19. Át phụ và chuyển giọng

Ở bài 12, hợp âm V kéo mạnh về I. Bài này mở rộng ý tưởng đó: mọi hợp âm ba trưởng hay thứ trong giọng đều có thể có một "hợp âm V của riêng nó", và từ đó âm nhạc có thể chuyển hẳn sang giọng mới.

Át phụ

Lấy hợp âm V của Sol trưởng (là Rê trưởng, D) và chèn nó trước hợp âm G trong một bản nhạc ở Đô trưởng. Hợp âm D chứa Fa♯, nốt không có trong Đô trưởng, nhưng nó đóng vai cảm âm tạm thời kéo lên Sol. Ta gọi D là át phụ của V, ký hiệu V/V (đọc: "năm của năm").

I – V/V – V – I trong Đô trưởng (D7 là át phụ của G)

Tương tự, có thể có V/ii, V/iii, V/IV, V/vi: hợp âm át của bất kỳ hợp âm trưởng hoặc thứ nào trong giọng.

Át phụ	Trong Đô trưởng	Dẫn đến	Nốt "lạ"
V/V	D hoặc D7	G	Fa♯
V/vi	E hoặc E7	Am	Sol♯
V/ii	A hoặc A7	Dm	Đô♯
V/IV	C7	F	Si♭

Ngoài hợp âm V, hợp âm vii° (hoặc vii°7) cũng có thể làm "át phụ": hợp âm cảm âm phụ. Ví dụ vii°/V trong Đô trưởng là Fa♯ – La – Đô (hoặc Fa♯ – La – Đô – Mi♭, hợp âm bảy giảm), dẫn về G vì Fa♯ là cảm âm của Sol.

Mẹo nhận ra át phụ: khi thấy một dấu hóa bất thường xuất hiện rồi biến mất ngay, đặc biệt là một nốt thăng đi lên nửa cung, rất có thể đó là cảm âm của một át phụ.

Át phụ làm hợp âm đích được "chủ âm hóa" tạm thời (tonicization): trong một khoảnh khắc, G nghe như chủ âm, rồi nhạc vẫn ở Đô trưởng.

Chuyển giọng

Khi giọng mới được khẳng định đủ lâu, thường bằng một kết ở giọng mới, ta nói bản nhạc đã chuyển giọng (modulation).

Giọng gần

Các giọng chỉ khác 0–1 dấu hóa là giọng gần, chuyển qua lại rất tự nhiên. Với Đô trưởng, các giọng gần là: Sol trưởng (giọng át), Fa trưởng (giọng hạ át), La thứ (song song), Mi thứ, Rê thứ. Trên vòng quãng năm, chúng nằm sát Đô trưởng: Fa trưởng và Sol trưởng ở hai bên Đô trưởng, Rê thứ và Mi thứ ở hai bên La thứ.

Chuyển giọng qua hợp âm chung

Một cách thường dùng, mượt hơn đổi giọng đột ngột: tìm một hợp âm thuộc cả hai giọng làm "bản lề" (pivot chord).

Ví dụ Đô trưởng → Sol trưởng: hợp âm Am là vi của Đô trưởng và cũng là ii của Sol trưởng.

Đô trưởng → Sol trưởng qua hợp âm chung Am

Đọc theo hai giọng:

Hợp âm	C	F	Am	D	G
Đô trưởng	I	IV	vi
Sol trưởng			ii	V	I

Chuyển giọng trực tiếp

Đôi khi nhạc đổi giọng đột ngột, không cần bản lề, thường ở chỗ bắt đầu câu mới. Ví dụ trong nhạc cổ điển: đầu phần phát triển của Mozart Giao hưởng số 40 chuyển đột ngột sang Fa♯ thứ, một giọng xa giọng chính.

Bản đồ giọng gần

Chuyển giữa các giọng gần nghe tự nhiên vì chỉ đổi một dấu hóa. Giọng xa (ví dụ Fa♯ trưởng, 6 thăng) khác Đô trưởng tới 6 dấu hóa.

Chuyển giọng trong hình thức sonata

Trong hình thức sonata, phần trình bày chuyển sang giọng át (hoặc giọng trưởng song song nếu ở giọng thứ) cho chủ đề 2, tạo xung đột giữa hai giọng; phần tái hiện đưa chủ đề 2 về giọng chính, giải quyết xung đột đó.

Bài tập viết

1. Trong Sol trưởng, V/V là hợp âm gì? Nó chứa nốt "lạ" nào?
2. Tìm một hợp âm chung giữa Đô trưởng và Fa trưởng.
3. Nghe chương 1 Mozart Giao hưởng số 40: giọng của chủ đề 2 ở phần trình bày là gì?

Đáp án

1. A (La – Đô♯ – Mi), nốt lạ là Đô♯, cảm âm tạm thời của Rê.
2. Ví dụ Dm (ii của Đô trưởng, vi của Fa trưởng), hoặc C (I của Đô, V của Fa), hoặc F (IV của Đô, I của Fa).
3. Si♭ trưởng, giọng trưởng song song của Sol thứ.

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. V/V trong Đô trưởng là hợp âm gì?

   • D (Rê trưởng)
   • G (Sol trưởng)
   • Dm (Rê thứ)

2. Dấu hiệu thường gặp của át phụ trên bản nhạc là gì?

   • Một dấu hóa bất thường xuất hiện rồi biến mất ngay
   • Hóa biểu thay đổi
   • Số chỉ nhịp thay đổi

3. Hợp âm Am thuộc những giọng nào sau đây?

   • Cả Đô trưởng (vi) và Sol trưởng (ii)
   • Chỉ La thứ
   • Chỉ Đô trưởng

4. Giọng nào là giọng gần của Đô trưởng?

   • Sol trưởng
   • Mi trưởng
   • Fa♯ trưởng

Nguồn

• Open Music Theory: Introduction to Harmony, Cadences, and Phrase Endings; Tonicization; Extended Tonicization and Modulation to Closely Related Keys; Sonata Form.
• San Francisco Conservatory of Music, Sonata form developments. Hollywood Bowl, Symphony No. 40 in G Minor, K. 550. Indianapolis Symphony Orchestra, lời giới thiệu Giao hưởng số 40 của Mozart.
• Xem tài liệu tham khảo.