Beethoven: Für Elise, WoO 59

Für Elise là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của Beethoven, nhưng bài không dừng ở tám ô nhịp đầu. Học trọn bài, bạn gặp ba nhân vật rất khác nhau: chủ đề La thứ trôi như nước, đoạn Fa trưởng duyên dáng với những đường chạy nhanh, và đoạn kịch tính trên nốt La trầm gõ liên tục.

La thứ · 3/8 Poco moto ≈ Grade 5 Rondo A–B–A–C–A

Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Ludwig van Beethoven (1770–1827)
Tác phẩm	Bản nhạc piano (thường gọi là Bagatelle) La thứ, WoO 59, "Für Elise" ("Cho Elise"). WoO = Werk ohne Opuszahl, tác phẩm không có số opus
Sáng tác / xuất bản	Bản viết tay mà nhà nghiên cứu Ludwig Nohl được xem đề ngày 27 tháng 4, không ghi năm (có lẽ năm 1810). Nohl in bài này lần đầu năm 1867, bốn mươi năm sau khi Beethoven mất; bản viết tay ấy nay đã thất lạc
Giọng · nhịp · tốc độ	La thứ · 3/8 · Poco moto ("hơi chuyển động")
Hình thức	Rondo nhỏ A–B–A–C–A; riêng đoạn A là một hình thức hai đoạn có tái hiện thu nhỏ
Độ khó	RCM xếp bài ở Level 7 (đề cương 2022); Henle mức 3
Kỹ năng chính	Chuyền tay liền mạch, nửa cung Mi–Rê♯ nhẹ và đều, hợp âm rải tay trái, nhịp chấm dôi và nốt láy, đường chạy móc ba, nốt lặp tay trái dưới hợp âm tay phải, bàn đạp theo hòa âm
Bản nhạc	IMSLP (tìm "Für Elise, WoO 59"); bản Urtext: G. Henle Verlag, Wiener Urtext, Bärenreiter

Tôi đang tập bài nàyBài sẽ hiện trong kế hoạch tập hôm nay ở trang Piano.

Vì sao nên học bài này

• Chuyền tay vô hình. Ở chủ đề, dòng móc kép đi từ tay trái sang tay phải. Làm cho chỗ nối ấy không ai nghe ra là kỹ năng dùng mãi về sau (xem Phối hợp hai tay).
• Kiểm soát hai ngón kề nhau. Cặp Mi–Rê♯ lặp đi lặp lại phải nhẹ, đều, như một tiếng thở dài, không như tiếng gõ.
• Ba tính cách trong ba phút. Trữ tình, duyên dáng, kịch tính: bạn học đổi màu tiếng đàn theo từng đoạn.
• Rondo thu nhỏ. Chủ đề vang lên ba lần, xen giữa là hai đoạn tương phản; bạn hiểu rondo bằng chính đôi tay.
• Đi hết bài. Tám ô đầu chỉ là một phần nhỏ của bài. Chơi trọn vẹn và hay cả bài là một bước trưởng thành thật sự.

Bối cảnh

Năm 1810 Beethoven 39 tuổi, đang ở giữa những năm sáng tác dồi dào nhất (cùng thời với nhạc cho vở kịch Egmont), dù thính giác đã suy giảm nhiều. Bên cạnh sonata và giao hưởng, ông viết nhiều tiểu phẩm ngắn để tặng, để chơi trong nhà, mà ông gọi là bagatelle ("chuyện vặt"); xem Các thể loại nhạc piano. Für Elise là một bài như thế; Beethoven không xuất bản nó lúc sinh thời.

Bài chỉ đến với công chúng năm 1867, khi Ludwig Nohl in lại từ một bản viết tay mà ông được xem; bản ấy về sau thất lạc. Vì vậy các ấn bản ngày nay chủ yếu dựa vào bản in của Nohl, cùng những trang phác thảo còn lại của Beethoven.

Elise là ai? Không ai biết chắc. Có ba giả thuyết chính:

• Therese Malfatti, học trò mà Beethoven được cho là muốn cầu hôn khoảng năm 1810. Theo giả thuyết này, Nohl đã đọc nhầm chữ "Therese" trong nét chữ khó đọc của Beethoven thành "Elise".
• Elisabeth Röckel, về sau là vợ nhà soạn nhạc Johann Nepomuk Hummel. Đây là giả thuyết của Klaus Martin Kopitz; Michael Lorenz đã phản bác.
• Elise (Lisette) Barensfeld, có thể là học trò piano của Therese Malfatti năm 1810. Đây là giả thuyết của Rita Steblin.

