Nhà soạn nhạc

Chân dung ngắn của khoảng 37 nhà soạn nhạc nên biết, xếp theo thời kỳ và năm sinh. Mỗi người có vài tác phẩm gợi ý để bắt đầu. Bối cảnh của từng thời kỳ nằm ở trang Lịch sử.

Vòng đời các nhà soạn nhạc từ năm 1650 (thanh kéo dài đến nay: còn sống), màu theo thời kỳ. Các nhà soạn nhạc trước đó (Hildegard, Machaut, Josquin, Palestrina, Monteverdi…) xem ở bảng dòng thời gian và trang các thời kỳ.

Baroque

Claudio Monteverdi (1567–1643)

Người đứng ở ranh giới Phục hưng và Baroque. Vở L'Orfeo (1607) của ông là một trong những opera đầu tiên và là vở sớm nhất còn được diễn thường xuyên. Ông bảo vệ quan niệm âm nhạc phải phục vụ lời và cảm xúc, kể cả khi phải phá quy tắc hòa âm cũ.

Nghe trước: L'Orfeo; Vespro della Beata Vergine (1610); madrigal Lamento della ninfa.

Henry Purcell (1659–1695)

Một trong những nhà soạn nhạc Anh vĩ đại nhất, mất năm 36 tuổi. Bậc thầy của bè trầm lặp lại (ground bass) và phổ nhạc cho tiếng Anh.

Nghe trước: Dido and Aeneas, aria When I am laid in earth; Music for the Funeral of Queen Mary; Rondeau trong Abdelazer (chủ đề Britten dùng cho Young Person's Guide).

Antonio Vivaldi (1678–1741)

Linh mục và nghệ sĩ violin người Venice, dạy nhạc nhiều năm tại một trại trẻ mồ côi nữ có dàn nhạc nổi tiếng. Ông viết khoảng 500 concerto và góp phần chuẩn hóa concerto ba chương (nhanh – chậm – nhanh).

Nghe trước: Bốn Mùa; Concerto cho hai violin cung La thứ RV 522; Gloria RV 589.

Johann Sebastian Bach (1685–1750)

Nghệ sĩ organ bậc thầy, từ năm 1723 làm cantor (giám đốc âm nhạc) ở Leipzig suốt 27 năm cuối đời. Bach là bậc thầy tuyệt đối của phức điệu và fugue. Sinh thời ông nổi tiếng nhất với tài chơi organ, và rất ít tác phẩm của ông được in khi ông còn sống; làn sóng "tái khám phá" Bach thường được tính từ năm 1829, khi Mendelssohn dàn dựng lại Thương khó theo Thánh Matthew.

Nghe trước: Prelude cung Đô trưởng; Tổ khúc cello số 1; Brandenburg Concerto số 3; Thương khó theo Thánh Matthew.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

George Frideric Handel (1685–1759)

Sinh ở Đức cùng năm với Bach, nhưng làm nên sự nghiệp ở London với opera Ý và sau đó là oratorio tiếng Anh.

Nghe trước: Messiah; Water Music; Music for the Royal Fireworks.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Cổ điển

Joseph Haydn (1732–1809)

Phục vụ gia đình quý tộc Esterházy gần 30 năm, Haydn được gọi là "cha đẻ của giao hưởng" và "cha đẻ của tứ tấu đàn dây" vì đã góp phần định hình cả hai thể loại. Ông viết 104 bản giao hưởng, nổi tiếng với sự hóm hỉnh và bất ngờ.

Nghe trước: Giao hưởng số 94 Surprise; Tứ tấu đàn dây Op. 76 số 3 Hoàng đế; oratorio Sự sáng tạo.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)

Thần đồng biểu diễn khắp châu Âu từ năm 6 tuổi, Mozart sống chỉ 35 năm nhưng để lại khoảng 600 tác phẩm ở mọi thể loại. Các tác phẩm được đánh số theo danh mục Köchel (K.).

