6. Gam trưởng

Gam là gì?

Gam (scale) là một chuỗi nốt đi lên hoặc đi xuống theo một công thức khoảng cách cố định. Gam là "nguyên liệu" để xây giai điệu và hợp âm của một bản nhạc.

Công thức gam trưởng

Gam trưởng có 7 nốt khác tên (cộng nốt thứ 8 lặp lại nốt đầu), với khoảng cách:

Cung – Cung – Nửa cung – Cung – Cung – Cung – Nửa cung

Gam Đô trưởng dùng toàn phím trắng, vì hai nửa cung tự nhiên Mi–Fa và Si–Đô rơi đúng vào vị trí 3–4 và 7–8:

Từ – đến	Đô–Rê	Rê–Mi	Mi–Fa	Fa–Sol	Sol–La	La–Si	Si–Đô
Khoảng cách	cung	cung	nửa cung	cung	cung	cung	nửa cung

Trên phím đàn, ngoặc giữa từng cặp nốt ghi khoảng cách như bảng: 1 là một cung, ½ là nửa cung.

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Gam Đô trưởng

Gam trưởng bắt đầu từ nốt khác

Áp dụng cùng công thức từ nốt Sol: Sol – La – Si – Đô – Rê – Mi – ? Từ Mi phải đi lên một cung, nhưng Mi–Fa chỉ là nửa cung, nên ta cần Fa♯. Sau đó Fa♯–Sol là nửa cung, khớp với công thức.

Vậy gam Sol trưởng có một dấu thăng: Fa♯.

Gam Sol trưởng trên bàn phím (phím được tô):

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Thay vì viết dấu thăng trước mọi nốt Fa, người ta viết nó một lần ở đầu khuông, ngay sau khóa. Đó là hóa biểu:

Gam Sol trưởng

Tương tự, gam Fa trưởng có một dấu giáng: Si♭. Toàn bộ 15 giọng và cách đọc hóa biểu nằm ở bài 8.

Tên các bậc

Mỗi nốt trong gam là một bậc, đánh số từ 1 đến 7 (nhiều sách viết bằng số La Mã, I đến VII, như bảng dưới). Ba bậc cần nhớ trước:

Bậc	Tên	Vai trò
I	Chủ âm (tonic)	"Nhà", nơi giai điệu muốn trở về
V	Át âm (dominant)	Tạo căng thẳng, kéo về chủ âm
VII	Cảm âm (leading tone)	Cách chủ âm nửa cung, rất muốn đi lên chủ âm

Thử hát Đô – Rê – Mi – Fa – Sol – La – Si rồi dừng lại. Bạn sẽ cảm thấy rất muốn hát tiếp lên Đô. Đó là sức kéo của cảm âm.

Trên phím đàn

Ngón bấm gam Đô trưởng một quãng tám: tay phải 1-2-3-1-2-3-4-5, tay trái 5-4-3-2-1-3-2-1. Đi lên, tay phải luồn ngón cái dưới ngón 3 (Mi sang Fa), tay trái vắt ngón 3 qua ngón cái (Sol sang La); đi xuống thì ngược lại. Bảng ngón bấm cho cả 12 gam và cách tập: Gam và ngón bấm.

Bài tập

1. Viết gam Rê trưởng bằng công thức. Có mấy dấu thăng, là những nốt nào?
2. Viết gam Fa trưởng. Vì sao phải dùng Si♭ mà không dùng La♯?
3. Hát (hoặc ngân nga) gam Đô trưởng đi lên, rồi đi xuống, cùng ví dụ ở trên.

Đáp án

1. Rê – Mi – Fa♯ – Sol – La – Si – Đô♯ – Rê: hai dấu thăng.
2. Fa – Sol – La – Si♭ – Đô – Rê – Mi – Fa. Mỗi tên nốt chỉ xuất hiện một lần trong gam; nếu dùng La♯ thì gam có hai nốt "La" và thiếu nốt "Si".

Luyện tập kèm theo

Xây gam và hợp âm bài "Gam trưởng", và đọc thị tấu cấp độ 1 ở Đô trưởng.

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Công thức gam trưởng là gì?

   • Cung – Cung – Nửa – Cung – Cung – Cung – Nửa
   • Cung – Nửa – Cung – Cung – Nửa – Cung – Cung
   • Nửa – Cung – Cung – Cung – Nửa – Cung – Cung

2. Gam Sol trưởng có dấu hóa nào?

   • Si♭
   • Fa♯
   • Đô♯

3. Bậc V của gam trưởng gọi là gì?

   • Chủ âm
   • Cảm âm
   • Át âm

4. Vì sao gam Fa trưởng dùng Si♭ mà không dùng La♯?

   • Mỗi tên nốt chỉ xuất hiện một lần trong gam
   • Vì La♯ không tồn tại
   • Vì Si♭ dễ đọc hơn

Nguồn

• Open Music Theory: Major Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Half Steps, Whole Steps, and Accidentals; Minor Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Introduction to Harmony, Cadences, and Phrase Endings.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 6. Major Scales và 16. Minor Scale Variants; Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 2.2 The Major Scale.
• Xem tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).