Nhạc cổ điển
Hình thức & thể loại
Hình thức là cách một bản nhạc được sắp xếp theo thời gian: đoạn nào lặp lại, đoạn nào tương phản. Thể loại là loại tác phẩm quen thuộc: giao hưởng, concerto, sonata…
Biết hình thức giúp bạn không bị "lạc" khi nghe một tác phẩm dài 40 phút.
Sơ đồ nhanh của năm hình thức: hai đoạn, ba đoạn, rondo, chủ đề và biến tấu, hình thức sonata (mỗi ô là một đoạn, cùng màu là cùng chất liệu):
Mỗi hình thức chính có một trang riêng, đi qua một tác phẩm cụ thể từ đầu đến cuối:
- Hình thức sonata
- Trình bày – phát triển – tái hiện. Phân tích Mozart Sonata K. 545.
- Fugue
- Các bè đuổi theo nhau bằng cùng một chủ đề. Phân tích Bach Fugue cung Đô thứ, BWV 847.
- Chủ đề và biến tấu
- Một giai điệu, nhiều cách biến đổi. Phân tích Mozart 12 biến tấu K. 265.
- Rondo
- Một đoạn chính quay lại nhiều lần. Phân tích Für Elise.
- Concerto và ritornello
- Người độc tấu tương phản và hòa với cả dàn nhạc; đoạn tutti (ritornello) trở lại nhiều lần.
- Minuet và Trio
- Vũ khúc 3/4: minuet – trio – minuet. Chương 3 giao hưởng thời Cổ điển.
- Scherzo
- "Trò đùa": chương nhanh, nhịp 3, nhiều bất ngờ; Beethoven dùng nó thay minuet trong giao hưởng.
- Overture
- Khúc mở màn: từ mở đầu opera đến overture hòa nhạc độc lập.
- Symphonic poem
- Thơ bằng âm thanh: nhạc kể chuyện một chương của Liszt, Smetana, Strauss.
Các hình thức cơ bản
Phần tiêu đề “Các hình thức cơ bản”Người ta dùng chữ cái để gọi các đoạn nhạc: cùng chữ là cùng chất liệu, khác chữ là chất liệu mới.
| Hình thức | Sơ đồ | Ý tưởng | Nghe thử |
|---|---|---|---|
| Hai đoạn | A B | Hai phần, thường mỗi phần lặp lại | Các điệu múa trong tổ khúc của Bach |
| Ba đoạn | A B A | Đi xa rồi trở về | Chopin Mazurka La thứ Op. 17 số 4 |
| Rondo | A B A C A … | Một đoạn chính quay lại nhiều lần | Beethoven Für Elise |
| Chủ đề và biến tấu | A A' A'' A''' … | Một giai điệu được biến đổi nhiều lần | Mozart Biến tấu Ah vous dirai-je, Maman (K. 265) |
| Minuet và trio | A B A | Điệu múa 3/4, đoạn giữa (trio) thường nhẹ nhàng hơn | Chương 3 nhiều giao hưởng của Haydn, Mozart |
Hai đoạn, hai đoạn có tái hiện và ba đoạn, những khối nhỏ dựng nên các hình thức lớn, được giải thích kỹ cùng ví dụ nghe ở bài nhạc lý 31. Hình thức nhỏ.
Hình thức sonata
Phần tiêu đề “Hình thức sonata”Hình thức quan trọng của thời Cổ điển, vẫn được dùng ở thời Lãng mạn, thường dùng cho chương đầu của giao hưởng, sonata, concerto, tứ tấu: trình bày hai chủ đề ở hai giọng, phát triển chúng qua nhiều giọng, rồi tái hiện cả hai ở giọng chính, thường có thêm coda. Chi tiết và bài phân tích Mozart Sonata K. 545 ở trang Hình thức sonata.
Fugue
Phần tiêu đề “Fugue”Fugue là hình thức phức điệu xây trên sự bắt chước một chủ đề: chủ đề vào lần lượt ở từng bè, các bè đuổi theo và chồng lên nhau, xen giữa là những đoạn chuyển. Các fugue của Bach là đỉnh cao của hình thức này. Chi tiết và bài phân tích Bach Fugue cung Đô thứ BWV 847 ở trang Fugue.
Các thể loại chính
Phần tiêu đề “Các thể loại chính”- Giao hưởng (symphony)
- Tác phẩm lớn cho dàn nhạc, thường 4 chương: nhanh (hình thức sonata) – chậm – minuet hoặc scherzo – nhanh.
- Concerto
- Một nhạc cụ độc tấu cùng dàn nhạc, thường 3 chương: nhanh – chậm – nhanh. Gần cuối chương 1 thường có cadenza, đoạn độc tấu tự do để nghệ sĩ khoe kỹ thuật.
- Sonata
- Tác phẩm cho một nhạc cụ (thường là piano) hoặc một nhạc cụ cùng piano, gồm vài chương.
- Tứ tấu đàn dây (string quartet)
- Hai violin, một viola, một cello. Được xem là phương tiện hàng đầu để nhà soạn nhạc thể hiện ý tưởng trong nhạc thính phòng.
- Tổ khúc (suite)
- Chuỗi các điệu múa. Tổ khúc Baroque thường gồm allemande, courante, sarabande, gigue.
- Opera
- Kịch hát với dàn nhạc, có dàn dựng sân khấu. Oratorio tương tự nhưng không dàn dựng, thường về đề tài tôn giáo.
- Thánh lễ (mass) và Requiem
- Nhạc cho nghi lễ Công giáo; Requiem là lễ cầu hồn.
- Ca khúc nghệ thuật (Lied)
- Bài hát cho giọng hát và piano; Schubert và Schumann là hai nhà soạn nhạc tiêu biểu.
- Tiểu phẩm cho piano
- Nocturne, étude (bài luyện), prélude, ballade, impromptu… Chopin viết nhiều bản thuộc các thể loại này. Xem Các thể loại nhạc piano.
Nguồn
Phần tiêu đề “Nguồn”- Encyclopaedia Britannica: Musical form (hình thức là cấu trúc của tác phẩm; "thể loại" là một kiểu chuẩn) và mục Formal types (hai đoạn, ba đoạn, rondo, biến tấu, sonata), Sonata form, Scherzo, Overture, Opera, Fugue.
- Open Music Theory, chương High Baroque Fugal Exposition (chủ đề vào lần lượt ở từng bè, đoạn chuyển; ví dụ fugue BWV 847).
- The Concise Oxford Dictionary of Music, qua Encyclopedia.com: symphony, sonata, string quartet, suite, oratorio, requiem, lied, minuet, scherzo, symphonic poem, overture; Concerto (Encyclopedia.com): ba chương nhanh – chậm – nhanh.
- Maliniak, The Classical Concerto First-Movement Cadenza, Music Theory Online 31.3 (cadenza gần cuối chương đầu).
- Các hình thức nhỏ và ví dụ Mazurka La thứ Op. 17 số 4: bài 31. Hình thức nhỏ; các thể loại piano: Các thể loại nhạc piano. Xem tài liệu tham khảo.
Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT