Kết ở mọi giọng

Kết là dấu chấm câu của âm nhạc (bài 13); trang này biến nó thành phản xạ của hai bàn tay. Tay trái chơi bè bass, tay phải chơi ba nốt dẫn bè gần nhất, ở ba vị trí và trong cả 24 giọng. Học xong, bạn chơi được bốn loại kết và ba tiến trình kết mà không cần nhìn bản nhạc.

Hai tay, bốn bè

Tay trái chơi một nốt: bè bass, ở đây là nốt gốc của hợp âm (trừ I6/4 và ii6 ở các mục sau). Tay phải chơi ba nốt sát nhau, gọn trong một quãng tám. Cộng lại là bốn bè như một dàn hợp xướng; nốt trên cùng của tay phải là bè giai điệu. Bạn đã chơi vòng I–IV–I–V7–I theo cách này ở trang hợp âm và hình đệm; trang này đi tiếp từ đó.

Khi đổi hợp âm, dùng dẫn bè gần nhất (bài 12):

1. Nốt chung của hai hợp âm giữ nguyên.
2. Các nốt khác đi đến nốt gần nhất của hợp âm mới, thường là một bước liền.
3. Cảm âm (Si ở Đô trưởng) đi lên chủ âm; nốt 7 của V7 (Fa) đi xuống.
4. Không để hai bè đi song song quãng 5 hoặc quãng 8: hai bè nhập làm một và mất tính độc lập.

Cùng một hợp âm, tay phải có ba cách xếp. Ta gọi tên vị trí theo nốt trên cùng của hợp âm I: vị trí quãng 8 (chủ âm ở trên: Mi–Sol–Đô), vị trí quãng 3 (Sol–Đô–Mi) và vị trí quãng 5 (Đô–Mi–Sol). Hãy tập cả ba, vì khi đệm cho một giai điệu, nốt giai điệu nằm trên cùng sẽ chọn vị trí cho bạn.

I – IV – V – I ở ba vị trí

Tay trái giữ một thế cho cả trang: ngón 1 trên Đô3, ngón 5 trên Fa2, ngón 4 trên Sol2, ngón 3 trên La2 khi cần. Ngón tay phải tùy khoảng cách giữa ba nốt:

Khoảng cách, từ dưới lên	Ví dụ	Ngón tay phải
Quãng 3 + quãng 3	Đô–Mi–Sol, Fa–La–Đô	1-3-5
Quãng 4 ở dưới	Sol–Đô–Mi, Rê–Sol–Si	1-3-5
Quãng 4 hoặc rộng hơn ở trên	Mi–Sol–Đô, Sol–Si–Fa, Đô–Mi–Đô	1-2-5
Quãng 2 ở dưới	Fa–Sol–Si, Rê–Mi–Sol♯	1-2-4

Tập ở đàn

1. Đọc to bè trên cùng của từng vị trí: Đô–Đô–Si–Đô, Mi–Fa–Rê–Mi, Sol–La–Sol–Sol. Bè này đi bước liền hoặc đứng yên, trừ một chỗ: Fa xuống Rê ở vị trí quãng 3.
2. Tay phải riêng, mỗi hợp âm hai phách, ♩ = 60. Nói tên hợp âm khi chơi.
3. Tay trái riêng: Đô3–Fa2–Sol2–Đô3, mắt không nhìn xuống tay.
4. Hai tay. Mỗi vị trí ba lần liền không lỗi rồi mới sang vị trí sau; từ lần thứ ba, không nhìn bản nhạc.

