Phối hợp hai tay và đa tiết tấu

Nhiều người mới học piano có lúc nghĩ: cho hai tay làm hai việc khác nhau là không thể. Đó là một kỹ năng, và như mọi kỹ năng, nó có cách tập. Trang này đưa ra một quy trình sáu bậc, sáu kiểu phối hợp hay gặp kèm bài tập, rồi đến đa tiết tấu: hai chọi ba và ba chọi bốn.

Vì sao khó, và vì sao học được

Hai tay của chúng ta có xu hướng bắt chước nhau. Chuyển động đối xứng gương, khi hai tay dùng các ngón tương ứng cùng lúc, là dễ và ổn định nhất. Các thí nghiệm kinh điển của nhà khoa học vận động J. A. Scott Kelso, và mô hình Haken–Kelso–Bunz (1985) rút ra từ đó, cho thấy khi tăng tốc, hai tay đang chuyển động lệch nhau có xu hướng tự "trượt" về đối xứng. Vì thế chơi ngược chiều với cùng số ngón dễ hơn chơi song song, và một tay hay bị tay kia "kéo theo": nhả nốt cùng lúc, nhấn cùng lúc, staccato cùng lúc.

Cái khó thứ hai là sự chú ý. Khi chưa quen, rất khó theo dõi từng nốt của hai dòng nhạc khác nhau cùng một lúc. Lối ra không phải là cố chú ý nhiều hơn, mà là làm cho một phần việc (thường là phần đệm) trở thành tự động; khi ấy tai nghe hai tay như một hình tiết tấu chung, rồi như hai giọng.

Tin tốt là cả hai cái khó đều giảm dần khi tập đúng cách. Những buổi đầu ghép tay một bài mới thường vụng về; sau vài ngày tập đúng cách, hai tay dần "tự nhiên khớp".

Sáu bậc ghép hai tay

1. Tay riêng cho đến khi tự động. Đúng nốt, đúng ngón, đúng phát âm và sắc thái. Phép thử: bạn chơi được tay đó trong khi đếm to, hoặc trong khi nhìn đi chỗ khác. Tập tay riêng ở đúng tốc độ chậm mà bạn sẽ dùng khi ghép, không phải ở tốc độ nhanh nhất mình đạt được.
2. Hai tay thật chậm. Thường chỉ bằng khoảng một nửa tốc độ tay riêng (Cách tập). Đếm to, bật máy đếm nhịp. Nếu phải dừng giữa chừng, tốc độ vẫn còn quá nhanh.
3. Ghép từng khúc. Một phách, rồi hai phách, một ô, một câu. Mỗi khúc dừng ở nốt đầu của phách sau, để mối nối cũng được tập.
4. Điểm neo. Khoanh bằng bút chì những chỗ hai tay đánh cùng lúc. Chơi từ điểm neo này tới điểm neo kia: đầu óc nhắm tới điểm neo, các nốt ở giữa tự đi. Khi hai tay đan xen mà không có điểm chung, hãy hát hình tiết tấu chung của cả hai tay. Ở chủ đề của Für Elise, dòng móc kép chuyền từ tay trái sang tay phải: nghe nó như một dòng nhạc duy nhất, không có "gợn" ở chỗ nối.
5. Một tay tự động, chú ý vào tay kia, rồi đổi. Chơi hai tay nhưng chỉ lắng nghe tay trái; lượt sau chỉ nghe tay phải; lượt sau nữa nghe cả hai. Biến thể: chơi một tay, tay kia gõ tiết tấu của nó lên đùi; hoặc chơi tay trái và hát giai điệu tay phải.
6. Lên tốc độ từng nấc nhỏ, như với một đoạn chạy nốt bình thường.

Vấp mãi ở cùng một chỗ

Thường là một tay chưa thật sự tự động. Chơi riêng tay đó, đúng chỗ đó, trong khi đếm to. Nếu bạn ngập ngừng, hãy quay lại bậc 1 cho riêng ô nhịp ấy, đừng tập lại cả bài.

