Lịch sử âm nhạc cổ điển

"Nhạc cổ điển" theo nghĩa rộng là truyền thống âm nhạc nghệ thuật phương Tây kéo dài hơn một nghìn năm. Theo nghĩa hẹp, thời kỳ Cổ điển chỉ là giai đoạn khoảng 1750–1820 của Haydn, Mozart và Beethoven thời trẻ.

Các mốc năm dưới đây là quy ước gần đúng; phong cách thay đổi dần dần chứ không đổi trong một đêm. Mỗi thời kỳ có một trang chi tiết (bối cảnh, đặc điểm âm nhạc, 10 tác phẩm để nghe): Trung cổ, Phục hưng, Baroque, Cổ điển, Lãng mạn, Thế kỷ 20. Thời Đương đại có trang Âm nhạc hôm nay: những nhà soạn nhạc nên nghe, tin đáng chú ý, tên tuổi Việt Nam và các cuộc thi lớn. Xem cả dòng thời gian và Nhạc truyền thống Việt Nam và nhạc cổ điển.

Cùng nhóm Nhạc cổ điển còn có: Hình thức và thể loại (sonata, fugue, rondo, giao hưởng, concerto…), Nghe để nhận diện (nghe một đoạn nhạc lạ, đoán thời kỳ, thể loại, tác giả), chân dung nhà soạn nhạc, Nhập môn opera, Dàn nhạc giao hưởng và Nhạc cổ điển ở Việt Nam.

Thời kỳ	Khoảng thời gian	Một câu tóm tắt
Trung cổ	~500–1400	Thánh ca nhà thờ, từ một bè đến những bản nhiều bè đầu tiên
Phục hưng	~1400–1600	Nhiều bè đan xen hài hòa, chủ yếu cho giọng hát
Baroque	~1600–1750	Nhiều trang trí, tương phản, bè trầm liên tục, ra đời opera
Cổ điển	~1750–1820	Rõ ràng, cân đối, hình thức sonata, giao hưởng
Lãng mạn	~1820–1900	Cảm xúc cá nhân, dàn nhạc lớn, nghệ sĩ bậc thầy
Thế kỷ 20	~1900–2000	Phá vỡ quy tắc: ấn tượng, vô điệu tính, tối giản
Đương đại	2000–nay	Đa dạng phong cách, nhiều nhà soạn nhạc vẫn đang sáng tác

Các mốc năm là quy ước gần đúng; phong cách thay đổi dần dần.

Trung cổ (~500–1400)

Một phần lớn âm nhạc còn lại từ thời này là nhạc nhà thờ. Thánh ca Gregorian chỉ có một bè giai điệu, hát không đệm, nhịp tự do theo lời. Dần dần người ta thêm bè thứ hai, thứ ba, mở đầu cho phức điệu (polyphony). Hệ thống ký hiệu khuông nhạc cũng hình thành trong giai đoạn này.

Tên tuổi: Hildegard von Bingen, Léonin và Pérotin (trường phái Notre-Dame), Guillaume de Machaut.

Nghe thử: một bản thánh ca Gregorian bất kỳ; Hildegard O vis aeternitatis; Machaut Messe de Nostre Dame.

Phục hưng (~1400–1600)

Các bè giọng hát đan xen và bắt chước nhau; quãng ba và hợp âm ba được dùng ngày càng nhiều. Bên cạnh nhạc nhà thờ (thánh lễ, motet) còn có nhạc thế tục như madrigal. In ấn giúp bản nhạc lan rộng.

Tên tuổi: Josquin des Prez, Giovanni Pierluigi da Palestrina, Thomas Tallis, William Byrd.

Nghe thử: Palestrina Missa Papae Marcelli; Tallis Spem in alium (40 bè); Josquin Ave Maria… virgo serena.

Baroque (~1600–1750)

Đặc trưng là bè trầm liên tục (basso continuo), giai điệu nhiều trang trí, sự tương phản giữa nhóm nhỏ và cả dàn nhạc. Opera ra đời ở Ý quanh năm 1600: Dafne (1598) của Peri có lẽ là vở opera đầu tiên; L'Orfeo (1607) của Monteverdi là vở opera đầu tiên còn giữ chỗ đứng trong các mùa diễn ngày nay. Các thể loại concerto, fugue, tổ khúc (suite) phát triển mạnh. Giai đoạn này thường được coi là kết thúc năm 1750, năm Bach mất.

