Chơi theo tai bên phím đàn

Chơi theo tai là tìm lại trên phím đàn một giai điệu bạn hát được, không cần bản nhạc, rồi đệm cho nó bằng vài hợp âm. Bài này đưa những gì tai đã luyện ở các bài trước vào đôi tay, bắt đầu bằng chính những giai điệu bạn đã chơi ở 10 bài đầu tiên.

Cần có trước: nghe được quãng 2, 3 và 5 (Nghe quãng), hát được bậc trong gam; bên đàn, thế tay năm ngón Đô, Sol, Fa và vòng kết I–IV–I–V7–I. Đó là khoảng chặng 2 của lộ trình piano. Công cụ dùng trong bài: Hát lại, Chép giai điệu và bàn phím ngay trên trang.

1. Tìm một giai điệu quen trên phím

Chọn một bài bạn đã chơi ở 10 bài đầu tiên, nhưng đừng mở bản nhạc. Tay còn nhớ một phần; tai làm nốt phần còn lại.

1. Hát trước. Hát câu đầu hai, ba lần, bằng lời hoặc bằng "la", đến khi chắc chắn. Chưa hát được thì chưa tìm được: tai phải biết mình đang tìm gì.
2. Định giọng. Bấm nghe gam Đô trưởng ở bàn phím dưới đây (hoặc chơi trên đàn), rồi hát nốt Đô. Các giai điệu trong bảng đều ở Đô trưởng, nên chủ âm, nốt "nhà", là Đô.
3. Xác định nốt đầu so với chủ âm. Hát nốt đầu của câu, rồi hát từng bậc xuống (hoặc lên) đến Đô, vừa hát vừa đếm. Ode to Joy bắt đầu ở Mi: hát Mi – Rê – Đô, đếm ngược 3 – 2 – 1, vậy nốt đầu là bậc 3.
4. Tìm từng bước. Với mỗi nốt tiếp theo, hỏi ba câu: đi lên, đi xuống hay đứng yên? Đi liền bậc hay nhảy? Nhảy thì xa bao nhiêu? Đoán bước nhảy bằng giai điệu gợi nhớ của từng quãng.
5. Nốt sai cho biết hướng sửa. Bấm sai thì đừng đoán lại từ đầu: hỏi nốt vừa bấm cao hơn hay thấp hơn nốt mình hát, rồi dời một phím theo hướng ấy.

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Thử lần lượt từ trên xuống. Cột "Nốt đầu" là đáp án cho bước 3: chỉ đọc sau khi đã tự tìm.

Giai điệu	Nốt đầu	Điều cần nghe
Ode to Joy (bài 3)	Mi, bậc 3	Gần như chỉ đi liền bậc; nốt đầu lặp lại
Au clair de la lune (bài 1)	Đô, bậc 1	Ba nốt đứng yên, rồi đi lên liền bậc
Frère Jacques (bài 5)	Đô, bậc 1	Đô – Rê – Mi – Đô; câu cuối nhảy xuống Sol rồi lên lại
Ah! vous dirai-je, maman (bài 2)	Đô, bậc 1	Bước nhảy quãng 5 lên Sol ngay trong ô đầu
Hänschen klein (bài 4)	Sol, bậc 5	Nhảy quãng 3 xuống Mi
Amazing Grace (bài 6)	Sol, bậc 5, thấp hơn Đô	Nhịp lấy đà; nhảy quãng 4 lên Đô
Largo, "Going Home" (bài 8)	Mi, bậc 3	Nhảy quãng 3 lên Sol; nốt dài, nhịp chậm

Khi đã quen giọng trưởng, thử Greensleeves (bài 7): giọng La thứ, chủ âm là La, và gần cuối câu có Sol♯ (ba dạng gam thứ). Rồi chọn những bài bạn thuộc từ nhỏ. Nhiều bài dân ca Việt Nam xây trên thang năm âm, cùng cấu trúc khoảng cách với gam ngũ cung; phím đàn cho bạn khung giai điệu, còn độ cao các âm trong thang năm âm của người Việt không cố định như trên phím đàn, nên giọng hát không chơi trọn được (Nhạc truyền thống Việt Nam).