Sáu kiểu phối hợp

Các bài tập dưới đây soạn cho trang này; ba kiểu đầu nối tiếp các bài tập cùng loại ở Vị trí năm ngón, khó hơn một bậc. Mỗi bài: tay phải riêng, tay trái riêng, rồi hai tay ở ♩ = 50–60; chỉ tăng tốc khi chơi đúng ba lần liền.

1. Một tay giữ, một tay đi

Bốn ô đầu tay trái giữ nốt tròn trong khi tay phải đi móc đơn; bốn ô sau đổi vai.

Một tay giữ, một tay đi

Giữ nốt dài đủ giá trị nhưng giữ nhẹ, chỉ đủ lực để phím không bật lên. Lắng nghe nốt dài tắt dần bên dưới giai điệu: nếu nó tắt "đột ngột" trước vạch nhịp, bạn đã nhả sớm.

2. Song song và ngược chiều

Gam Đô trưởng một quãng tám, hai ô song song rồi hai ô ngược chiều.

Song song và ngược chiều

Ngược chiều, hai tay luồn ngón cái cùng lúc và dùng cùng số ngón, nên dễ. Song song thì khác: khi đi lên, tay phải luồn ngón cái ở nốt thứ tư (Fa) còn tay trái vắt ngón 3 ở nốt thứ sáu (La), nên hai tay đổi thế tay ở hai thời điểm khác nhau. Tập riêng hai chỗ ấy cho thật êm rồi mới chơi cả gam (xem Gam).

3. Legato một tay, staccato tay kia

Hai ô đầu tay phải hát legato trên nền tay trái staccato; hai ô sau đổi vai.

Legato một tay, staccato tay kia

Lỗi điển hình: tay legato bị "lây" staccato, hoặc tay staccato bị kéo dài theo. Tập tay staccato đến mức tự động trước; khi ghép, đặt sự chú ý vào tay legato.

4. Giai điệu f, đệm p

Giai điệu f, đệm p

Giai điệu to hơn phần đệm vài bậc sắc thái. Tay trái: ngón sát phím, phím đi xuống chậm; tay phải: trọng lượng cánh tay đi vào từng nốt. Nếu khó, thử bấm "câm" tay trái (phím xuống mà không ra tiếng) trong khi tay phải hát, rồi cho tay trái kêu dần lên (xem Tạo tiếng đàn).

5. Bass Alberti và giai điệu

Bass Alberti (thấp – cao – giữa – cao; cách tập riêng tay trái ở Hợp âm và hình đệm) là hình đệm mở đầu sonata K. 545 của Mozart. Ở đây nó đi cùng một giai điệu.

Bass Alberti và giai điệu

Đừng đánh từng ngón một: để cổ tay xoay nhẹ qua lại. Nốt lặp lại ở ngón 1 là nốt nhẹ nhất. Nghe tay trái như một tiếng rì rầm đều, giai điệu nổi lên phía trên.

6. Bắt chéo tay

Tay trái đánh nốt trầm rồi vượt lên phía trên tay phải để đánh nốt cao. Nốt ấy được ghi trên khuông tay phải với chữ m.s. (mano sinistra: tay trái).

Bắt chéo tay: tay trái vượt lên trên

Mắt nhìn đích trước. Tay trái rời phím ngay sau khi đánh nốt trầm; khuỷu tay và vai dẫn đường, đừng để bàn tay "bay" một mình. Tay phải hơi hạ thấp để chừa chỗ. Khi đã quen, thêm bàn đạp để nốt trầm ngân dưới nốt cao. Nhiều sonata của Scarlatti có những bước bắt chéo như thế (xem hướng dẫn nghe).

Hai chọi ba

Đa tiết tấu là khi hai tay chia cùng một khoảng thời gian theo hai cách khác nhau. Một dạng phổ biến là hai chọi ba: một tay chơi hai nốt đều, tay kia chơi ba nốt đều trong cùng một phách (ôn lại liên ba). Nó thường gặp ở Brahms, Arabesque số 1 của Debussy có nhiều đoạn hai chọi ba, và Clair de lune xen những nhóm hai nốt (liên hai) vào nhịp 9/8 vốn chia ba.

