Bach: Invention số 1 Đô trưởng, BWV 772

Hai mươi hai ô nhịp, hai bè, một ý nhạc dài nửa ô nhịp: Invention số 1 là cánh cửa vào phức điệu, nơi hai tay không còn chia vai "giai điệu và đệm" mà cùng nói, đối đáp và nhại nhau. Học bài này, bạn học nghe hai đường nhạc cùng lúc và tự quyết định cách phát âm, việc mà Bach để lại gần như hoàn toàn cho người chơi.

Đô trưởng · 4/4 Hai bè ≈ Grade 4–5 Ba phần

Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Johann Sebastian Bach (1685–1750)
Tác phẩm	Invention số 1 Đô trưởng, BWV 772 — bài đầu trong 15 Invention hai bè (BWV 772–786); cùng 15 Sinfonia ba bè (BWV 787–801) tạo thành tập Inventionen und Sinfonien
Sáng tác / xuất bản	Bản chép sạch đề năm 1723, khi Bach còn là Kapellmeister ở Köthen. Phiên bản sớm hơn, với tên Praeambulum, nằm trong Clavier-Büchlein mà Bach bắt đầu soạn năm 1720 cho con trai Wilhelm Friedemann
Giọng · nhịp · tốc độ	Đô trưởng · 4/4 · Bach không ghi tốc độ
Hình thức	Ba phần, mỗi phần khép bằng một kết: Đô trưởng → Sol trưởng (ô 7) → La thứ (ô 15) → Đô trưởng (ô 22)
Độ khó	Khoảng ABRSM Grade 4–5: ABRSM xếp bài ở Grade 4 (đề cương 2015–2016); các invention khó hơn ở Grade 5 và 6
Kỹ năng chính	Độc lập hai tay, phát âm (móc kép liền, móc đơn tách), ngón bấm cố định, nhận ra chủ đề và chủ đề đảo, chuỗi, nốt hoa mỹ Baroque
Bản nhạc	IMSLP (tìm "15 Inventions, BWV 772-786"); bản Urtext: G. Henle Verlag

Tôi đang tập bài nàyBài sẽ hiện trong kế hoạch tập hôm nay ở trang Piano.

Vì sao nên học bài này

• Bước đầu vào phức điệu. Mỗi tay là một giọng hát độc lập, quan trọng ngang nhau. Đây là kỹ năng bạn sẽ cần cho các sinfonia, fugue và nhiều bài khác của Bach (xem Đối âm).
• Học phát âm. Bach gần như không ghi dấu luyến hay staccato. Bạn phải tự chọn cách nối và ngắt cho từng loại nốt, rồi giữ nhất quán. Đó là kỹ năng của một nhạc sĩ, không chỉ của ngón tay.
• Thấy một tác phẩm được xây từ một ý nhỏ. Gần như mọi nốt trong bài đến từ chủ đề ở ô 1: nguyên dạng, đảo ngược, chuyển giọng, nối thành chuỗi (xem Phát triển môtip).
• Độc lập hai tay thật sự. Một tay chạy móc kép liền tiếng trong khi tay kia đi móc đơn tách tiếng, rồi đổi vai.
• Chuẩn bị cho fugue. Chủ đề, nhại, chuỗi, kết: những khái niệm bạn sẽ gặp lại trong fugue.

Bối cảnh

Bach viết các invention và sinfonia để dạy, trước hết là dạy con trai Wilhelm Friedemann, rồi các học trò. Năm 1723, khi chép sạch cả tập, ông viết một trang bìa dài, có thể diễn ý như sau: Hướng dẫn chân thành, chỉ cho những người yêu đàn phím, nhất là những người ham học, một cách rõ ràng để không chỉ học chơi sạch sẽ với hai bè, mà khi tiến bộ hơn thì xử lý đúng và hay ba bè; đồng thời không chỉ tìm được những ý nhạc hay mà còn phát triển chúng cho tốt; nhưng trên hết là đạt được lối chơi như hát (cantabile), và nếm trước được nghề sáng tác.

