Mussorgsky: Những bức tranh ở phòng triển lãm

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Modest Mussorgsky (1839–1881)
Tên đầy đủ	Kartinki s vystavki (Картинки с выставки, Những bức tranh ở phòng triển lãm), tổ khúc cho piano
Sáng tác	2–22/6/1874, tưởng nhớ Viktor Hartmann; đề tặng Vladimir Stasov; in năm 1886, sau khi tác giả mất, qua bản biên tập của Rimsky-Korsakov
Thời kỳ	Lãng mạn (trường phái dân tộc Nga)
Thể loại	Tổ khúc piano, âm nhạc chương trình
Độ dài	Khoảng 30–35 phút
Phối khí nổi tiếng nhất	Maurice Ravel (1922)

Điều cần biết trước khi nghe

Một cuộc dạo xem tranh. Viktor Hartmann, kiến trúc sư, họa sĩ và bạn thân của Mussorgsky, qua đời năm 1873, mới 39 tuổi. Đầu năm 1874, nhà phê bình Vladimir Stasov góp phần tổ chức một triển lãm tưởng niệm các bản vẽ và tranh màu nước của Hartmann ở Viện Hàn lâm Nghệ thuật, Saint Petersburg. Chỉ trong ba tuần tháng 6/1874, Mussorgsky, thành viên "Nhóm Năm người", viết một tổ khúc piano gồm mười "bức tranh": một ví dụ kinh điển của âm nhạc chương trình (so sánh với thơ giao hưởng). Không phải bức nào Mussorgsky nhắc tới cũng còn tìm được; trong số những bản còn lại có phác thảo trang phục gà con trong vỏ trứng, chiếc đồng hồ hình túp lều của mụ phù thủy Baba Yaga và thiết kế một cổng thành cho Kiev (Kyiv) chưa bao giờ được xây.

Promenade: chính người xem tranh. Tổ khúc mở đầu bằng Promenade (dạo bước): một giọng hát đơn độc, rồi cả khối hợp âm đáp lại, nhịp 5/4 và 6/4 xen kẽ như những bước chân không đều. Promenade trở lại giữa các bức tranh, mỗi lần một tâm trạng; theo Stasov, qua những đoạn ấy Mussorgsky vẽ chính mình đang dạo qua phòng tranh, lúc vui lúc buồn khi nhớ người bạn đã mất. Về sau, nó còn "bước vào" tranh: thành lời than ở giọng thứ trong Cum mortuis, và vang lên giữa tiếng chuông ở Cổng lớn thành Kiev.

Bản piano gốc và bản Ravel. Bản in năm 1886 của Rimsky-Korsakov sửa nhiều chỗ và có cả lỗi đọc nhầm. Bản phối khí nổi tiếng nhất, của Maurice Ravel, do nhạc trưởng Serge Koussevitzky đặt hàng và công diễn ở Paris tháng 10/1922; Ravel dựa vào bản Rimsky-Korsakov và bỏ Promenade thứ năm. Nếu bạn chỉ biết tác phẩm qua bản Ravel, hãy chuẩn bị cho một âm thanh khác hẳn.

Nghe bằng tai người chơi piano. Ví dụ rõ nhất là Bydło (cỗ xe bò): trong bản thảo của Mussorgsky, xe bò bắt đầu rất mạnh (ff), như ở ngay trước mặt, tay trái nện những hợp âm nặng như bánh xe lăn, rồi xa dần đến ppp; bản in năm 1886 của Rimsky-Korsakov bỏ chữ ff ở đầu bài và chỉ ghi to dần (cresc.) ở giữa, còn bản Ravel bắt đầu nhỏ rồi to dần. Ravel tô màu bằng nhạc cụ: trumpet cho Promenade đầu tiên, saxophone alto cho bài ca trong Lâu đài cổ, tuba cho cỗ xe bò, trumpet câm tiếng cho Schmuÿle. Trên piano, mọi màu sắc ấy phải đến từ cách nhấn phím và bàn đạp. Trong Catacombae, mỗi hợp âm piano tắt dần ngay khi vừa vang lên, và khoảng lặng giữa chúng thành một phần của âm nhạc; kèn đồng của Ravel thì giữ âm thanh đều đặn. Đọc thêm về nghệ thuật phối khí của Ravel ở Boléro.