2. Đệm bằng I, IV, V: nghe bè trầm

Khi tay phải đã chơi được giai điệu, tay trái tìm nốt trầm cho nó. Ở Đô trưởng, ba nốt trầm Đô, Fa, Sol (của hợp âm I, IV, V) đủ cho mọi giai điệu trong bảng trên. Bạn không cần biết trước hợp âm: tai sẽ báo chỗ nào phải đổi.

1. Tìm chỗ đổi. Hát giai điệu và gõ phách. Hợp âm thường đổi ở phách mạnh và ở nốt dài, hiếm khi đổi giữa một nhóm nốt nhanh.
2. Giữ Đô và nghe chỗ chói. Tay trái giữ nốt Đô trầm (hoặc hợp âm Đô – Mi – Sol) suốt câu. Chỗ nào nghe chói, lạc lõng, chỗ đó cần đổi.
3. Thử Sol, rồi Fa. Ở chỗ chói, thử Sol (V) trước, chưa ổn thì thử Fa (IV); giữ cái nghe hợp nhất. Câu dừng lửng lơ thường kết ở V; câu về nhà thường đi V rồi I.
4. Kiểm tra bằng bè trầm. Chơi riêng tay trái và hát giai điệu. Đây là nghe bè trầm làm theo chiều ngược lại: không đoán bè trầm của người khác mà tự dựng bè trầm cho mình.
5. Thay nốt trầm bằng hình đệm. Nốt trầm đã đúng thì lắp một hình đệm: hợp âm khối, nốt trầm và hợp âm, bass Alberti (Bốn kiểu hình đệm). Cách chọn hợp âm khi có bản nhạc trước mặt ở Đệm cho một giai điệu.

Nghe ví dụ dưới đây (soạn cho trang này): câu đầu Ah! vous dirai-je, maman, chơi hai lần. Lần đầu tay trái chỉ giữ hợp âm I; lần sau đổi đúng chỗ. Ở ô 3 của lần đầu, Fa của giai điệu cọ vào Mi của hợp âm: tai nghe ra ngay.

Nghe chỗ cần đổi hợp âm (soạn cho trang này)

Đến lượt bạn. Đệm Amazing Grace bằng ba nốt trầm Đô, Fa, Sol, mỗi ô một nốt. Tìm bằng tai trước, rồi mới so với tay trái của bài 6. Khác mà vẫn nghe hay cũng được: một giai điệu thường có vài cách đệm đúng.

3. Chơi lại một câu vừa nghe

Hai mục trên dùng giai điệu bạn đã thuộc. Bước tiếp theo là giai điệu vừa nghe lần đầu. Quy trình vẫn là nghe, hát, chơi: chưa hát lại được thì đừng vội tìm trên phím.

• Giữ nốt trong đầu với Hát lại: site phát một nốt hoặc một quãng, bạn hát lại, kim cho biết bạn cao hay thấp. Hát đúng nghĩa là bạn đã giữ được cao độ trong đầu, điều kiện để tìm nó trên phím.
• Câu ngắn với Chép giai điệu: mọi câu ở Đô trưởng và bắt đầu từ Đô4. Nghe hai, ba lần, hát lại, chơi lại trên đàn thật, rồi mới nhập trên bàn phím màn hình để site chấm. Bắt đầu ở cấp 1: bốn nốt, chỉ đi liền bậc.
• Câu trong bản thu. Chọn hai đến bốn ô đầu của bài bạn sắp học. Nghe bản thu, dừng sau mỗi câu, hát rồi chơi lại, trước khi mở bản nhạc. Nhiều nhạc công nhạc phổ thông học nghề bằng cách chơi lại theo bản thu như vậy; nhà giáo dục âm nhạc Lucy Green đã đưa cách học ấy vào giờ học nhạc cụ, kể cả giờ học riêng một thầy một trò.