Chưa giả thuyết nào được chứng minh. Với người chơi đàn, điều đó không thay đổi gì: bản nhạc vẫn là một món quà nhỏ, thân mật, không phải một tác phẩm hòa nhạc đồ sộ. Xem thêm thời kỳ Cổ điển.

Nghe trước khi tập

Nghe trọn bài hai, ba lần, mắt theo bản nhạc:

1. Đánh dấu chữ A, B, C ở chỗ mỗi đoạn bắt đầu. Chủ đề Mi–Rê♯ trở lại mấy lần?
2. Nghe riêng tay trái ở đoạn A: có lúc nào nó tách khỏi dòng chảy của tay phải không?
3. Ở đoạn C, nốt La trầm gõ liên tục tạo cảm giác gì: hồi hộp, giận dữ, hay đau đớn?
4. Đoạn chuyển về chủ đề lần cuối (hợp âm rải đi lên, rồi chuỗi nửa cung đi xuống): nhanh, hay thong thả?

So sánh vài bản thu. Để ý tốc độ: Poco moto nghĩa là "hơi chuyển động", nên chủ đề không cần chậm và mơ màng. Nếu tìm được, nghe thêm một bản trên fortepiano, loại đàn piano thời Beethoven, để nghe tiếng đàn và bàn đạp khác piano hiện đại thế nào.

Theo dõi khi nghe

Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.

Thời điểm	Sự kiện
…	Đoạn A, câu a: chủ đề Mi–Rê♯ ở pp; hợp âm rải chuyền giữa hai tay như một dòng nhạc; câu kết ở nốt La
…	Câu a nhắc lại: nghe kỹ chỗ chuyền tay: có gợn không?
…	Câu b và câu a: câu b ngắn ở Đô trưởng, rồi một chuỗi Mi–Rê♯ kéo về câu a
…	Câu b và câu a nhắc lại: đoạn A khép lại ở La thứ
…	Đoạn B (Fa trưởng): giai điệu có nốt láy, nhịp chấm dôi trên hợp âm rải tay trái; sáng và ấm hơn
…	Đường chạy móc ba: hai đường chạy trên hòa âm Đô, rồi chuỗi Mi–Rê♯ dẫn về chủ đề
…	Đoạn A trở lại: chủ đề, lần này không nhắc lại
…	Đoạn C: tay trái gõ nốt La trầm liên tục, tay phải đánh hợp âm; bè trầm bò lên từng nửa cung La – Si♭ – Si – Đô
…	Đoạn chuyển: hợp âm rải La thứ đi lên qua ba quãng tám (pp), rồi một chuỗi nửa cung đi xuống
…	Đoạn A lần cuối: chủ đề, kết thật nhẹ ở La

Cấu trúc

ALa thứ · a, b + a

BFa trưởng · đường chạy móc ba

ALa thứ

Cnốt La trầm lặp lại

Chuyểnrải La thứ, nửa cung đi xuống

ALa thứ · kết

Für Elise: rondo nhỏ A–B–A–C–A (độ dài các ô gần đúng theo số ô nhịp, không tính phần nhắc lại).

Đoạn	Giọng	Nội dung	Điều cần chú ý
A	La thứ (câu giữa sang Đô trưởng)	Chủ đề Mi–Rê♯ trên hợp âm rải chuyền giữa hai tay. Câu a được nhắc lại; tiếp theo là câu b ngắn ở Đô trưởng, một chuỗi Mi–Rê♯ kéo về câu a; cả cặp b + a cũng được nhắc lại	Bắt đầu pp; trôi, nhẹ; mỗi câu kết rõ ở nốt La
B	Fa trưởng	Giai điệu có nốt láy, nhịp chấm dôi trên hợp âm rải tay trái; hai đường chạy móc ba trên hòa âm Đô (át của Fa); chuỗi Mi–Rê♯ dẫn về A	Sáng và ấm hơn; trang trí nhẹ; đường chạy rõ từng nốt
A	La thứ	Chủ đề trở lại, không nhắc lại	Giữ cho chủ đề tươi, đừng chơi "như cũ"
C	Quanh Rê thứ và La thứ	Tay trái gõ nốt La trầm liên tục bằng móc kép, tay phải đánh hợp âm; về sau bè trầm bò lên từng nửa cung La – Si♭ – Si – Đô	Kịch tính nhưng có kiểm soát; tay trái không to quá
Chuyển	La thứ	Hợp âm rải La thứ đi lên qua ba quãng tám thành chùm ba móc kép, rồi một chuỗi nửa cung đi xuống	Bắt đầu pp; đều như một làn sóng; đáp nhẹ vào chủ đề
A	La thứ	Chủ đề lần cuối, kết ở La	Kết thật nhẹ, không vội

