So sánh các thời kỳ

Bảng dưới đây đặt các thời kỳ cạnh nhau theo bảy yếu tố. Mỗi thời kỳ có ví dụ minh họa ngắn, do site viết theo đúng đặc trưng của thời kỳ đó (không phải trích tác phẩm thật), để bạn nghe ngay những dấu hiệu được mô tả.

Các mốc năm là quy ước gần đúng; phong cách thay đổi dần dần.

Bảng so sánh

Đặc điểm	Baroque (~1600–1750)	Cổ điển (~1750–1820)	Lãng mạn (~1820–1900)	Ấn tượng (~1890–1920)	Thế kỷ 20 (~1900–2000)
Biên chế	Dàn dây nhỏ; harpsichord hoặc organ; kèn trumpet	Piano; dàn nhạc cỡ vừa, biên chế điển hình; tứ tấu đàn dây	Dàn nhạc rất lớn, kèn đồng mạnh, nhiều bộ gõ; piano hiện đại	Chú trọng âm sắc của từng nhạc cụ	Rất đa dạng: dàn nhạc lớn, nhiều nhạc cụ gõ, nhạc cụ điện tử
Kết cấu	Nhiều phức điệu; bè trầm liên tục	Chủ điệu: giai điệu rõ trên phần đệm	Chủ điệu là chính, thêm nhiều bè đệm có đường nét riêng	Nhiều lớp hình nốt lấp lánh đan nhau	Rất đa dạng
Giai điệu	Nhiều trang trí, nhiều chuỗi	Ngắn, cân đối, phân câu rõ, dễ hát	Dài, hát, bước nhảy rộng, cảm xúc mạnh	Không hướng tới một đích rõ ràng; hay dùng gam ngũ cung và toàn cung	Thường góc cạnh, bước nhảy rộng; có khi không còn là yếu tố nổi bật nhất
Hòa âm	Giọng trưởng – thứ và các chuỗi hợp âm được dùng ngày càng nhiều	Rõ ràng, cấu trúc giọng dễ nghe, kết rõ	Nhiều nửa cung, nốt nghịch được giữ rồi mới giải, chuyển giọng qua nhiều giọng	Hợp âm trượt song song, hợp âm 9, 11, 13; nhiều khi mơ hồ về giọng	Nghịch tai tự do; vô điệu tính; đa điệu tính; hoặc tĩnh tại (tối giản)
Tiết tấu	Nhịp rõ và đều, phách được chia nhỏ liên tục	Rõ ràng, có tương phản giữa các phần	Linh hoạt, rubato	Trôi nổi, khó cảm thấy phách	Thử nghiệm nhịp và trọng âm (trọng âm bất thường); hoặc lặp lại đều đặn (tối giản)
Sắc thái	To – nhỏ theo từng khối (đột ngột)	Crescendo, diminuendo, sforzando; tương phản trong tác phẩm	Dải âm lượng rộng hơn trước, crescendo và decrescendo phổ biến hơn	—	Rất đa dạng
Hình thức	Fugue, ritornello, tổ khúc; một tâm trạng mỗi chương	Sonata, rondo, minuet; hai chủ đề tương phản	Tự do: tiểu phẩm ngắn hoặc tác phẩm rất dài; âm nhạc chương trình	Tránh các hình thức truyền thống; ưa hình thức ngắn (prelude, nocturne, arabesque)	Nhiều nhà soạn nhạc bỏ cấu trúc truyền thống của các thể loại

Nghe ví dụ minh họa

Baroque

Dấu hiệu: Harpsichord; Chuyển động móc đơn liên tục, nhịp đều; Chuỗi đi xuống: cùng một hình nốt lặp lại thấp dần (xem bài 29); Bè trầm nhảy quãng 8, đi đều từng phách; Láy rền (trill) ở kết.

Dấu hiệu: Harpsichord; Mở đầu bằng một giai điệu đơn độc, rồi bè thứ hai vào bằng chính giai điệu đó: phức điệu mô phỏng, kiểu fugue; Giọng thứ với cảm âm Đô♯; Hai bè độc lập, quan trọng ngang nhau.

Cổ điển

Dấu hiệu: Piano; Tay trái đệm kiểu Alberti (thấp – cao – giữa – cao); Câu nhạc 4 + 4 ô nhịp: câu hỏi dừng ở kết nửa, câu trả lời kết trọn; Chủ điệu rõ ràng, giai điệu đơn giản, hòa âm chủ yếu I – IV – V.

Dấu hiệu: Nhịp 3/4 kiểu minuet, đệm "bùm – chát – chát"; Hai câu 4 ô nhịp cân đối, kết nửa rồi kết trọn; Hòa âm đơn giản, trong sáng, gần như chỉ có I và V.

Lãng mạn

Dấu hiệu: Tay trái rải hợp âm trải rộng hơn một quãng 8; Hợp âm bảy giảm ở ô nhịp 2 (nửa cung, căng thẳng); Fa trưởng chuyển sang Fa thứ ở ô nhịp 6 (nốt La hạ nửa cung thành La♭); Giai điệu có bước nhảy rộng, giàu cảm xúc; chậm dần (rit.) trước kết.