Nghe trước: Giao hưởng số 40; Eine kleine Nachtmusik K. 525; Concerto piano số 21 K. 467; opera Cây sáo thần (aria Nữ hoàng bóng đêm).

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Ludwig van Beethoven (1770–1827)

Học ở Vienna (có thời gian học với Haydn), Beethoven bắt đầu bị mất thính lực từ khoảng năm 1796; bệnh nặng dần, và từ khoảng năm 1818 khách phải viết câu hỏi vào sổ để ông đọc, rồi ông trả lời bằng lời. Ông là cây cầu từ Cổ điển sang Lãng mạn, đưa giao hưởng và sonata lên quy mô và chiều sâu chưa từng có.

Nghe trước: Giao hưởng số 5; Sonata piano Ánh trăng; Giao hưởng số 9; Tứ tấu đàn dây Op. 132.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Lãng mạn

Franz Schubert (1797–1828)

Mất năm 31 tuổi, Schubert viết hơn 600 ca khúc nghệ thuật (Lied), biến thể loại này thành đỉnh cao của nhạc Lãng mạn.

Nghe trước: Erlkönig; Ngũ tấu Con cá hồi; Giao hưởng số 8 Dang dở.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Felix Mendelssohn (1809–1847)

Thần đồng âm nhạc: viết Bát tấu đàn dây năm 16 tuổi và khúc mở màn Giấc mộng đêm hè năm 17 tuổi. Là nhạc trưởng dàn nhạc Gewandhaus Leipzig và người dàn dựng lại Thương khó theo Thánh Matthew của Bach năm 1829, khơi dậy phong trào phục hưng âm nhạc Bach. Chị gái ông là Fanny Mendelssohn Hensel.

Nghe trước: Concerto violin cung Mi thứ; khúc mở màn Giấc mộng đêm hè; Giao hưởng số 4 Ý.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Frédéric Chopin (1810–1849)

Sinh ở Ba Lan, từ năm 1831 sống và làm việc ở Paris. Gần như mọi tác phẩm của Chopin đều cho piano, và ông được xếp vào hàng những "nhà thơ âm thanh" (tone poet) lớn nhất.

Nghe trước: Nocturne Op. 9 số 2; Ballade số 1; Étude Op. 10 số 3.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Robert Schumann (1810–1856)

Nhà soạn nhạc, nhà phê bình âm nhạc (ông sáng lập tạp chí âm nhạc Neue Zeitschrift für Musik và viết bài ca ngợi Chopin, Brahms), chồng của nghệ sĩ piano Clara Schumann. Âm nhạc piano và ca khúc của ông giàu tưởng tượng, gắn với văn học. Những năm cuối đời ông bị bệnh tâm thần nặng.

Nghe trước: Kinderszenen Op. 15 (có Träumerei); Dichterliebe Op. 48; Concerto piano cung La thứ.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Franz Liszt (1811–1886)

Một trong những nghệ sĩ piano điêu luyện nhất thế kỷ 19, người tạo ra buổi độc tấu piano (recital) theo kiểu hiện đại và thể loại thơ giao hưởng.

Nghe trước: Liebestraum số 3; Hungarian Rhapsody số 2; Sonata cung Si thứ.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Richard Wagner (1813–1883)

Người cách mạng hóa opera thành thứ thường được gọi là nhạc kịch (Musikdrama, thuật ngữ mà chính Wagner không ưa): âm nhạc liền mạch, không chia aria, các leitmotif gắn với nhân vật và ý tưởng. Ông tự viết lời và xây nhà hát riêng ở Bayreuth. Hòa âm của Tristan und Isolde mở đường cho âm nhạc thế kỷ 20. Quan điểm bài Do Thái trong các bài viết của ông vẫn là vấn đề gây tranh cãi khi biểu diễn và đánh giá ông.