Chủ đề A, hai tay

Nhịp lấy đà và tám ô nhịp đầu, ô 8 theo lần chơi thứ nhất (trước khi quay lại từ đầu). Đối chiếu với bản Breitkopf & Härtel năm 1888.

Chủ đề A: nhịp lấy đà và ô 1–8

Nghe kỹ ô 2: tay phải đánh La cùng lúc với La trầm của tay trái, tay trái rải La–Mi–La, rồi tay phải đi tiếp Đô–Mi–La. Sáu móc kép ấy là một dòng nhạc chia cho hai tay.

Chỗ khó và cách tập

Chỗ khó	Vì sao khó	Cách tập
Chuyền tay ở chủ đề	Nốt thứ ba của tay trái và nốt đầu của tay phải dễ to hơn, hoặc có khe hở giữa hai tay	Bài tập 1. Tập chậm, nhắm mắt; thu âm và nghe xem có "gợn" ở chỗ nối không
Cặp Mi–Rê♯	Hai ngón kề nhau lặp lại nhanh, ở sắc thái nhỏ; dễ nặng và không đều	Chọn ngón sao cho cổ tay không phải xoay (thử 5–4 và 4–3) rồi giữ cố định. Chơi từ mặt phím, ngón gần như không rời phím
Hợp âm rải tay trái	Khoảng cách một quãng tám (La2–Mi3–La3); tay cứng thì nốt cuối bị gắt	Ngón 5–2–1, cổ tay xoay nhẹ theo hướng đi lên; nốt cuối nhỏ nhất. Rời phím ngay sau đó, bàn đạp giữ tiếng
Nhịp chấm dôi và nốt láy ở đoạn B	Nhịp chấm dôi dễ thành móc kép đều; nốt láy dễ rơi trễ, làm giai điệu bị nghẹn	Đếm theo móc ba khi tập chậm; chơi giai điệu "trơn" (bỏ nốt láy) trước, rồi thêm nốt láy thật nhẹ. Xem Nốt hoa mỹ
Đường chạy móc ba ở đoạn B	Một dòng nốt đi lên xen kẽ với nốt Sol cao lặp lại; dễ không đều, dễ to	Bài tập 2. Tập riêng dòng nốt di chuyển, rồi mới thêm nốt lặp; tập theo nhóm bốn nốt, dừng ở nốt đầu mỗi nhóm
Nốt La lặp lại ở đoạn C	Nhiều ô móc kép trên cùng một phím: mỏi, căng, dễ to dần ngoài ý muốn	Bài tập 3. Động tác nhỏ từ cổ tay; thử đổi ngón 3–2–1 hoặc giữ một ngón; giữ tiếng như tiếng trống xa
Hợp âm tay phải ở đoạn C	Ba, bốn nốt phải vào cùng lúc; nốt trên cùng phải rõ nhất	Tập riêng tay phải, "đặt sẵn" hợp âm rồi mới đánh; nghe nốt trên
Hợp âm rải đi lên và chuỗi nửa cung	Đổi thế tay mỗi ô; chuỗi nửa cung dễ lộn ngón	Tập từng ô như một thế tay; chuỗi nửa cung dùng ngón 3 cho phím đen, ngón 1 cho phím trắng (1–2 ở chỗ hai phím trắng liền nhau)
Bàn đạp	Giữ qua ô Mi–Rê♯ thì hai hòa âm nhòe vào nhau	Nhấn sau nốt trầm của mỗi ô hợp âm rải, nhả hẳn trước ô Mi–Rê♯ (xem Bàn đạp)

Bài tập chuẩn bị

Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này, không trích từ bản nhạc gốc.