Mẹo là tìm một lưới chung. Bội số chung nhỏ nhất của 2 và 3 là 6, nên chia phách thành sáu phần đều nhau:

Lưới 6	1	2	3	4	5	6
Tay chơi ba (ở đây: tay phải)	●		●		●
Tay chơi hai (tay trái)	●			●
Câu đọc	Một		ly	cà	phê
Gọi tên tay	Cả		phải	trái	phải
Câu tiếng Anh	nice		cup	of	tea

Lưới 6

123456

Tay phải (chơi ba)

Tay trái (chơi hai)

Câu đọc

Mộtlycàphê

Thanh là độ dài mỗi nốt. Nốt thứ hai của tay trái rơi giữa "ly" và "phê", đúng vào chữ "cà".

Hình tiết tấu chung của hai tay là dài – ngắn – ngắn – dài. Câu "Một – ly cà phê" (hay "nice cup of tea" của người học tiếng Anh) giữ đúng hình ấy: "Một" là hai tay cùng đánh, "ly" và "phê" là tay chơi ba, "cà" là tay chơi hai. Nếu bạn hay nhầm tay, đọc thẳng "Cả – phải – trái – phải".

1. Gõ trên mặt bàn. Đếm to từ 1 đến 6 thật đều; tay phải gõ ở 1, 3, 5, tay trái ở 1, 4. Rồi đổi vai hai tay.
2. Bỏ số, đọc câu, vẫn gõ. Khi câu đã trôi chảy, thử gõ mà không đọc.
3. Lên đàn với bài 7, viết chính xác trên lưới 6 (nhịp 6/8), chưa dùng liên ba.
4. Bài 8: cùng hình ấy viết bằng liên ba, như bạn sẽ gặp trong bản nhạc.
5. Tăng tốc. Ở tốc độ nhanh, thôi đếm; nghe hình tiết tấu chung như một giai điệu nhỏ. Cuối cùng, nghe hai tay như hai dòng nhạc độc lập: đó là lúc bạn thật sự chơi được hai chọi ba.

Bài 7. Hai chọi ba trên lưới 6, chưa dùng liên ba

Bài 8. Hai chọi ba viết bằng liên ba

Lỗi hay gặp: nốt thứ hai của tay chơi hai bị kéo trùng vào một nốt của tay kia, biến hai chọi ba thành một nhịp lắc dài – ngắn. Nốt ấy phải rơi đúng giữa "ly" và "phê", tức đúng vào chữ "cà".

Ba chọi bốn

Ba chọi bốn khó hơn vì lưới chung có mười hai phần:

Lưới 12	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12
Tay chơi bốn (tay phải)	●			●			●			●
Tay chơi ba (tay trái)	●				●				●

Lưới 12

123456789101112

Tay phải (chơi bốn)

Tay trái (chơi ba)

Đọc

mộthaibamộthaibamộthaibamộthaiba

Hình chung

312213

Tay trái đánh ở chữ "một" đầu tiên, chữ "hai" của nhóm thứ hai, chữ "ba" của nhóm thứ ba. Hàng cuối: khoảng cách giữa các nốt của hai tay, tính theo phần lưới.

Đọc mười hai phần thành bốn nhóm ba tiếng đều nhau: "một hai ba, một hai ba, một hai ba, một hai ba". Tay chơi bốn đánh ở mỗi chữ "một"; tay chơi ba đánh ở chữ "một" đầu tiên, chữ "hai" của nhóm thứ hai và chữ "ba" của nhóm thứ ba. Hình chung, tính theo phần lưới, là 3 – 1 – 2 – 2 – 1 – 3; người học tiếng Anh hay dùng câu "pass the golden butter" cho hình này.

Tập theo đúng các bước của hai chọi ba: gõ trên bàn thật chậm, rồi bài 9 (viết chính xác trên lưới 12), rồi bài 10 (liên ba chọi móc kép). Fantaisie-Impromptu Op. 66 của Chopin là ví dụ nổi tiếng: ở hai phần nhanh, tay phải chơi bốn nốt trong khi tay trái chơi ba nốt trong mỗi phách đen.

Bài 9. Ba chọi bốn trên lưới 12, chưa dùng liên ba

Bài 10. Ba chọi bốn viết bằng liên ba

Khi nào cần đến đa tiết tấu?