Bốn loại kết

Bốn loại kết ở trang này là kết trọn, kết nửa, kết plagal và kết lừa, như ở công cụ nhận biết kết. Vị trí quãng 8 ở ví dụ trên kết bằng kết trọn: V và I đều ở thể gốc, bè trên về chủ âm. Hai vị trí kia có cùng các hợp âm, nhưng bè trên dừng ở nốt ba hoặc nốt năm, nên là kết chưa trọn: vẫn là kết V–I, đã kết nhưng còn hơi mở. Trang này tính kết trọn và kết chưa trọn là hai dạng của cùng một loại kết V–I; bài 13 xếp chúng thành hai dòng riêng. Ba loại kết còn lại, cũng ở vị trí quãng 8:

• Kết nửa dừng ở V, như một dấu phẩy hay một câu hỏi. Ở đây là I–vi–IV–V: Mi và Đô giữ nguyên khi sang vi (La–Đô–Mi), rồi Mi lên Fa ở IV.
• Kết plagal IV–I, tiếng "A-men" cuối thánh ca. Nốt Đô trên cùng giữ suốt; chỉ hai nốt dưới đổi.
• Kết lừa V–vi: tai chờ I nhưng nhạc rẽ sang La thứ. Si lên Đô, Rê xuống Đô, Sol xuống Mi, nên hợp âm vi có hai nốt Đô. Đừng đưa Sol lên La: nốt ấy sẽ đi song song quãng 8 với bass Sol–La. Sau kết lừa, câu nhạc phải nói tiếp; ở đây nó đi qua ii6–V7 để về kết trọn.

Kết nửa, kết plagal, kết lừa

Tập ở đàn

1. Chơi từng kết và để hợp âm cuối ngân hết. Kết nửa nghe như câu hỏi, kết plagal như lời đáp nhẹ, kết lừa như mở cửa vào nhầm phòng.
2. Nhắm mắt, chơi ngẫu nhiên một trong bốn kết (hoặc nhờ người khác chơi) và gọi tên trước khi mở mắt.
3. Chơi kết lừa ở Sol trưởng (vi là Mi thứ: Mi–Sol–Si) và Fa trưởng (vi là Rê thứ: Rê–Fa–La).

I6/4 trước át âm

Trong I–IV–I6/4–V–I, tay phải chơi lại đúng hình hợp âm I, nhưng tay trái đã sang át âm. Đô–Mi–Sol với Sol ở bass (I6/4, thể đảo 2) nghe như một V còn đang "treo", và chỉ yên khi Mi xuống Rê, Đô xuống Si. Đây là hợp âm 6/4 ở kết (cadential 6/4); trong concerto, cadenza của nghệ sĩ độc tấu chen vào kết và bắt đầu từ chính hợp âm này.

Hai quy tắc: I6/4 đứng ở phách mạnh hơn V theo sau nó, và bass giữ nguyên Sol từ I6/4 sang V.

I – IV – I6/4 – V – I ở ba vị trí

Tập ở đàn

1. Tay trái: Đô – Fa – Sol ngân bốn phách – Đô.
2. Tay phải: khi đổi I6/4 sang V, nói "sáu xuống năm, bốn xuống ba". Nốt cách bass quãng 6 (Mi) xuống quãng 5 (Rê); nốt cách bass quãng 4 (Đô) xuống quãng 3 (Si). Nốt Sol, nhân đôi bass, giữ nguyên.
3. Hai tay, ♩ = 60 rồi 72. Đặt chút trọng lượng vào I6/4 và nhả ra ở V, như một tiếng thở dài.

ii6 và V7: kết đầy đủ

ii6 là Rê–Fa–La với Fa ở bass. Nó chung hai nốt với IV (Fa, La) nên thay được IV; chỗ khác duy nhất là nốt Rê thay cho nốt Đô. Ở cả ba vị trí, nốt Fa của tay phải giữ nguyên sang V7 và trở thành nốt 7, rồi đi xuống Mi: nốt Fa đã có sẵn từ hợp âm trước.

Ở vị trí quãng 5, đi thẳng từ Đô–Mi–Sol lên Rê–Fa–La sẽ tạo quãng 5 song song (Đô–Sol lên Rê–La). Vì vậy tay phải đi xuống: bè trên hát Sol–Fa–Fa–Mi và kết ở nốt ba, một kết chưa trọn.

I – ii6 – V7 – I ở ba vị trí

Tập ở đàn

1. Đọc to bè trên cùng của mỗi vị trí trước khi chơi: Đô–Rê–Si–Đô, Mi–Fa–Fa–Mi, Sol–Fa–Fa–Mi.
2. Theo dõi nốt Fa: vang lên ở ii6, giữ ở V7, rồi xuống Mi. Giữ phím Fa thật liền khi đổi hợp âm; ngón trên Fa không đổi.
3. Nối ba tiến trình thành một chuỗi không dừng, ở cùng một vị trí: I–IV–V–I, I–IV–I6/4–V–I, I–ii6–V7–I.