Nghe trước: Tristan und Isolde, Khúc dạo đầu; Die Walküre, Cuộc phi ngựa của các Valkyrie; Siegfried Idyll.

Giuseppe Verdi (1813–1901)

Nhà soạn opera Ý có ảnh hưởng và được yêu thích nhất nửa sau thế kỷ 19, sinh cùng năm với Wagner. Opera của ông kịch tính, giai điệu mạnh mẽ, thường được gắn với phong trào thống nhất nước Ý. Ông còn viết opera đến tận tuổi gần 80 (Falstaff, 1893). Xem Nhập môn opera.

Nghe trước: La traviata; Rigoletto, aria La donna è mobile; Requiem, đoạn Dies irae.

Johannes Brahms (1833–1897)

Người kế thừa truyền thống Beethoven, kết hợp hình thức chặt chẽ với cảm xúc Lãng mạn sâu lắng. Dấu vân tay của ông: cấu trúc cổ điển chặt chẽ cùng nhiều phát triển chủ đề mới mẻ, và sở trường về hình thức biến tấu.

Nghe trước: Giao hưởng số 4; Concerto violin; Hungarian Dances.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Georges Bizet (1838–1875)

Nhà soạn nhạc Pháp, mất năm 36 tuổi chỉ vài tháng sau khi vở opera Carmen ra mắt — vở opera ban đầu bị chê là "vô luân và thô tục" nhưng sau đó trở thành một trong những opera được yêu thích nhất thế giới. Âm nhạc của ông đầy màu sắc Tây Ban Nha và giai điệu bắt tai.

Nghe trước: opera Carmen (Habanera); L'Arlésienne, tổ khúc; Les Pêcheurs de perles (Người mò ngọc trai).

Pyotr Ilyich Tchaikovsky (1840–1893)

Nhà soạn nhạc Nga nổi tiếng với giai điệu dễ nhớ, tác giả của ba vở ballet nổi tiếng bậc nhất thế giới. Dấu vân tay của ông: giai điệu đẹp đến nao lòng, dàn nhạc phối khí rực rỡ nhiều màu sắc, và cảm xúc nồng nhiệt, hướng thẳng vào trái tim.

Nghe trước: Hồ thiên nga; Concerto piano số 1; Giao hưởng số 6 Bi tráng.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Antonín Dvořák (1841–1904)

Nhà soạn nhạc Séc đưa chất dân ca vào nhạc giao hưởng. Ông sống ở Mỹ ba năm và viết Giao hưởng số 9 tại đó. Dấu vân tay của ông: giai điệu tươi sáng, mộc mạc như dân ca; tiết tấu nảy, rộn ràng; âm nhạc thường toát lên niềm vui sống và nỗi nhớ quê hương.

Nghe trước: Giao hưởng số 9 Từ Thế giới mới (chương Largo); Concerto cello; Tứ tấu đàn dây Mỹ.

Edvard Grieg (1843–1907)

Nhà soạn nhạc Na Uy, đưa dân ca và phong cảnh Bắc Âu vào nhạc cổ điển; nổi tiếng với các tiểu phẩm ngắn (10 tập Lyric Pieces cho piano). Dấu vân tay của ông: những tiểu phẩm giàu chất thơ, gắn với dân ca và phong cảnh Na Uy; ông tránh các hình thức lớn như opera hay giao hưởng.

Nghe trước: Peer Gynt: Buổi sáng, Trong cung điện vua núi; Concerto piano cung La thứ; Holberg Suite.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Edward Elgar (1857–1934)

Nhà soạn nhạc Anh tự học phần lớn, nổi tiếng muộn ở tuổi ngoài 40 với Enigma Variations. Các tác phẩm của ông góp phần khơi dậy một thời kỳ phục hưng của âm nhạc Anh.

Nghe trước: Enigma Variations, biến tấu Nimrod; Concerto cello cung Mi thứ; Pomp and Circumstance số 1.

