coda; ô 9–24 được nhắc lại
   • Chủ đề và bốn biến tấu

3. Romanze ở nhịp 6/8 nên được cảm thế nào?

   • Hai phách mỗi ô, mỗi phách ba móc đơn
   • Sáu phách nặng như nhau
   • Ba phách mỗi ô, như điệu valse

4. Chơi một cặp nốt dưới dấu luyến hai nốt thế nào?

   • Hai nốt mạnh như nhau, tách rời
   • Nốt đầu nặng hơn, nốt sau nhẹ, rồi nhấc cổ tay
   • Nốt sau mạnh hơn để nhấn vào chỗ kết

Nguồn

• G. Henle Verlag, HN 365 2 Piano Sonatinas G major and F major, Anh. 5 (Otto von Irmer biên tập, số ngón của Walther Lampe): lời giới thiệu và mức độ khó trên henle.de.
• Wiener Urtext Edition, UT 50290 Drei Sonatinen für Klavier (Anh. 5 số 1 và 2, WoO 50; Jochen Reutter biên tập, 2020): phần giới thiệu của nhà xuất bản về quyền tác giả.
• Georg Kinsky, Hans Halm, Das Werk Beethovens. Thematisch-bibliographisches Verzeichnis seiner sämtlichen vollendeten Kompositionen, G. Henle, München, 1955.
• Alexander Wheelock Thayer, Chronologisches Verzeichniss der Werke Ludwig van Beethoven's, Berlin, 1865, số 24 (Internet Archive).
• Gustav Nottebohm, Thematisches Verzeichniss der im Druck erschienenen Werke von Ludwig van Beethoven, ấn bản 2, Breitkopf & Härtel, Leipzig, 1868, tr. 148 (Internet Archive).
• Tổng hợp tư liệu về các lần in và các ý kiến nghi ngờ: lvbeethoven.it, "Anhang 05".
• Ludwig van Beethovens Werke, loạt 16, số 160, Breitkopf & Härtel (bản quét trên IMSLP); đoạn trích đối chiếu với bản mã hóa MEI của dự án TROMPA (Werner Goebl, giấy phép CC BY 4.0) trên GitHub. Xem thêm tài liệu tham khảo.