Hai điều đáng nhớ từ trang bìa ấy. Thứ nhất, inventio là một từ của tu từ học: "tìm ra" một ý tưởng rồi khai triển nó. Mỗi invention là một bài học về cách một ý nhạc nhỏ sinh ra cả một tác phẩm. Thứ hai, mục tiêu cao nhất Bach nêu ra là lối chơi như hát, không phải sự nhanh nhẹn của ngón tay. Hãy nhớ điều đó mỗi khi bạn muốn tăng tốc độ.

Bach viết cho đàn phím thời ấy (trang bìa gọi chung là Clavier); trên piano hiện đại, bạn có độ ngân dài hơn và dải sắc thái rộng hơn, nên hãy dùng chúng một cách tiết chế. Xem thêm thời kỳ Baroque.

Nghe trước khi tập

Nghe vài lần, mắt theo bản nhạc:

1. Đếm chủ đề. Mỗi lần nghe bảy nốt Đô – Rê – Mi – Fa – Rê – Mi – Đô (hoặc dạng của nó ở giọng khác), đánh dấu lên bản nhạc. Dạng lộn ngược (đi xuống thay vì đi lên) cũng tính.
2. Tìm ba điểm kết. Nghe chỗ nhạc "dừng chân" ở Sol trưởng, ở La thứ, rồi về Đô.
3. Hai bè. Nghe một lần chỉ theo tay trái từ đầu đến cuối.

So sánh vài bản thu rất khác nhau trên piano hiện đại, cùng một bản trên harpsichord hoặc clavichord. Ghi lại: ai chơi móc kép liền, ai tách; ai dùng sắc thái nhiều; tốc độ chênh nhau bao nhiêu?

Bản thu gợi ý của Marcelle Meyer (thu năm 1948) nằm trên Wikimedia Commons. Ở Mỹ, nơi đặt site, bản thu này vẫn còn được bảo hộ, nên khối dưới đây chỉ dẫn link, không phát trực tiếp; mốc tham khảo tính theo file ấy.

Theo dõi khi nghe

Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.

Thời điểm	Sự kiện
…	Chủ đề (ô 1): tay phải chơi bảy móc kép Đô – Rê – Mi – Fa – Rê – Mi – Đô; nửa ô sau, tay trái nhại lại thấp hơn một quãng tám
…	Chủ đề ở Sol (ô 2): cùng hình dáng, bắt đầu từ bậc V
…	Chủ đề đảo (ô 3–4): tay phải đi xuống thành chuỗi, tay trái đi móc đơn
…	Kết ở Sol trưởng (đầu ô 7): điểm dừng chân thứ nhất; hai tay đổi vai, tay trái mở đầu bằng chủ đề, tay phải nhại
…	Chủ đề đảo ở cả hai tay (ô 9–10): hai bè cùng chơi dạng lộn ngược của chủ đề
…	Chuỗi (ô 11–12): tay phải đi móc đơn, tay trái chạy chuỗi chủ đề đảo
…	Kết ở La thứ (đầu ô 15): Sol♯ dẫn tới điểm dừng chân thứ hai
…	Nốt dài và chuỗi (ô 15–18): một tay giữ nốt dài trong khi tay kia chạy chủ đề, khi xuôi, khi đảo, đi xuống theo chuỗi
…	Về Đô (ô 19–22): Si♭ ở ô 21 hướng về hạ át trước kết; hợp âm Đô ở ô 22

Cấu trúc

Phần 1ô 1–7 · Đô → Sol trưởng

Phần 2ô 7–15 · chủ đề đảo → La thứ

Phần 3ô 15–18 · nốt dài, chuỗi

Kếtô 19–22 · về Đô

Invention số 1 Đô trưởng: ba phần, mỗi phần khép bằng một kết (22 ô nhịp).