Giacomo Puccini (1858–1924)

Nhà soạn opera Ý, một trong những đại diện lớn nhất của chủ nghĩa hiện thực trong opera (verismo, lấy đề tài đời thường, đương thời). Opera của ông thuộc nhóm được diễn nhiều nhất thế giới. Turandot dang dở khi ông mất.

Nghe trước: La bohème; Tosca; Gianni Schicchi, aria O mio babbino caro.

Gustav Mahler (1860–1911)

Nhạc trưởng lừng danh, tác giả những bản giao hưởng khổng lồ, có bản cần hàng trăm người biểu diễn.

Nghe trước: Giao hưởng số 1 Titan; Giao hưởng số 5, chương 4 Adagietto; Giao hưởng số 2 Phục sinh.

Jean Sibelius (1865–1957)

Nhà soạn nhạc Phần Lan, gắn chặt với bản sắc dân tộc Phần Lan (giai điệu Finlandia trở thành biểu tượng của khát vọng độc lập). Trong giao hưởng, ông bỏ khuôn hình thức quen thuộc và xây nhạc bằng biến tấu và lặp lại một chủ đề cơ bản. Ông gần như ngừng sáng tác trong 30 năm cuối đời.

Nghe trước: Finlandia; Concerto violin cung Rê thứ; Giao hưởng số 5.

Thế kỷ 20

Claude Debussy (1862–1918)

Người Pháp, đại diện tiêu biểu của chủ nghĩa ấn tượng trong âm nhạc, với hệ thống hòa âm rất độc đáo và màu sắc âm thanh mới lạ.

Nghe trước: Clair de lune; Prélude à l'après-midi d'un faune; La Mer.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Sergei Rachmaninoff (1873–1943)

Nghệ sĩ piano và nhà soạn nhạc Nga, vẫn giữ phong cách Lãng mạn của cuối thế kỷ 19 sang tận thế kỷ 20. Ông rời Nga sau Cách mạng 1917 và lấy nước Mỹ làm nơi sống chính.

Nghe trước: Concerto piano số 2; Rhapsody on a Theme of Paganini; Vocalise.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Maurice Ravel (1875–1937)

Thường được xếp cạnh Debussy, nhưng hai người khác nhau nhiều; âm nhạc của Ravel nổi tiếng chau chuốt, hoàn hảo về hình thức, và ông được xem là một trong những bậc thầy phối khí của thế kỷ 20.

Nghe trước: Boléro; Pavane pour une infante défunte; Concerto piano cung Sol.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Béla Bartók (1881–1945)

Nhà soạn nhạc và nghệ sĩ piano Hungary, đồng thời là nhà dân tộc nhạc học: ông đi khắp các làng quê Đông Âu ghi âm hàng nghìn bài dân ca bằng máy ghi âm ống sáp. Âm nhạc của ông kết hợp tiết tấu dân gian với ngôn ngữ hiện đại. Ông mất vì bệnh bạch cầu ở New York năm 1945, sau những năm cuối đời nhiều khó khăn.

Nghe trước: Concerto cho dàn nhạc; Music for Strings, Percussion and Celesta; Mikrokosmos (153 bài piano từ dễ đến khó).

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Igor Stravinsky (1882–1971)

Người Nga, sống ở Pháp rồi Mỹ. Buổi công diễn Le Sacre du printemps năm 1913 ở Paris gây náo loạn khán phòng và trở thành một trong những sự kiện nổi tiếng nhất lịch sử âm nhạc.

Nghe trước: L'Oiseau de feu (Chim lửa); Le Sacre du printemps; Pulcinella.

Sergei Prokofiev (1891–1953)

Nhà soạn nhạc Nga, sống ở phương Tây rồi chuyển hẳn về Liên Xô năm 1936. Âm nhạc vừa trữ tình vừa châm biếm, ngôn ngữ sắc sảo, dí dỏm. Ông mất cùng ngày với Stalin.