4. Dịch giọng: Sol trưởng và Fa trưởng

Giai điệu tìm bằng tai là một chuỗi bậc, không phải chuỗi tên nốt. Câu đầu Ode to Joy là 3 3 4 5 | 5 4 3 2 | 1 1 2 3 | 3 2 2 ở bất kỳ giọng nào. Dịch giọng (chơi cùng giai điệu từ một chủ âm khác) chỉ là đặt chuỗi bậc ấy lên một chỗ khác của bàn phím.

1. Hát bằng số. Hát giai điệu bằng tên bậc: "ba, ba, bốn, năm…". Bậc không đổi khi giọng đổi.
2. Đặt tay. Thế Sol: ngón 1 tay phải trên Sol4. Thế Fa: ngón 1 trên Fa4. Bậc nào vẫn nằm dưới ngón ấy: bậc 1 ngón 1, bậc 3 ngón 3.
3. Chơi và nghe. Một nốt nghe lạc thường là phím đen bị quên. Ở Fa trưởng, bậc 4 là Si♭; ở Sol trưởng, bậc 7 là Fa♯.
4. Dịch cả tay trái. Hợp âm I và V7 giữ nguyên hình bàn tay (ngón 5-3-1 và 5-2-1, như ở bài Hänschen klein), chỉ dời chỗ đặt.

Thế Fa của tay phải: ngón 4 rơi vào phím đen Si♭.

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Đáp án để so sau khi tự làm (soạn cho trang này): câu đầu Ode to Joy ở Sol trưởng, rồi ở Fa trưởng. Ở Sol trưởng, giai điệu không có phím đen nào, nhưng hợp âm V7 của tay trái có Fa♯. Ở Fa trưởng, nốt thứ ba của giai điệu là Si♭.

Ode to Joy ở Sol trưởng (soạn cho trang này)

Ode to Joy ở Fa trưởng (soạn cho trang này)

Muốn tập thêm: cùng một bài ở ba thế tay trong Vị trí năm ngón; đệm ở nhiều giọng trong Đệm cho một giai điệu, nơi bài "Đến lượt bạn" chính là Ah! vous dirai-je, maman ở Sol trưởng; lý thuyết ở bài 17: Dịch giọng.

5. Nghe trong đầu trước khi chơi

Trước khi chạm phím, người chơi có kinh nghiệm đã nghe câu đầu trong đầu: đúng tốc độ, đúng sắc thái, đúng nốt đầu. Nhà giáo dục âm nhạc Edwin E. Gordon gọi khả năng nghe được âm nhạc khi nó không vang lên thật là audiation.

Bài tập. Chọn một bài bạn đang tập. Chơi hợp âm chủ của bài, rồi không nhìn bản nhạc, nghe trong đầu câu đầu tiên và hát khẽ nốt đầu. Bấm phím ấy để kiểm tra. Làm tương tự với nốt đầu của câu thứ hai, câu thứ ba.

Thói quen trước mỗi lần chơi. Đặt tay lên phím, nghe trong đầu hai ô đầu ở đúng tốc độ và sắc thái bạn định chơi, rồi mới bắt đầu. Câu vang lên khác câu trong đầu (nhanh hơn, to hơn) thì dừng, nghe lại, chơi lại.

Đây là trí nhớ thính giác trong bốn loại trí nhớ của người chơi thuộc lòng, và là việc nên làm trước mỗi lần diễn thử. Đi xa hơn: chạy cả bài trong đầu, không cần đàn.

