Mozart: Sonata La trưởng K. 331 ("Alla turca")

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)
Tên đầy đủ	Sonata piano số 11 cung La trưởng, K. 331 (300i)
Sáng tác	Chưa rõ năm: Neue Mozart-Ausgabe đoán năm 1783 (ở Vienna hay Salzburg), Henle (2021) cho là sớm hơn, ở Vienna; in tháng 8 năm 1784 (nhà Artaria, Vienna) cùng hai sonata K. 330 và K. 332
Thời kỳ	Cổ điển
Thể loại	Sonata piano
Độ dài	Khoảng 20–25 phút

Điều cần biết trước khi nghe

Ai cũng biết chương cuối, Rondo alla turca. Nhưng cả bản sonata là một trường hợp lạ: không chương nào ở hình thức sonata. Thay cho chương nhanh mở đầu như thường lệ, Mozart viết một bộ chủ đề và biến tấu; tiếp theo là một minuet; cuối cùng là một bản "nhạc Thổ Nhĩ Kỳ". Nghe nó như ba bức tranh tương phản thì dễ theo dõi hơn là chờ đợi một "sonata" theo sách.

Chương 1, Andante grazioso (nhịp 6/8): chủ đề dịu dàng, nhịp đung đưa, gồm hai nửa (8 và 10 ô nhịp), mỗi nửa nhắc lại. Sau đó là sáu biến tấu giữ nguyên khung hòa âm và hình dáng câu nhạc: biến tấu 1 và 2 trang trí giai điệu (biến tấu 2 trên nền chùm ba nốt móc kép); biến tấu 3 chuyển sang La thứ; ở biến tấu 4, tay trái vắt qua tay phải, đảm nhận cả bè trầm lẫn giai điệu; biến tấu 5 là Adagio, chậm và trang trí như một aria; biến tấu 6 đổi sang Allegro nhịp 4/4, sáng rực. Xem lại Chủ đề và biến tấu.

Chương 2, Menuetto: một minuet và trio ở La trưởng. Trio chuyển sang Rê trưởng, mềm mại hơn, với những chuỗi quãng 3 và quãng 6 song song.

Chương 3, Alla turca: tên gọi có từ bản in đầu năm 1784; theo Henle, nó được thêm vào lúc in, do Mozart hay nhà xuất bản. Vienna những năm 1780 đang mê "nhạc Thổ": âm thanh của ban nhạc quân đội Janissary với trống, chũm chọe, kẻng tam giác. Mozart cũng vừa viết vở opera Die Entführung aus dem Serail (Vụ bắt cóc khỏi hậu cung, 1782) đầy màu sắc ấy. Trên piano, ông "bắt chước" ban nhạc bằng những đoạn hành khúc La trưởng mạnh mẽ, với hợp âm tay trái rải thật nhanh như tiếng trống và chũm chọe. Chương này là một rondo không đều đặn: đoạn La thứ, hành khúc La trưởng, đoạn Fa♯ thứ, rồi các đoạn quay lại, khép bằng một coda rộn ràng.

Nghe bằng tai người chơi piano. Mọi thứ phải nhẹ và rõ: nhịp 6/8 không được nặng nề, các nốt trang trí phải "nói" chứ không "chạy". Hãy để ý tốc độ của chương cuối: bản in đầu ghi Allegrino, nhiều ấn bản về sau (như bản gõ lại trên Mutopia) ghi Allegretto (hơi nhanh), đều không phải Presto. Gần như không cần bàn đạp; tiếng trống của hành khúc đến từ cách nhấn phím và độ gọn của hợp âm rải.

Một chi tiết mới: tháng 9 năm 2014, một phần bản thảo của Mozart, từ biến tấu 3 của chương 1 tới ô 10 của trio chương 2, được tìm thấy ở Thư viện Quốc gia Széchényi, Budapest. Trước đó người ta chỉ biết một tờ có các ô cuối của chương 3.

Sơ đồ cấu trúc

I. Chủ đềLa trưởng · 6/8

BT 1

BT 2chùm ba

BT 3La thứ

BT 4vắt tay

BT 5Adagio

BT 6Allegro 4/4

II. Menuettotrio Rê trưởng

III. Alla turcaLa thứ ↔ La trưởng · coda

Sonata La trưởng K. 331: không chương nào ở hình thức sonata (độ dài các ô chỉ minh họa).