Nghe trước: Peter và chó sói; ballet Romeo và Juliet, Vũ điệu các hiệp sĩ; Giao hưởng số 1 Cổ điển.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Dmitri Shostakovich (1906–1975)

Sáng tác dưới chế độ Xô viết, nhiều tác phẩm của ông chịu chuẩn mực nghệ thuật do nhà nước áp đặt; âm nhạc của ông có cả châm biếm lẫn nỗi đau cá nhân.

Nghe trước: Giao hưởng số 5; Waltz số 2 (trích Suite for Variety Orchestra); Tứ tấu đàn dây số 8.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Olivier Messiaen (1908–1992)

Nhà soạn nhạc Pháp, nghệ sĩ organ, người Công giáo sùng đạo và nhà nghiên cứu tiếng chim: ông ghi chép tiếng hót của hàng trăm loài chim và đưa vào âm nhạc. Ông nghe âm thanh như màu sắc. Học trò của ông gồm Boulez và Stockhausen.

Nghe trước: Quatuor pour la fin du temps (viết trong trại tù binh 1940–1941); Turangalîla-Symphonie; Catalogue d'oiseaux.

Benjamin Britten (1913–1976)

Một trong những nhà soạn nhạc Anh lớn nhất thế kỷ 20, đặc biệt ở opera và nhạc thanh nhạc. Âm nhạc của ông thường nói về những người lạc loài trong cộng đồng.

Nghe trước: The Young Person's Guide to the Orchestra; opera Peter Grimes, Four Sea Interludes; War Requiem.

Đương đại

Arvo Pärt (sinh 1935)

Nhà soạn nhạc Estonia, người khai sinh phong cách tintinnabuli (tiếng chuông): âm nhạc tối giản, tĩnh lặng, mang màu sắc tâm linh — như tiếng chuông ngân trong không gian trống. Sau những năm đầu viết theo lối hiện đại, ông gần như im lặng rồi trở lại năm 1976 với phong cách mới này; ông rời Liên Xô năm 1980.

Nghe trước: Spiegel im Spiegel; Für Alina; Tabula Rasa.

Steve Reich (sinh 1936)

Một trong những người khai sinh chủ nghĩa tối giản ở Mỹ: các mẫu ngắn lặp lại, lệch pha dần, biến đổi rất chậm. Ông từng học nhạc trống ở Ghana và gamelan Bali.

Nghe trước: Music for 18 Musicians; Clapping Music (chỉ có hai người vỗ tay); Different Trains.

Philip Glass (sinh 1937)

Nhà soạn nhạc tối giản Mỹ, học với Nadia Boulanger ở Paris và làm việc với Ravi Shankar. Viết opera, giao hưởng, rất nhiều nhạc phim.

Nghe trước: Glassworks, Opening; opera Einstein on the Beach (1976); nhạc phim The Hours.

John Adams (sinh 1947)

Nhà soạn nhạc Mỹ gắn với chủ nghĩa tối giản, kết hợp kỹ thuật lặp lại với những yếu tố biểu cảm kiểu tân Lãng mạn: tiết tấu lặp lại dồn dập, quy mô giao hưởng. Ông nổi tiếng với các opera về những sự kiện lịch sử gần đây (Nixon in China, Doctor Atomic) và những tác phẩm dàn nhạc đầy năng lượng.

Nghe trước: Short Ride in a Fast Machine; Harmonielehre; opera Nixon in China.

Các nhà soạn nhạc đang sống khác: xem Âm nhạc hôm nay. Các nhà soạn nhạc nữ: xem trang riêng. Nhà soạn nhạc Việt Nam: xem Nhạc cổ điển ở Việt Nam.

Nguồn

• Burkholder, Grout, Palisca, A History of Western Music; Richard Taruskin, The Oxford History of Western Music.
• Grove Music Online; Encyclopaedia Britannica. Xem tài liệu tham khảo.