Tên tuổi: Claudio Monteverdi, Henry Purcell, Antonio Vivaldi, Johann Sebastian Bach, George Frideric Handel.

Nghe thử: Vivaldi Bốn Mùa; Bach Brandenburg Concerto số 3; Handel Messiah (đoạn Hallelujah); Bach Toccata và Fugue cung Rê thứ.

Cổ điển (~1750–1820)

Âm nhạc cân đối, có giai điệu chính được đệm bên dưới. Hình thức sonata trở thành khung xương của giao hưởng, concerto, sonata và tứ tấu đàn dây. Đàn piano dần thay thế đàn harpsichord. Trung tâm là Vienna.

Tên tuổi: Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven (giai đoạn đầu và giữa).

Nghe thử: Haydn Giao hưởng số 94 Surprise; Mozart Eine kleine Nachtmusik, Giao hưởng số 40, opera Cây sáo thần; Beethoven Sonata piano Pathétique.

Lãng mạn (~1820–1900)

Âm nhạc trở thành tiếng nói của cảm xúc cá nhân, thiên nhiên, truyện kể và bản sắc dân tộc. Dàn nhạc lớn hơn, hòa âm nhiều màu sắc hơn. Thời của các nghệ sĩ bậc thầy (virtuoso) như Paganini và Liszt. Beethoven mất năm 1827, nên những năm cuối đời của ông rơi vào thời kỳ này theo mốc năm ở trên.

Tên tuổi: Franz Schubert, Frédéric Chopin, Robert và Clara Schumann, Franz Liszt, Richard Wagner, Giuseppe Verdi, Johannes Brahms, Pyotr Ilyich Tchaikovsky, Antonín Dvořák, Gustav Mahler.

Nghe thử: Schubert Ständchen; Chopin Ballade số 1; Tchaikovsky Hồ thiên nga; Dvořák Giao hưởng số 9 Từ Thế giới mới; Brahms Giao hưởng số 4.

Thế kỷ 20 (~1900–2000)

Không còn một phong cách chung. Chủ nghĩa ấn tượng (Debussy) gợi tâm trạng và cảm xúc mà đề tài khơi lên hơn là miêu tả chi tiết. Stravinsky gây chấn động với Le Sacre du printemps (1913). Schoenberg phát triển nhạc 12 âm, bỏ hẳn cảm giác giọng chủ. Bartók đưa dân ca Đông Âu vào nhạc nghệ thuật. Từ thập niên 1960, chủ nghĩa tối giản (minimalism) dùng những mẫu ngắn lặp lại trên nền hòa âm đơn giản.

Tên tuổi: Claude Debussy, Maurice Ravel, Igor Stravinsky, Arnold Schoenberg, Béla Bartók, Sergei Prokofiev, Dmitri Shostakovich, Olivier Messiaen, Aaron Copland. Steve Reich và Philip Glass, hai tên tuổi của chủ nghĩa tối giản, sinh ở thế kỷ 20 nhưng site xếp vào thời Đương đại.

Nghe thử: Debussy Prélude à l'après-midi d'un faune; Ravel Boléro; Stravinsky Le Sacre du printemps; Shostakovich Giao hưởng số 5; Reich Music for 18 Musicians.

Đương đại (2000–nay)

Xem trang riêng: Âm nhạc hôm nay.

Đọc thêm

• Craig Wright, Listening to Music — giáo trình nhập môn, xếp theo thứ tự thời gian, có hướng dẫn nghe.
• J. Peter Burkholder, Donald J. Grout, Claude V. Palisca, A History of Western Music — giáo trình lịch sử âm nhạc phương Tây.
• Alex Ross, The Rest Is Noise — lịch sử âm nhạc thế kỷ 20.

Nguồn

• The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy và Bourne) qua encyclopedia.com: các mục Baroque, Renaissance, classical, Romanticism, plainsong, organum, Ars nova, minimalism, impressionism.
• Clark và cộng sự, Understanding Music: Past and Present (giáo trình mở), các chương 2 đến 7.
• Encyclopaedia Britannica; IMSLP (trang tác phẩm). Mốc năm của các thời kỳ là quy ước của site (các nguồn lệch nhau vài chục năm).
• Xem tài liệu tham khảo.