Nghe kèm bản thu

Bản thu gợi ý do Luis Kolodin chơi cả ba chương, đăng trên IMSLP. File khá lớn nên site không lưu và không phát trực tiếp: khối dưới đây dẫn link tới từng chương, và mốc tham khảo trong bảng là thời điểm trong từng file. Muốn ghi mốc ngay tại đây, tải file về rồi bấm "Chọn file trên máy", hoặc dán link một bản thu khác vào khung.

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Chương 1, chủ đề: giai điệu 6/8 đung đưa; hai nửa, mỗi nửa nhắc lại
…	Biến tấu 1–2: giai điệu được trang trí; ở biến tấu 2, phần đệm chạy bằng chùm ba nốt
…	Biến tấu 3: chuyển sang La thứ, nốt chạy lên xuống liên tục
…	Biến tấu 4: La trưởng trở lại; tay trái vắt qua tay phải
…	Biến tấu 5: Adagio, chậm lại lần đầu tiên, trang trí rất tinh
…	Biến tấu 6: Allegro, nhịp 4/4, sáng rực, khép chương 1
…	Chương 2, Menuetto: điệu minuet trang nhã ở La trưởng
…	Trio: Rê trưởng, quãng 3 và quãng 6 song song; sau đó Menuetto trở lại
…	Chương 3, đoạn La thứ: giai điệu xoay quanh một nốt, nhẹ nhàng, có lúc sáng lên ở Đô trưởng
…	Hành khúc La trưởng: mạnh, quãng tám, tay trái rải hợp âm như tiếng trống
…	Đoạn Fa♯ thứ: dòng nốt móc kép chạy liên tục; rồi hành khúc và đoạn La thứ lần lượt trở lại
…	Coda: La trưởng, hợp âm mạnh dồn dập, như cả ban nhạc cùng gõ

Câu hỏi để nghe chủ động

• Ở mỗi biến tấu, bạn có còn nhận ra chủ đề không? Bạn nhận ra nhờ giai điệu, nhịp điệu hay hòa âm?
• Biến tấu La thứ và biến tấu Adagio đổi "màu" của chủ đề thế nào?
• Trong chương 3, đếm xem hành khúc La trưởng xuất hiện bao nhiêu lần.
• Tay trái "giả tiếng trống" bằng cách nào? Nếu không nhìn, bạn có nghe ra hợp âm được rải không?
• So sánh hai bản thu chương 3: một bản nhanh, một bản thong thả. Bản nào "giống nhạc Thổ" hơn?

So sánh bản thu

• Mitsuko Uchida, Daniel Barenboim hay András Schiff (piano hiện đại): cả ba đều có bản thu K. 331; nghe Adagio của biến tấu 5 ở hai bản để so sánh cách trang trí.
• Một bản trên fortepiano (đàn piano thời Mozart; tìm "K. 331 fortepiano"): tiếng nhẹ, tắt nhanh, hành khúc "Thổ" nghe giòn và gần với ban nhạc Janissary hơn. Đọc thêm lịch sử cây đàn piano.

Nếu bạn muốn chơi

Chương 1 và chương 3 ở khoảng chặng 6 (Henle xếp cả bản ở mức 6 trên thang 1–9 và ghi ABRSM Grade 8; xem Nhà soạn nhạc cho piano); chủ đề chương 1 có thể tập sớm hơn để làm quen với nhịp 6/8 và cách trang trí kiểu Mozart. Chuẩn bị bằng Sonata K. 545 và Sonatina Clementi, luyện gam và hợp âm rải thật đều tay (xem lộ trình piano), và đọc nốt hoa mỹ. Ở chương 3, tập hợp âm rải tay trái thật nhẹ trước rồi mới tăng tốc.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Piano Sonata No.11, K.331").
• Bản nhạc gõ lại trên Mutopia (theo Breitkopf & Härtel; chương 3 theo một bản trên IMSLP).
• G. Henle Verlag, Piano Sonata A major K. 331 (HN 1300): lời tựa của Wolf-Dieter Seiffert (2021) về năm sáng tác, bản in 1784, bản thảo tìm thấy năm 2014 ở Budapest, chỉ dẫn "Alla turca" và "Allegrino".
• Bản thu Luis Kolodin: IMSLP, ba file cho ba chương.
• Xem tài liệu tham khảo.