Phần	Ô nhịp	Giọng	Nội dung
1	1–7	Đô trưởng → Sol trưởng	Chủ đề ở tay phải; nửa ô sau, tay trái nhại lại thấp hơn một quãng tám. Ô 2: chủ đề ở bậc V (Sol). Ô 3–4: chủ đề đảo ở tay phải, đi xuống thành chuỗi, tay trái đi móc đơn. Kết ở Sol trưởng đầu ô 7
2	7–15	Sol trưởng → La thứ	Hai tay đổi vai: tay trái mở đầu bằng chủ đề, tay phải nhại. Ô 9–10: chủ đề đảo ở cả hai tay. Ô 11–12: tay phải đi móc đơn, tay trái chuỗi chủ đề đảo. Sol♯ xuất hiện; kết ở La thứ đầu ô 15
3	15–22	La thứ → Đô trưởng	Ô 15–18: một tay giữ nốt dài trong khi tay kia chạy chủ đề (khi xuôi, khi đảo), đi xuống theo chuỗi. Ô 19–21: về Đô; Si♭ ở ô 21 hướng về hạ át trước kết. Hợp âm Đô ở ô 22

Hai ô đầu

Chủ đề (sau một dấu lặng móc kép là bảy móc kép Đô – Rê – Mi – Fa – Rê – Mi – Đô, tiếp theo là bốn móc đơn Sol – Đô – Si – Đô) và lời đáp của tay trái. Đối chiếu với bản Bach-Gesellschaft; nốt hoa mỹ chưa ghi.

Ô 1–2: chủ đề ở tay phải, tay trái nhại lại

Để ý ô 2: nốt móc kép đầu tiên của tay phải (Rê) thay chỗ dấu lặng, và chủ đề bắt đầu lại từ Sol. Cả bài sẽ đối xử với chủ đề như vậy: giữ hình dáng, đổi độ cao, đổi điểm bắt đầu.

Chỗ khó và cách tập

Chỗ khó	Vì sao khó	Cách tập
Độc lập hai tay	Một tay móc kép liền, tay kia móc đơn tách; hai tay hay "lây" cách phát âm của nhau	Tay riêng đến khi thật chắc; ghép ở nửa tốc độ. Bài tập 2. Thử chơi một tay f, tay kia p, rồi đổi
Chọn và giữ cách phát âm	Không có dấu nào trên bản nhạc; mỗi lần chơi một kiểu thì không bao giờ ổn định	Quyết định một lần, ghi bằng bút chì: cùng một môtip thì cùng một cách phát âm, ở cả hai tay. Xem phần Diễn tấu
Ngón bấm	Chủ đề xuất hiện ở nhiều độ cao; đổi ngón tùy hứng làm tay lúng túng	Chủ đề đi lên ở tay phải có thể dùng 1-2-3-4-2-3-1; ở tay trái 5-4-3-2-4-3-5. Chọn cho từng lần xuất hiện, ghi lại, giữ nguyên
Nhận ra chủ đề và chủ đề đảo	Không thấy cấu trúc thì học thuộc rất mệt và dễ lạc	Tô màu chủ đề và chủ đề đảo trên bản nhạc; chơi riêng các lần xuất hiện của chủ đề; hát một bè trong khi chơi bè kia
Chuỗi (ô 3–4, 11–12, 15–18)	Các nhóm nốt trông giống nhau, mỗi lần dời xuống (ô 3–4, 11–12: một quãng ba; ô 15–18: một bậc); dễ nhảy nhầm nhóm	Gọi tên nốt đầu mỗi nhóm; chơi "khung" chỉ gồm nốt đầu các nhóm, rồi mới chơi đầy đủ
Nốt dài ở ô 15–18	Nốt trắng nối sang ô sau dễ bị nhấc sớm khi tay kia bận	Đếm to; giữ đủ trường độ; để nốt dài hát trong lúc bè kia chạy
Nốt hoa mỹ	Láy trên và láy dưới làm rối nhịp nếu thêm quá sớm	Học bài không có nốt hoa mỹ trước; thêm sau, chậm, viết rõ các nốt; xem Nốt hoa mỹ
Ba điểm kết	Hoặc không ai nhận ra, hoặc bị dừng hẳn như hết bài	Nới rất nhẹ trước ô 7 và ô 15, rồi đi tiếp ngay; chỉ ô 22 mới thật sự dừng

Bài tập chuẩn bị

Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này, không trích từ bản nhạc gốc.