Dấu hiệu: Dàn dây, âm thanh dày và ấm; Các hợp âm trưởng cách nhau quãng 3 (Đô – La♭ – Mi – Đô): liên hệ quãng 3 nửa cung; Ba bè trên chỉ dịch tối đa nửa cung (bè trầm nhảy quãng 3), nhưng màu sắc đổi hẳn; To dần rồi bùng lên.

Ấn tượng

Dấu hiệu: Rất nhỏ (pp); Các hợp âm bảy chuyển động song song, mọi bè cùng đi một hướng (planing), không theo quy tắc dẫn bè; Một nốt trầm giữ suốt (âm nền); Không có kết, không có cảm giác "về nhà".

Dấu hiệu: Giai điệu đi xuống theo gam toàn cung (xem bài 32); Hợp âm tăng ngân suốt bên dưới; Mơ hồ, không có chủ âm rõ ràng.

Thế kỷ 20

Dấu hiệu: Marimba; Một mẫu ngắn lặp đi lặp lại (ostinato); Mẫu thay đổi rất chậm, mỗi lần chỉ đổi một nốt; Hòa âm gần như đứng yên: chủ nghĩa tối giản.

Dấu hiệu: Dàn dây dậm một hợp âm nghịch tai lặp đi lặp lại; Hai hợp âm chồng lên nhau (hợp âm ghép): Mi♭7 trên Fa♭ trưởng, như hợp âm trong Le Sacre du printemps; Trọng âm thay đổi từ ô này sang ô khác, không theo một mẫu đều.

Các ví dụ phát bằng âm thanh tổng hợp của trình duyệt, nên âm sắc không giống nhạc cụ thật. Để nghe bản thu thật, dùng Nghe mù và các hướng dẫn nghe.

Những trường hợp dễ nhầm

Dễ nhầm giữa	Cách phân biệt
Baroque và Cổ điển	Nghe bè trầm: Baroque có bè trầm chơi suốt tác phẩm (basso continuo); Cổ điển thường lặp một hình đệm như đệm Alberti. Nghe nhạc cụ phím: harpsichord gợi Baroque, piano gợi Cổ điển. Nghe câu nhạc: Cổ điển có chỗ "ngắt hơi" rõ, thường sau 4 hay 8 ô nhịp.
Cổ điển muộn (Beethoven) và Lãng mạn sớm	Beethoven phát triển môtip rất khéo léo; Schubert viết giai điệu hát dài, chuyển giọng độc đáo. Ranh giới thật sự mờ: đừng ngại trả lời "giao thời".
Lãng mạn muộn và Ấn tượng	Lãng mạn: giai điệu hát rõ ràng, nốt nghịch được giữ lâu rồi mới giải quyết. Ấn tượng: không có "đường đi" rõ, hợp âm trượt song song, không khí hơn là cảm xúc. Debussy thời trẻ ở giữa hai bên.
Tân cổ điển (thế kỷ 20) và Cổ điển	Tân cổ điển (Prokofiev Giao hưởng số 1, Stravinsky Pulcinella) gợi lại sự gọn gàng, cân đối của nhạc thế kỷ 18, như Haydn, nhưng hòa âm và nhịp điệu mang màu sắc thế kỷ 20.
Tối giản và Baroque	Cả hai đều lặp lại và đều đặn. Nhưng Baroque đi đâu đó (chuỗi, chuyển giọng, kết); tối giản đứng yên, thay đổi rất chậm, không có kết theo kiểu truyền thống.
Nhạc phim và Lãng mạn muộn	Nhạc phim Hollywood thời đầu thừa hưởng ngôn ngữ của nhạc Lãng mạn thế kỷ 19, như cách Max Steiner dùng leitmotif theo Wagner. Nếu bạn nghe "như nhạc phim", rất có thể đó là Lãng mạn muộn.

Trước 1600: Trung cổ và Phục hưng

Hai thời kỳ này ít gặp trên radio nhưng dễ nhận ra: chủ yếu là giọng hát, phần lớn không có nhạc cụ đệm, và không có nhịp mạnh rõ ràng. Trung cổ: thánh ca một dòng giai điệu, nhịp tự do như lời nói; về sau thêm các bè song song (organum). Phục hưng: nhiều bè đan nhau theo lối mô phỏng, nhịp êm, nhiều quãng ba và hợp âm ba. Xem Trung cổ và Phục hưng.

Nguồn

• Mốc năm là quy ước của site, thống nhất với các trang thời kỳ trong Lịch sử.
• Clark và cộng sự, Understanding Music: Past and Present (giáo trình mở), chương 3, 4, 6 và 7; Kuznetsova, Music Appreciation II, chương 13 và 15; Jones, Music Appreciation I (LibreTexts), chương 2, 6, 8, 9, 10, 11; Prince George's Community College, Music Appreciation: A Topical Approach (LibreTexts), mục 6.2 và 13.2.
• Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom, các mục Impressionism, Polychords, Additive Minimalism, Phase Shifting; Open Music Theory (Texture, Sequences, Mediants, Collections).
• The Concise Oxford Dictionary of Music qua Encyclopedia.com (Baroque, Plainsong, Organum, Orchestra, Chromaticism, Impressionism, Minimalism, Rubato, Alberti bass và các mục khác); Encyclopaedia Britannica (Impressionism, whole-tone scale, polytonality, canon). Xem tài liệu tham khảo.