21. Hòa âm bốn bè

Phần Hòa âm mở rộng và phân tích (bài 21–27) dành cho bạn đã vững các bài trước. Bài đầu tiên dạy cách viết hợp âm cho bốn giọng hát, cách mà Bach viết hàng trăm bài thánh ca (chorale).

Bốn bè và âm vực

Bè	Giọng	Âm vực thường dùng	Khuông
S (soprano)	Nữ cao	Đô4 – Sol5	Khóa Sol, đuôi nốt hướng lên
A (alto)	Nữ trầm	Sol3 – Rê5	Khóa Sol, đuôi nốt hướng xuống
T (tenor)	Nam cao	Đô3 – Sol4	Khóa Fa, đuôi nốt hướng lên
B (bass)	Nam trầm	Fa2 – Rê4	Khóa Fa, đuôi nốt hướng xuống

Âm vực an toàn cho bài tập bốn bè: soprano Đô4–Sol5, alto Sol3–Rê5, tenor Đô3–Sol4, bass Fa2–Rê4.

Xếp một hợp âm

Hợp âm ba có 3 nốt mà có 4 bè, nên phải nhân đôi một nốt.

1. Bè bass chơi nốt quyết định thể của hợp âm (xem bài 11).
2. Với hợp âm ba thể gốc, thường nhân đôi nốt gốc.
3. Không bao giờ nhân đôi cảm âm (bậc 7), vì nó phải đi lên chủ âm, nhân đôi sẽ sinh quãng 8 song song.
4. Khoảng cách: S–A và A–T không quá một quãng 8; T–B có thể xa hơn.
5. Các bè không bắt chéo nhau (alto không cao hơn soprano…).

Dẫn bè: bốn quy tắc vàng

1. Giữ nốt chung giữa hai hợp âm ở cùng một bè, nếu có.
2. Các bè trên đi bước liền hoặc bước nhảy nhỏ; bè bass được nhảy.
3. Cấm quãng 5 và quãng 8 song song: hai bè đang cách nhau quãng 5 (hoặc 8) không được cùng chuyển sang một quãng 5 (hoặc 8) khác. Chúng làm hai bè "dính" vào nhau, mất tính độc lập.
4. Giải quyết đúng: cảm âm đi lên chủ âm; nốt 7 của hợp âm bảy đi xuống bước liền.

Ưu tiên chuyển động ngược (một bè lên, bè kia xuống) giữa bè ngoài cùng (soprano và bass).

Nhìn các bè như những đường giai điệu:

Mỗi đường là một bè (S soprano, A alto, T tenor, B bass). Dẫn bè tốt: các đường đi gần, ít nhảy; nốt chung được giữ nguyên.

Lỗi cần tránh (vạch đỏ): bass–tenor đi quãng 5 song song, bass–soprano đi quãng 8 song song. Cả bốn bè cùng đi lên cũng làm mất tính độc lập.

Ví dụ: I – IV – V – I ở Đô trưởng

I – IV – V – I, dẫn bè đúng

Đọc từ dưới lên ở mỗi hợp âm: bass – tenor (khuông dưới), alto – soprano (khuông trên).

• I → IV: soprano giữ Đô (nốt chung); alto và tenor đi lên bước liền, bass nhảy xuống quãng 5 tới Fa.
• IV → V: bass đi lên bước liền (Fa → Sol), ba bè trên đi xuống ngược chiều; không có quãng song song cấm.
• V → I: cảm âm Si đi lên Đô ở soprano; tenor giữ Sol (nốt chung).

Lỗi cần tránh, quãng 5 song song:

Sai: quãng 5 song song (Đô–Sol rồi Rê–La)

Bài tập viết

1. Viết I – V – I ở Sol trưởng cho bốn bè (bass: Sol – Rê – Sol).
2. Viết I – vi – IV – V – I ở Đô trưởng. Kiểm tra từng cặp bè xem có quãng 5 hoặc 8 song song không.
3. Lấy một bài thánh ca của Bach trong IMSLP (tìm "371 Chorales"), chọn 4 ô nhịp và gọi tên từng hợp âm.

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Với hợp âm ba thể gốc, nên nhân đôi nốt nào?

   • Nốt gốc
   • Nốt ba
   • Cảm âm

2. Vì sao không nhân đôi cảm âm?

   • Vì nó phải đi lên chủ âm, nhân đôi sẽ gây quãng 8 song song
   • Vì cảm âm nghe không hay
   • Vì cảm âm quá cao

3. Khoảng cách nào được phép lớn hơn một quãng 8?

   • Soprano – alto
   • Alto – tenor
   • Tenor – bass

4. Trong V7 → I, nốt 7 của hợp âm bảy đi đâu?

   • Xuống bước liền
   • Lên bước liền
   • Giữ nguyên

Nguồn

• Open Music Theory: Chords in SATB style; First-Species Counterpoint.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: 14. Three- and Four-Voice Progressions; sách bài tập, Guide to SATB part-writing.
• Iowa State University, Comprehensive Musicianship: 10.1 Chord Voicing and Voice Leading: General Principles.
• The Concise Oxford Dictionary of Music (Encyclopedia.com): soprano, alto, tenor, bass.
• IMSLP: Bach, 371 Vierstimmige Choralgesänge.
• Xem tài liệu tham khảo.