Sơ đồ cấu trúc

PromenadeSi♭ trưởng

1. Gnomus

Promenade

2. Lâu đài cổ

Promenade

3. Tuileries

4. Bydło

Promenade

5. Gà con

6. Goldenberg và Schmuÿle

PromenadeRavel bỏ

7. Limoges

8. Catacombae

Cum mortuisPromenade, giọng thứ

9. Baba Yaga

10. Cổng lớn KievPromenade trở lại

Mussorgsky, Những bức tranh ở phòng triển lãm (bản piano): mười bức tranh nối với nhau bằng các Promenade (độ dài các ô gần đúng theo thời lượng). Ô màu Promenade là chủ đề “người xem tranh”; Cum mortuis là biến thể của nó.

Số	Tên gốc	Nghĩa	Giọng
	Promenade	Dạo bước	Si♭ trưởng
1	Gnomus	Chú lùn	Mi♭ thứ
	Promenade
2	Il vecchio castello	Lâu đài cổ	Sol♯ thứ
	Promenade
3	Tuileries (Dispute d'enfants après jeux)	Vườn Tuileries (trẻ con cãi nhau sau giờ chơi)	Si trưởng
4	Bydło	Gia súc (tiếng Ba Lan): cỗ xe bò	Sol♯ thứ
	Promenade
5	Балет невылупившихся птенцов	Vũ khúc của những chú gà con chưa nở	Fa trưởng
6	"Samuel" Goldenberg und "Schmuÿle"	Hai người Do Thái, một giàu một nghèo (có người đọc bài này như một bức biếm họa bài Do Thái; cách đọc ấy còn tranh cãi)	Si♭ thứ
	Promenade (Ravel bỏ)
7	Limoges. Le marché (La grande nouvelle)	Chợ Limoges (Tin lớn)	Mi♭ trưởng
8	Catacombae (Sepulcrum romanum) rồi Cum mortuis in lingua mortua	Hầm mộ (Mộ La Mã); Cùng người chết, bằng một ngôn ngữ đã chết	Si thứ
9	Избушка на курьих ножках (Баба-Яга)	Túp lều trên chân gà (Baba Yaga)	không ghi hóa biểu
10	Богатырские ворота (В стольном городе во Киеве)	Cổng các tráng sĩ (ở kinh đô Kiev), thường gọi là Cổng lớn thành Kiev	Mi♭ trưởng

Nghe kèm bản thu

Bản thu gợi ý là bản piano do Chiara Bertoglio chơi trọn tập, một file dài 33:44 đăng trên IMSLP. File khá lớn nên site không lưu và không phát trực tiếp: khối dưới đây dẫn link tới file, và mốc tham khảo trong bảng là lúc bắt đầu từng bài trong file ấy. Muốn ghi mốc ngay tại đây, tải file về rồi bấm "Chọn file trên máy", hoặc dán link một bản thu khác vào khung.