1. Chủ đề và chủ đề đảo qua ba giọng

Chơi bằng tay phải, rồi bằng tay trái thấp hơn một quãng tám (ngón 5-4-3-2-4-3-5 cho chủ đề đi lên). Dấu luyến chỉ cách phát âm gợi ý: bảy móc kép liền tiếng.

Chủ đề và chủ đề đảo qua ba giọng (soạn cho trang này)

Khi đã quen, thử nói to tên nốt bắt đầu trước khi chơi mỗi nhóm, rồi tự chuyển chủ đề sang Fa trưởng và La thứ mà không cần bản nhạc.

2. Móc kép liền, móc đơn tách

Móc kép liền, móc đơn tách (soạn cho trang này)

Tay chơi móc kép: liền, đều. Tay chơi móc đơn: tách nhẹ, không gõ. Ở ô 2 hai tay đổi vai, kiểu phát âm phải đổi theo ngay. Sau đó thử làm ngược lại (móc kép tách, móc đơn liền) để chắc rằng bạn đang điều khiển, chứ không phải tay tự quen.

Kế hoạch tập

Kế hoạch 6 tuần, mỗi ngày khoảng 40 phút.

Tuần	Việc chính	Máy đếm nhịp
1	Nghe; tô màu chủ đề, đánh dấu ba điểm kết; chọn ngón bấm và cách phát âm; phần 1 tay riêng; bài tập 1	Tay riêng ♩ = 50
2	Phần 1 hai tay; phần 2 tay riêng; bài tập 2	Ghép tay ♩ = 40
3	Phần 2 hai tay; phần 3 tay riêng	♩ = 44–50
4	Phần 3 hai tay; nối cả bài; kiểm tra phát âm nhất quán	♩ = 50–56
5	Thêm nốt hoa mỹ; sắc thái theo cấu trúc; học thuộc từng phần	♩ = 56–66
6	Chơi thuộc lòng cho người khác nghe; thu âm và nghe riêng từng bè	♩ = 66–76

Diễn tấu

Tốc độ

Không có chỉ dẫn tốc độ. Hãy nhớ trang bìa: cantabile. Chọn tốc độ để móc kép vẫn hát được và người nghe theo kịp cả hai bè, thường đâu đó quanh ♩ = 66–76. Giữ nhịp ổn định; nới rất nhẹ ở các điểm kết.

Phát âm

Một lựa chọn hợp lý: móc kép liền tiếng, móc đơn tách nhẹ (không phải staccato ngắn), nốt dài giữ đủ. Áp dụng như nhau cho cùng một môtip ở cả hai tay, để người nghe nhận ra chủ đề mỗi khi nó xuất hiện. Cũng có người chơi móc kép hơi tách; điều quan trọng là nhất quán và có lý do. Hai bè phải nghe như hai người hát, mỗi người một hơi thở.

Sắc thái

Bach không ghi sắc thái. Hãy để cấu trúc dẫn đường: mỗi lần chủ đề vào, cho nó rõ hơn một chút; chuỗi đi lên thì căng dần, đi xuống thì lắng; mỗi phần có một hướng tới điểm kết của nó. Thay đổi nhẹ, theo từng câu, không phải từng nốt.

Nốt hoa mỹ

Trong bản Bach-Gesellschaft có ký hiệu láy trên (răng cưa không gạch; theo bảng của Bach là một láy rền ngắn) ở vài nốt móc đơn (ví dụ nốt Si ở ô 1, nốt Fa ở ô 2) và láy dưới (có gạch) ở hai nốt móc đơn chấm dôi (ô 5 và ô 13). Theo thói quen thời Baroque, láy rền thường bắt đầu từ nốt trên và rơi đúng phách; láy dưới đi nốt chính – nốt dưới – nốt chính. Chính Bach đã viết một bảng giải thích các ký hiệu này trong Clavier-Büchlein của Wilhelm Friedemann; một số ấn bản in lại bảng này. Kiểm tra ký hiệu trong bản bạn dùng, và xem Nốt hoa mỹ.