1. Một dòng chảy qua hai tay

Một dòng chảy qua hai tay (soạn cho trang này)

1. Rất chậm. Sáu nốt mỗi ô phải bằng nhau về độ to và khoảng cách, như một bàn tay chơi cả.
2. Nốt cao nhất của tay trái và nốt đầu tiên của tay phải là hai "điểm nguy hiểm": chơi chúng nhẹ hơn một chút so với cảm giác tự nhiên.
3. Khi đã đều, thêm bàn đạp mỗi ô và tăng dần tốc độ.

2. Nốt trên lặp lại, dòng dưới di chuyển

Luyện kiểu bàn tay của đường chạy ở đoạn B: ngón 5 nhắc lại một nốt cao, các ngón còn lại đi lên đi xuống bên dưới.

Nốt trên lặp lại, dòng dưới di chuyển (soạn cho trang này)

Ngón 5 chỉ chạm nhẹ, gần như tự nảy; dòng nốt bên dưới mới là giai điệu. Khi đã chắc, chơi mỗi ô hai lần liền rồi mới sang ô sau.

3. Nốt trầm lặp lại dưới hợp âm

Nốt trầm lặp lại dưới hợp âm (soạn cho trang này)

Tay trái nhỏ, đều, cổ tay mềm; tay phải đánh hợp âm thật cùng lúc, nốt trên rõ nhất. Tăng dần sắc thái mà tay trái vẫn không cứng lại.

Kế hoạch tập

Kế hoạch 6 tuần, mỗi ngày khoảng 40 phút. Tốc độ ghi theo nốt móc đơn (♪).

Tuần	Việc chính	Máy đếm nhịp
1	Nghe; đánh dấu A, B, C lên bản nhạc; đoạn A tay riêng; bài tập 1	♪ = 72
2	Đoạn A hai tay, thêm bàn đạp; đoạn B tay phải (nhịp chấm dôi, nốt láy)	♪ = 80
3	Đoạn B hai tay; đường chạy móc ba tay riêng; bài tập 2	♪ = 72–84
4	Đoạn C: tay trái (bài tập 3), hợp âm tay phải, ghép tay; hợp âm rải và chuỗi nửa cung	♪ = 80–96
5	Nối cả bài; tập riêng các mối nối giữa các đoạn	♪ = 96–112
6	Chơi trọn bài không dừng; thu âm; làm rõ tính cách từng đoạn	♪ ≈ 120–138

Diễn tấu

Tốc độ và nhịp

Poco moto là "hơi chuyển động": chủ đề cần trôi, không lê thê. Khi đã thuộc, cảm nhận mỗi ô như một phách (♩.) chứ không phải sáu móc kép. Có thể nán rất nhẹ ở cuối câu, trước khi Mi–Rê♯ quay lại, nhưng đừng dừng hẳn. Giữ cùng một nhịp cơ bản cho cả bài; đoạn C có thể dồn lên một chút theo căng thẳng, rồi trở lại.

Sắc thái và tính cách

Bản nhạc ghi rất ít chỉ dẫn sắc thái (bản Breitkopf & Härtel 1888 chỉ có pp ở đầu bài và ở hợp âm rải đi lên), nên phần lớn là lựa chọn của bạn. Gợi ý:

• A: nhỏ, trong; mỗi câu một hơi thở. Mỗi lần trở lại, chủ đề phải nghe như mới, không như bản sao.
• B: ấm và sáng hơn, nhưng vẫn là nhạc thính phòng; nốt láy nhẹ như hơi luyến của giọng hát; đường chạy móc ba lấp lánh, không phô diễn.
• C: căng dần theo bè trầm đi lên; hợp âm đầy nhưng không đập; nốt La trầm là nền, không phải nhân vật chính.
• Chuyển: hợp âm rải pp, như một làn sóng dâng lên rồi rút qua chuỗi nửa cung; đáp vào chủ đề thật nhẹ.