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Promenade: giọng hát đơn độc, khối hợp âm đáp lại; nhịp 5/4 và 6/4 xen kẽ
…	Gnomus: giật cục, dừng đột ngột, như một chú lùn bước khập khiễng
…	Promenade êm dịu; Lâu đài cổ: nốt trầm Sol♯ lặp lại gần như suốt bài, bên trên là bài ca buồn của người hát rong
…	Promenade ngắn; Tuileries: nhanh, nhẹ, trẻ con trêu chọc nhau
…	Bydło: hợp âm tay trái nặng nề như bánh xe; bắt đầu mạnh hay nhỏ? Rồi xa dần, tắt hẳn
…	Promenade lặng lẽ; Vũ khúc gà con: âm vực cao, nốt hoa mỹ lích chích
…	Goldenberg và Schmuÿle: giọng trầm, nặng, hai tay đồng âm; giọng the thé, nốt lặp nhanh ở âm vực cao; rồi hai giọng chồng lên nhau
…	Promenade (gần giống lần đầu); Limoges: chợ ồn ào, nốt nhanh không ngừng, kết bằng một cú lao xuống
…	Catacombae: hợp âm dài, lúc rất mạnh lúc rất nhỏ; rồi Cum mortuis: chủ đề Promenade ở giọng thứ, dưới tiếng rung (tremolo) cao vút
…	Baba Yaga: quãng tám dữ dội, bước nhảy xa; đoạn giữa rờn rợn; rồi lao thẳng vào bản cuối
…	Cổng lớn thành Kiev: hợp âm trang nghiêm, những đoạn thánh ca lặng lẽ xen vào, tiếng chuông, Promenade vang lại lần cuối

Câu hỏi để nghe chủ động

• Mỗi lần Promenade trở lại, nó sáng hơn hay tối hơn, vội hơn hay chậm hơn? Người xem tranh đang nghĩ gì?
• Trong Lâu đài cổ, nốt trầm lặp lại không ngừng tạo cảm giác gì?
• Bydło trong bản piano bạn nghe bắt đầu gần hay xa? So sánh với bản Ravel.
• Mussorgsky vẽ hai nhân vật của Goldenberg và Schmuÿle bằng âm vực và tiết tấu như thế nào?
• Ở Cổng lớn thành Kiev, nghệ sĩ piano tạo "tiếng chuông" bằng cách nào?

So sánh bản thu

• Sviatoslav Richter, bản thu trực tiếp ở Sofia năm 1958 (nay hãng Decca phát hành, The Sofia Recital 1958): chơi đúng bản nhạc của Mussorgsky; tiếng thu cũ, nghe rõ cả khán phòng.
• Vladimir Horowitz: chơi bản do chính ông soạn lại (1939), thêm nốt và mở rộng âm vực để piano "to" như dàn nhạc (bản thu trực tiếp ở Carnegie Hall năm 1948, hãng RCA); nghe để biết nghệ sĩ có thể can thiệp vào bản nhạc đến đâu.
• Bản phối khí của Ravel (dàn nhạc nào cũng được): nghe ngay sau bản piano, nhất là Bydło, Lâu đài cổ và Cổng lớn thành Kiev.

Cách chọn và so sánh bản thu: xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Nếu bạn muốn chơi

Trọn tổ khúc thuộc trình độ biểu diễn: cần sức bền, hợp âm và quãng tám nặng (Bydło, Baba Yaga, Cổng lớn thành Kiev). Nhưng vài bản có thể tập sớm hơn nhiều: Promenade đầu tiên để luyện hợp âm dày và đổi nhịp; Il vecchio castello (nhà Henle xếp mức 5 trên thang 1–9) để giữ nốt trầm lặp thật đều dưới một giai điệu hát dài; Vũ khúc gà con chưa nở (Henle mức 7) để luyện nốt hoa mỹ nhẹ và nhanh ở âm vực cao. Hãy chơi hợp âm nặng bằng sức nặng của cả cánh tay, không gồng cổ tay (xem sức khỏe người chơi đàn). Xem thêm Tác phẩm theo cấp độ.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Pictures at an Exhibition (Mussorgsky, Modest)"); nên dùng bản Urtext theo bản thảo gốc (ví dụ của G. Henle Verlag) thay vì bản Rimsky-Korsakov.
• Michael Russ, Musorgsky: Pictures at an Exhibition (Cambridge University Press, 1992).
• Richard Taruskin, Musorgsky: Eight Essays and an Epilogue (Princeton University Press, 1993).
• Bản thu Chiara Bertoglio: IMSLP, trang tác phẩm, mục Recordings (file PMLP03722-Quadri.mp3).
• Xem tài liệu tham khảo.