Trong lộ trình, hai chọi ba thuộc chặng 5 (khoảng Grade 6); ba chọi bốn đến muộn hơn. Riêng việc gõ trên mặt bàn thì bạn có thể bắt đầu từ bất cứ lúc nào, và nó giúp cả cảm giác nhịp nói chung.

Bảng tập

Mỗi ngày 10–15 phút, đặt sau phần khởi động. Chỉ sang tuần mới khi cột cuối đã đạt.

Tuần	Việc mỗi ngày	Máy đếm nhịp	Đạt khi
1	Bài 1 và 2 theo sáu bậc; gõ hai chọi ba trên bàn	♩ = 50–60	Hai tay đúng ba lần liền, không dừng
2	Bài 3 và 4; bài 7	♩ = 60–72; bài 7: ♩. = 40	Mỗi tay giữ được phát âm và sắc thái riêng
3	Bài 5 và 6; bài 8	♩ = 60–80; bài 8: ♩ = 50–60	Bắt chéo tay mà không phải nhìn tay đệm
4	Ôn bài 1–8, nhanh dần; gõ ba chọi bốn, rồi bài 9	tăng 2–4 nhịp mỗi lần	Nghe rõ hình chung 3 – 1 – 2 – 2 – 1 – 3
5–6	Bài 10; tìm và tập các chỗ tương tự trong bài đang học	tăng dần	Đa tiết tấu trôi chảy mà không cần đếm

Lỗi thường gặp

Lỗi	Dấu hiệu	Cách sửa
Ghép tay khi một tay chưa tự động	Vấp ở cùng một chỗ, phải nhìn xuống tay	Quay lại bậc 1 cho riêng chỗ đó
Tay đệm to bằng giai điệu	Giai điệu chìm	Bấm câm tay đệm, rồi cho kêu ở pp
Nhả nốt dài quá sớm	Bè dưới "thủng lỗ"	Đếm to trong lúc giữ, nghe nốt tắt dần
"Lây" phát âm	Cả hai tay cùng staccato hoặc cùng legato	Tập tay dễ đến tự động, chú ý vào tay khó
Hai chọi ba thành nhịp lắc	Nốt thứ hai của tay chơi hai trùng nốt tay kia	Về lưới 6, đọc "Một – ly cà phê"
Tăng tốc quá sớm	Chậm thì được, nhanh thì vỡ	Thang máy đếm nhịp, mỗi nấc 2–4 nhịp

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Vì sao chơi gam ngược chiều bắt đầu từ hai ngón cái thường dễ hơn chơi song song?

   • Hai tay dùng cùng số ngón cùng lúc, chuyển động đối xứng gương
   • Vì tay trái luôn khỏe hơn tay phải
   • Vì gam ngược chiều luôn được chơi chậm hơn

2. Trên lưới 6 của hai chọi ba, tay chơi hai nốt đánh ở những phần nào?

   • 1 và 4
   • 1 và 3
   • 1, 3 và 5

3. "Điểm neo" khi ghép tay là gì?

   • Nốt dài nhất của bài
   • Chỗ hai tay đánh cùng lúc
   • Chỗ đổi bàn đạp

4. Lưới chung của ba chọi bốn có bao nhiêu phần?

   • 7
   • 6
   • 12

5. Khi bắt đầu ghép hai tay một đoạn mới, nên chơi ở tốc độ nào?

   • Khoảng một nửa tốc độ tay riêng
   • Bằng tốc độ tay riêng
   • Nhanh để lấy đà rồi chậm lại sau

Nguồn

• H. Haken, J. A. S. Kelso, H. Bunz, "A theoretical model of phase transitions in human hand movements", Biological Cybernetics 51 (1985).
• Seymour Bernstein, With Your Own Two Hands (1981).
• Chuan C. Chang, Fundamentals of Piano Practice (sách mở, nhiều lần tái bản).
• Graham Fitch, Practising the Piano.
• Các bài trên site: Vị trí năm ngón, Cách tập, Tiết tấu nâng cao.
• Xem thêm tài liệu tham khảo.