Bàn đạp

Bản Breitkopf & Härtel 1888 ghi bàn đạp cho từng ô có hợp âm rải tay trái ở chủ đề, nhả trước ô Mi–Rê♯. Nguyên tắc chung: đổi theo hòa âm, nhả hẳn khi giai điệu đi một mình. Ở đoạn B, dùng bàn đạp nông, đổi theo hợp âm; với đường chạy móc ba, giảm bàn đạp để từng nốt còn rõ. Ở đoạn C, bàn đạp ngắn cho từng hợp âm, hoặc rất ít, để nốt La lặp lại không thành tiếng ù.

Nốt hoa mỹ

Ở đoạn B, hai nốt láy nhỏ trước nốt Đô đầu tiên, nốt appoggiatura và những chùm móc ba nhỏ chỉ là trang trí: luôn nhẹ hơn nốt chính. Quyết định trước chúng rơi vào phách hay trước phách, rồi giữ nhất quán.

Ấn bản

Vì bản viết tay đã mất, các ấn bản có thể khác nhau ở vài chi tiết như dấu luyến. Hãy dùng một bản Urtext và đọc phần chú thích của người biên tập. Khi học bài thật, tránh các bản "đơn giản hóa" cho người mới học.

Lỗi thường gặp

• Chơi chủ đề quá chậm và nặng, mất chữ moto.
• Mi–Rê♯ to và gắt; nốt đầu mỗi câu bị nhấn.
• Chỗ chuyền tay có khe hở, hoặc nốt cao nhất của tay trái to bất thường.
• Giữ bàn đạp sang ô Mi–Rê♯: hai hòa âm nhòe vào nhau.
• Đoạn B: nhịp chấm dôi thành móc kép đều; nốt láy làm chậm nhịp.
• Đường chạy móc ba to và không đều.
• Đoạn C: tay trái cứng và to dần, mỏi trước khi hết đoạn; hợp âm tay phải không cùng lúc.
• Chuỗi nửa cung đi xuống lộn ngón, đến chủ đề thì vội.

Học tiếp

• Cùng chặng: Bach: Prelude Đô trưởng, Chopin: Prélude Mi thứ, Satie: Gymnopédie số 1.
• Beethoven tiếp theo: Sonata Sol trưởng Op. 49 số 2 và các bagatelle trong Op. 33 hoặc Op. 119; rồi Pathétique, chương 2.
• Cổ điển: Mozart: Sonata K. 545, một sonata Cổ điển ở chặng sau.
• Nghe thêm: Beethoven: Sonata Ánh trăng.

• Cùng chặng 4: các bài của chặng 4.
• Chặng 5: các bài của chặng 5.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Für Elise có hình thức gì?

   • Rondo nhỏ A–B–A–C–A
   • Hình thức sonata
   • Chủ đề và biến tấu

2. Poco moto nghĩa là gì?

   • Rất chậm, mơ màng
   • Hơi chuyển động
   • Nhanh và mạnh

3. Ở chủ đề, bàn đạp dùng thế nào?

   • Giữ suốt cả câu cho liền tiếng
   • Nhấn sau nốt trầm của mỗi ô hợp âm rải, nhả hẳn trước ô Mi–Rê♯
   • Không dùng chút nào

4. Nên tập chỗ chuyền tay ở chủ đề thế nào?

   • Tập chậm, nhắm mắt; nốt cao nhất của tay trái và nốt đầu của tay phải chơi nhẹ hơn cảm giác tự nhiên; thu âm để nghe chỗ nối
   • Nhấn nốt đầu của tay phải cho rõ
   • Dùng bàn đạp để che khe hở giữa hai tay

Nguồn

• Beethoven, Bagatelle in a minor WoO 59 (Für Elise), G. Henle Verlag, HN 1347 (biên tập Joanna Cobb Biermann): lời nói đầu và bình chú trên trang ấn bản (phác thảo 1808 và 1810, Nohl và bản in 1867, các giả thuyết về Elise).
• Ludwig van Beethoven. Thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis, G. Henle Verlag, 2014 (danh mục, nơi đặt ký hiệu WoO): mục WoO 59.
• Beethoven-Haus Bonn: trang tác phẩm WoO 59 và tờ phác thảo BH 116.
• Bản nhạc: IMSLP; đoạn trích đối chiếu với bản Breitkopf & Härtel 1888 qua bản chép LilyPond của Mutopia Project. Xem thêm tài liệu tham khảo.