Mỗi ngày 10 phút

Như mọi bài luyện tai, chơi theo tai tiến bộ nhờ đều đặn hơn là nhờ buổi dài. Một buổi 10 phút, ngoài giờ tập bài:

Phút	Việc	Ví dụ
1–2	Định giọng và hát	Chơi hợp âm Đô – Mi – Sol, hát gam lên xuống, hát nốt đầu của giai điệu hôm nay
3–5	Tìm giai điệu	Một câu trong bảng ở mục 1, hoặc câu hôm qua còn sai
6–8	Đệm hoặc dịch giọng	Nốt trầm Đô, Fa, Sol cho câu vừa tìm; hoặc chơi câu hôm qua ở Sol trưởng, Fa trưởng
9–10	Chơi lại câu vừa nghe	Hai câu ở Chép giai điệu

Kế hoạch 4 tuần

Tuần	Việc chính	Mục tiêu
1	Ode to Joy, Au clair de la lune, Frère Jacques: chỉ tay phải	Tìm được câu đầu mỗi bài trong vài phút, không mở bản nhạc
2	Ah! vous dirai-je, maman, Hänschen klein; đệm bằng nốt trầm Đô, Fa, Sol	Nghe ra chỗ chói ở ví dụ của mục 2; đệm trọn hai bài
3	Amazing Grace và Largo; dịch Ode to Joy sang Sol trưởng và Fa trưởng	Đệm Amazing Grace không phải dừng; dịch giọng mà không viết ra giấy
4	Một giai điệu tự chọn, từ đầu đến cuối: tìm, đệm, dịch giọng	Chơi được hai tay ở Đô, Sol và Fa trưởng

Cuối tuần 4, tự kiểm:

• Tìm được trên phím câu đầu của ba giai điệu quen mà không nhìn bản nhạc
• Đệm một giai điệu bằng nốt trầm Đô, Fa, Sol mà không phải dừng để đoán
• Chơi một giai điệu ở Đô, Sol và Fa trưởng
• Chép đúng hoàn toàn 4 trên 5 câu cấp 1 ở Chép giai điệu
• Nghe trong đầu câu đầu của bài đang tập trước khi chơi

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Trước khi tìm một giai điệu trên phím, nên làm gì đầu tiên?

   • Hát nó cho thật chắc
   • Bấm thử thật nhiều phím cho nhanh
   • Tìm bản nhạc trên mạng

2. Ở Đô trưởng, Ode to Joy bắt đầu bằng Mi. Mi là bậc mấy?

   • Bậc 1
   • Bậc 3
   • Bậc 5

3. Tay trái giữ hợp âm Đô – Mi – Sol, giai điệu đến nốt Fa thì nghe chói. Nên thử nốt trầm nào?

   • Mi
   • Fa (IV) hoặc Sol (V)
   • Giữ Đô và chơi to hơn

4. Dịch Ode to Joy từ Đô trưởng sang Fa trưởng. Nốt Fa (bậc 4) trở thành nốt nào?

   • Fa♯
   • Si♭
   • Si

5. Trước khi chơi, nên nghe trong đầu những gì của câu đầu tiên?

   • Tốc độ, sắc thái và nốt đầu
   • Chỉ tên bài
   • Chỉ số ngón của nốt đầu

Nguồn

• Edwin E. Gordon, Learning Sequences in Music: A Contemporary Music Learning Theory (GIA Publications, 2007): khái niệm audiation.
• Lucy Green, Hear, Listen, Play! How to Free Your Students' Aural, Improvisation, and Performance Skills (Oxford University Press, 2014): cách nhạc công nhạc phổ thông học bằng tai, đưa vào giờ học nhạc cụ.
• Trần Thanh Hà, "Thang năm âm người Việt dưới góc nhìn văn hóa học", Tạp chí Khoa học Xã hội, số 1 (173), 2013 (bản trực tuyến): thang năm âm trong nhạc truyền thống Việt Nam.
• Open Music Theory, Collections: gam ngũ cung.
• Giai điệu: dân ca Pháp, Đức và Anh (Greensleeves); thánh ca "New Britain"; Beethoven, Giao hưởng số 9; Dvořák, Giao hưởng số 9 (xem 10 bài đầu tiên). Ba khuông nhạc trên trang soạn cho trang này.
• Xem tài liệu tham khảo.

Luyện tiếp: Luyện nghe nhận diện và Nghe mù.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).