Giọng thứ: nâng cảm âm

Ở giọng thứ, ba hợp âm chính là i, iv và V. Hợp âm V phải là hợp âm trưởng, với cảm âm lấy từ gam thứ hòa âm: ở La thứ là Sol♯, nên V là Mi–Sol♯–Si. ii6 trở thành ii°6: Si–Rê–Fa, hợp âm giảm, Rê ở bass. Có một bẫy cần tránh: một bè đi từ Fa lên Sol♯ là quãng 2 tăng, khó hát và nghe lạ. Trong các hình dưới, Fa luôn đi xuống Mi; Sol♯ đến từ La hoặc Si ở phía trên.

Ví dụ ở vị trí quãng 8, chủ âm La ở trên cùng; hình tay phải giống Đô trưởng, chỉ dời xuống một quãng 3. Ba dòng là ba tiến trình đã học: i–iv–V–i, i–iv–i6/4–V–i, i–ii°6–V7–i.

Kết ở La thứ (vị trí quãng 8)

Tập ở đàn

1. Chơi ba dòng ở La thứ, ♩ = 60. Tay trái: ngón 1 trên La2, ngón 5 trên Rê2, ngón 4 trên Mi2. Nghe Sol♯ kéo lên La.
2. Sang Mi thứ (cảm âm Rê♯) và Rê thứ (cảm âm Đô♯). Trước khi chơi, nói to cảm âm của giọng.
3. Khi vị trí quãng 8 đã vững, chuyển hai vị trí còn lại của Đô trưởng sang La thứ theo cùng cách.

Tập trong mọi giọng

Đừng học 24 giọng như 24 bài khác nhau. Chỉ có một bài, dời sang chỗ khác:

1. Nghĩ bằng bậc. Tay trái luôn là chủ âm (ngón 1), hạ át âm thấp hơn một quãng 5 (ngón 5), át âm (ngón 4). Đặt chủ âm trong khoảng Sol2–Fa♯3 để bass không quá đục.
2. Giữ hình tay phải. Hình và ngón của mỗi vị trí giống nhau ở mọi giọng, chỉ phím đen thay đổi. Gặp phím đen, đẩy cả bàn tay vào sâu giữa các phím đen; khi chơi hợp âm, ngón cái đặt trên phím đen là bình thường.
3. Nói cảm âm trước khi chơi giọng thứ. Quên nâng cảm âm thì V thành hợp âm thứ, nhất là ở những giọng có cảm âm "lạ" như Mi♯ (Fa♯ thứ) hay Fa thăng kép (Sol♯ thứ).

Thứ tự dưới đây đi quanh vòng quãng 5, xen kẽ phía thăng và phía giáng, mỗi lần thêm một dấu hóa. Mỗi tuần một cặp giọng trưởng và thứ cùng hóa biểu, cộng với ôn các cặp đã học. Trong 4 tuần của trang này bạn đi bốn cặp đầu; từ tuần 5, ba phút khởi động mỗi ngày tiếp tục vòng này trong khi bạn học các trang sau (xem lộ trình 12 tuần).

Tuần	Giọng trưởng	Giọng thứ	Hóa biểu	Cảm âm giọng thứ
1	Đô	La thứ	không dấu	Sol♯
2	Sol	Mi thứ	1♯	Rê♯
3	Fa	Rê thứ	1♭	Đô♯
4	Rê	Si thứ	2♯	La♯
5	Si♭	Sol thứ	2♭	Fa♯
6	La	Fa♯ thứ	3♯	Mi♯
7	Mi♭	Đô thứ	3♭	Si♮
8	Mi	Đô♯ thứ	4♯	Si♯
9	La♭	Fa thứ	4♭	Mi♮
10	Si	Sol♯ thứ	5♯	Fa thăng kép
11	Rê♭	Si♭ thứ	5♭	La♮
12	Fa♯ (hoặc Sol♭)	Rê♯ thứ (hoặc Mi♭ thứ)	6♯ (hoặc 6♭)	Đô thăng kép (hoặc Rê♮)

Khi đã đủ 12 cặp, ôn bằng một vòng liền: I–IV–V–I ở Đô, rồi lấy át âm làm chủ âm mới (Sol, Rê, La…) cho đến khi quay về Đô. Học nhanh thì đi hai cặp mỗi tuần.