Bàn đạp

Gần như không cần. Nếu dùng, chỉ chạm rất nông ở hợp âm cuối hoặc một hai điểm kết, không bao giờ để che chỗ chưa liền tiếng bằng ngón.

Ấn bản

Dùng bản Urtext. Nhiều ấn bản cũ thêm dấu luyến, sắc thái và tốc độ của người biên tập; chúng có thể hữu ích để tham khảo, nhưng hãy biết đâu là của Bach và đâu không phải.

Lỗi thường gặp

• Chơi tất cả liền tiếng, hoặc tất cả tách tiếng: hai bè hòa thành một khối.
• Cùng một môtip mà mỗi tay phát âm một kiểu.
• Móc kép không đều, nhanh dần trong các chuỗi.
• Nhấc nốt dài sớm ở ô 15–18.
• Nốt hoa mỹ nặng, làm chậm nhịp.
• Dừng hẳn ở ô 7 và ô 15 như đã hết bài, hoặc chạy qua mà không ai nhận ra điểm kết.
• Dùng bàn đạp để "chữa" chỗ ngón chưa nối được.

Học tiếp

• Invention khác: số 4 (Rê thứ; Henle xếp cùng mức 3 như số 1) và số 8 (Fa trưởng; Henle mức 4, ABRSM Grade 5) là hai bước tiếp; sau đó là các sinfonia ba bè và Prelude và fugue Đô thứ BWV 847, fugue ba bè nên học đầu tiên.
• Cùng tác giả: Prelude Đô trưởng BWV 846, nếu bạn chưa chơi.
• Chặng sau: Mozart: Sonata K. 545, Schumann: Träumerei.
• Nghe thêm: Bach: Goldberg Variations; đọc về fugue để thấy chủ đề và nhại đi xa đến đâu.

• Cùng chặng 4: các bài của chặng 4.
• Chặng 5: các bài của chặng 5.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Ba điểm kết của bài lần lượt ở giọng nào?

   • Sol trưởng (ô 7), La thứ (ô 15), Đô trưởng (ô 22)
   • Fa trưởng, Rê thứ, Đô trưởng
   • Sol trưởng, Mi thứ, Đô trưởng

2. Chủ đề đảo là gì?

   • Chủ đề chơi ngược từ nốt cuối về nốt đầu
   • Chủ đề lộn ngược: đi xuống ở chỗ bản gốc đi lên
   • Chủ đề chuyển sang tay kia

3. Một lựa chọn phát âm hợp lý cho bài này là gì?

   • Móc kép liền tiếng, móc đơn tách nhẹ, nốt dài giữ đủ
   • Tất cả liền tiếng như một bài hát
   • Tất cả tách tiếng như staccato

4. Nên tập các chuỗi (ô 3–4, 11–12, 15–18) thế nào?

   • Chơi nhanh nhiều lần cho quen tay
   • Gọi tên nốt đầu mỗi nhóm, chơi "khung" chỉ gồm nốt đầu các nhóm, rồi mới chơi đầy đủ
   • Chỉ tập tay phải, tay trái sẽ tự theo

Nguồn

• Bach, Two Part Inventions, G. Henle Verlag, HN 591 (biên tập Ullrich Scheideler, 2014): trang ấn bản (mức độ khó từng bài), lời tựa và bình chú (Clavier-Büchlein 1720, bản chép sạch 1723, bảng nốt hoa mỹ, các bản chép của học trò).
• Trang bìa năm 1723, nguyên văn tiếng Đức và bản dịch tiếng Anh: bach-cantatas.com; Yo Tomita, "The Inventions and Sinfonias" (Queen's University Belfast, 1999): chữ inventio trong tu từ học.
• Bản nhạc: IMSLP; đoạn trích đối chiếu với bản Bach-Gesellschaft qua bản chép LilyPond của Mutopia Project. Xem thêm tài liệu tham khảo.