Liszt: Liebestraum số 3 ("Giấc mơ tình yêu")

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Franz Liszt (1811–1886)
Tên đầy đủ	Liebesträume (Những giấc mơ tình yêu), ba notturno cho piano, S. 541; số 3 cung La♭ trưởng, O lieb, so lang du lieben kannst
Sáng tác	Ca khúc gốc viết năm 1843, in năm 1847; bản cho piano in năm 1850
Thời kỳ	Lãng mạn
Thể loại	Notturno (nocturne) cho piano, chuyển soạn từ một ca khúc của chính Liszt
Độ dài	Khoảng 4–5 phút

Điều cần biết trước khi nghe

Franz Liszt là một trong những nghệ sĩ piano lừng lẫy nhất thế kỷ 19 và là người khai sinh thơ giao hưởng. Thế nhưng một trong những bản nhạc được yêu thích nhất của ông lại là một bài hát không lời.

Bản nhạc này vốn là một ca khúc. Năm 1843, Liszt phổ nhạc bài thơ O lieb, so lang du lieben kannst ("Hãy yêu, khi bạn còn có thể yêu") của nhà thơ Đức Ferdinand Freiligrath cho giọng hát và piano. Năm 1850, ông in ba bản Liebesträume cho piano, mỗi bản là một notturno chuyển soạn từ một ca khúc của mình: hai bản đầu theo thơ Ludwig Uhland, bản thứ ba theo thơ Freiligrath. Henle gọi bản số 3 là một trong những bản nhạc piano được chơi nhiều nhất.

Đừng để cái tên đánh lừa. Bài thơ không kể một giấc mơ ngọt ngào. Nó là một lời nhắc: hãy yêu thương khi còn có thể, vì sẽ đến lúc ta đứng bên nấm mồ mà than khóc; hãy giữ gìn lời nói: một lời cay nghiệt dù không cố ý vẫn khiến người kia bỏ đi trong nước mắt. Liszt ghi tốc độ Poco allegro, con affetto (hơi nhanh, trìu mến), nhịp 6/4 với hai phách lớn mỗi ô nhịp. Hãy nghe xem bản thu bạn chọn có "trôi" như một bài hát không.

Giai điệu nằm ở giữa. Trong nocturne của Chopin, giai điệu hát ở trên cùng. Ở đây, phần mở đầu đặt giai điệu ở âm vực giữa, như một giọng nam cao (tenor): bên dưới là nốt trầm, bên trên là những hợp âm rải nhẹ chia cho hai tay. Giai điệu chuyền qua lại giữa hai tay và phần lớn do ngón cái của hai tay đảm nhận. Người chơi phải để ngón cái "hát" trong khi các ngón khác chỉ thì thầm, và thay bàn đạp vang theo từng hợp âm để nốt trầm ngân dài mà giai điệu không bị nhòe.

Ba lần hát, hai cadenza. Giai điệu xuất hiện ba lần, mỗi lần một cách "phối" khác, ngăn cách bởi hai cadenza: những chuỗi nốt chạy liền không chia vạch nhịp, cho người chơi tự do co giãn. Sau cadenza thứ nhất, giai điệu trở lại ở Si trưởng, một giọng khá xa La♭ trưởng nên màu sắc đổi hẳn, với chỉ dẫn più animato con passione (sôi nổi hơn, say mê). Rồi nhạc dồn dập (sempre stringendo), chuyển giọng liên tục để lên cao trào: giai điệu vang bằng quãng tám rồi tan thành hợp âm rải. Cadenza thứ hai, những chuỗi nốt nhẹ (leggiero) trôi xuống, đưa nhạc về La♭ trưởng cho lần hát cuối, dịu dàng (dolce armonioso).

Sơ đồ cấu trúc

ALa♭ trưởng · giai điệu ở âm vực giữa

Cadenza 1nốt chạy liền, không vạch nhịp

A'Si trưởng · più animato con passione

Dồn lên cao tràosempre stringendo · quãng tám

Cadenza 2leggiero, trôi xuống

A''La♭ trưởng · lắng dần đến kết

Liszt, Liebestraum số 3: một giai điệu hát ba lần, ngăn cách bởi hai cadenza (độ dài các ô gần đúng theo số ô nhịp).