Kế hoạch 4 tuần

Tuần	Việc	Mục tiêu
1	I–IV–V–I ba vị trí ở Đô; i–iv–V–i ở La thứ	Ba vị trí liền nhau, ♩ = 60, không nhìn bản nhạc
2	Bốn loại kết; I–IV–I6/4–V–I ba vị trí; thêm Sol / Mi thứ	Gọi đúng tên kết khi nghe; I6/4–V rõ "sáu xuống năm, bốn xuống ba"
3	I–ii6–V7–I ba vị trí; thêm Fa / Rê thứ	Nối ba tiến trình không dừng ở Đô, Sol, Fa; ♩ = 72
4	Giọng thứ: ba tiến trình ở La, Mi, Rê thứ; thêm Rê / Si thứ. Tự kiểm tra: bốc thăm một giọng và một tiến trình	Bắt đầu trong vòng 5 giây, chơi trọn ba vị trí không lỗi

Sẵn sàng sang Đệm cho một giai điệu khi:

• Chơi được ba tiến trình ở Đô, Sol, Fa, Rê trưởng, đủ ba vị trí, không nhìn bản nhạc
• Chơi được ba tiến trình i–iv–V–i, i–iv–i6/4–V–i, i–ii°6–V7–i ở La, Mi, Rê thứ
• Nghe và gọi đúng tên bốn loại kết (công cụ nhận biết kết)

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Ở Đô trưởng, tay phải bắt đầu bằng Sol–Đô–Mi. Đó là vị trí nào?

   • Vị trí quãng 8
   • Vị trí quãng 3
   • Vị trí quãng 5

2. Vì sao trong I–IV–V–I chỉ vị trí quãng 8 cho kết trọn?

   • Vì chỉ ở đó bè trên cùng về chủ âm
   • Vì chỉ ở đó tay trái chơi thể gốc
   • Vì chỉ ở đó có V7

3. Ở hợp âm I6/4 trong I–IV–I6/4–V–I, tay phải chơi gì?

   • Đúng hình hợp âm I, trong khi tay trái đã sang át âm
   • Hợp âm V
   • Hợp âm IV

4. Trong kết lừa V–vi ở Đô trưởng, nốt nào có hai lần trong hợp âm vi?

   • Đô
   • La
   • Mi

5. Ở La thứ, hợp âm V là gì?

   • Mi–Sol–Si
   • Mi–Sol♯–Si
   • Rê–Fa–La

Nguồn

• Willard A. Palmer, Morton Manus, Amanda Vick Lethco, The Complete Book of Scales, Chords, Arpeggios & Cadences (Alfred): gam, hợp âm và kết ở mọi giọng trưởng và thứ.
• Stefan Kostka, Dorothy Payne, Tonal Harmony (McGraw-Hill): các loại kết, hợp âm 6/4 ở kết, dẫn bè.
• Edward Aldwell, Carl Schachter, Harmony and Voice Leading: dẫn bè, ii6, V7, kết lừa.
• Open Music Theory: Introduction to Harmony, Cadences, and Phrase Endings, Strengthening Endings with Cadential 6/4, Plagal Motion, Roman Numerals, First-Species Counterpoint, Minor Scales, Scale Degrees, and Key Signatures.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form (Milne Publishing): 16. Minor Scale Variants, 19. The Dominant Seventh Chord, 24. The Pre-Dominant Function, Guide to SATB part-writing.
• The Concise Oxford Dictionary of Music (qua Encyclopedia.com): cadence, cadenza.
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: Minor Key Signatures.
• Xem thêm tài liệu tham khảo.