Nghe kèm bản thu

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Mở đầu, La♭ trưởng: giai điệu ở âm vực giữa, rất êm; dưới là nốt trầm, trên là hợp âm rải nhẹ
…	Câu tiếp theo: giai điệu phát triển, dâng lên rồi lắng xuống, chuẩn bị cho cadenza
…	Cadenza thứ nhất: chuỗi nốt chạy liền, nhẹ, không chia vạch nhịp, như bước vào giấc mơ
…	Giai điệu ở Si trưởng: sáng hơn, say mê hơn (più animato con passione)
…	Dồn lên: nhạc nhanh dần, chuyển giọng liên tục; hai tay nhảy những bước xa
…	Cao trào: giai điệu vang bằng quãng tám, rồi tan ra thành hợp âm rải
…	Lắng xuống; cadenza thứ hai: những chuỗi nốt nhẹ (leggiero) trôi xuống
…	Trở về La♭ trưởng: giai điệu lại ở âm vực giữa; tay trái vắt qua tay phải để chạm những hợp âm cao, mỏng
…	Kết: giai điệu tan dần, khép lại thật khẽ

Câu hỏi để nghe chủ động

• Ở phần mở đầu, giai điệu nằm ở đâu trong lớp âm thanh: trên cùng, dưới cùng hay ở giữa? Thử hát theo: bạn hát nó ở quãng giọng nào?
• Hai cadenza khác nhau thế nào về hướng đi, độ nhanh và tâm trạng?
• Khi giai điệu chuyển sang Si trưởng, "ánh sáng" của bản nhạc thay đổi ra sao?
• Ở cao trào, giai điệu có còn nổi rõ trên lớp quãng tám và hợp âm rải không?
• Vừa nghe vừa đếm hai phách lớn mỗi ô nhịp. Bản thu của bạn giữ được bước "đi" của Poco allegro, hay chậm như một khúc ru?

So sánh bản thu

• Jorge Bolet: bản thu cho hãng Decca, nằm cạnh nhiều bản Liszt khác trong bộ đĩa Decca của ông. Nghe xem ông giữ tốc độ Poco allegro hay chậm hơn.
• Đàn của chính Liszt: cây đàn Bechstein Liszt nhận khoảng năm 1881–1882, đặt tại Nhà Liszt ở Weimar, được phục chế và chơi lại từ tháng 10/2024. Nếu tìm được bản thu trên cây đàn này, nghe xem tiếng đàn thế kỷ 19 khác đàn hiện đại ở đâu (đọc thêm lịch sử cây đàn piano).
• Leslie Howard: người thu âm toàn bộ nhạc piano độc tấu của Liszt cho hãng Hyperion; tập 19 đặt Liebesträume cạnh hai tập ca khúc Liszt tự chuyển soạn cho piano.
• Đừng quên ca khúc gốc (S. 298), do giọng nữ cao hoặc nam cao hát: biết lời rồi, bạn sẽ nghe bản piano khác đi.

Cách chọn và so sánh bản thu: xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Nếu bạn muốn chơi

Liebestraum số 3 thuộc chặng 7; Henle xếp bài ở mức 7 trên thang 9 ("khó"). Cái khó không nằm ở tốc độ mà ở sự cân bằng: ngón cái hát giai điệu trong khi các ngón khác rải hợp âm thật nhẹ, rồi hai cadenza và đoạn cao trào với quãng tám ở cả hai tay. Lộ trình chuẩn bị và cách tập từng phần có ở bài học tác phẩm Liebestraum số 3.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Liebesträume, S.541" và ca khúc "O lieb so lang du lieben kannst, S.298"); bản Urtext: G. Henle Verlag.
• G. Henle Verlag, Liebesträume, 3 Notturnos, HN 634 và lời tựa (Ernst-Günter Heinemann, 1998): niên đại, lời thơ in trước mỗi bài.
• PTNA Piano Encyclopedia, Liebesträume – 3 notturnos No. 3: niên đại, nội dung bài thơ, các đoạn.
• Bản in đầu (Kistner, Leipzig, [1850]), bản số hóa của Thư viện Quốc gia Bayern.
• Lời thơ Freiligrath và bản dịch tiếng Anh (Richard Stokes): Oxford Song. Xem tài liệu tham khảo.