Chọn đàn và góc tập

Cây đàn đầu tiên ảnh hưởng đến việc học nhiều hơn bạn nghĩ: phím quá nhẹ thì ngón tay không học được cách điều khiển sắc thái, đàn lệch âm thì tai quen dần với cái sai, còn một góc tập bất tiện khiến bạn ngại ngồi vào đàn. Trang này giúp bạn chọn đúng loại đàn để học piano cổ điển, biết cần kiểm tra gì trước khi mua, và dựng một góc tập khiến việc tập mỗi ngày trở nên dễ dàng.

Bốn lựa chọn chính

Loại đàn	Ưu điểm	Hạn chế	Hợp với ai
Piano điện (digital piano)	Không cần lên dây; tập bằng tai nghe vào ban đêm; gọn, nhẹ; kết nối được với máy tính	Cảm giác phím và tiếng đàn là mô phỏng; sắc thái rất nhỏ và bàn đạp kém tinh tế hơn đàn cơ tốt	Người mới bắt đầu, sống ở chung cư, cần tập muộn
Piano cơ đứng (upright)	Dây, búa và bảng cộng hưởng thật; phản hồi trung thực nhất về lực ngón; dùng được hàng chục năm nếu giữ tốt	Cần lên dây định kỳ; nhạy với độ ẩm; tiếng to, khó tập đêm; nặng, chuyển nhà tốn kém	Người có chỗ đặt đàn và muốn học lâu dài
Piano cơ đại (grand)	Dây nằm ngang, búa rơi về nhờ trọng lượng; đánh lặp một nốt nhanh hơn đàn đứng (theo Yamaha: tới khoảng 14 lần mỗi giây, đàn đứng khoảng 7)	Rất đắt, cần phòng rộng	Người học nâng cao, có không gian
Đàn lai (hybrid) và đàn cơ có hệ thống tắt tiếng	Bộ máy phím cơ (hoặc rất gần đàn cơ) kèm âm thanh số; tập được bằng tai nghe	Đàn cơ có hệ thống tắt tiếng vẫn là đàn cơ: vẫn cần lên dây và giữ độ ẩm	Người muốn cảm giác đàn cơ nhưng phải tập yên lặng

Với người lớn mới học, một cây piano điện tốt là khởi đầu hoàn toàn hợp lý. Điều quan trọng là thỉnh thoảng được chơi trên đàn cơ (ở lớp học, trung tâm, nhà bạn bè) để tay và tai biết "chuẩn" là thế nào. Site gợi ý tính chuyện nâng cấp lên đàn cơ khi đến khoảng Grade 4–5, lúc các bài bắt đầu đòi hỏi sắc thái và bàn đạp tinh tế (xem Bàn đạp và Tạo tiếng đàn).

Piano điện: danh sách kiểm tra

Tiêu chí	Nên có	Vì sao
Số phím	88 phím, từ La0 (A0) đến Đô8 (C8)	Nhạc piano cổ điển dùng cả bàn phím; đàn 61 hay 76 phím buộc bạn bỏ bớt nốt hoặc dời quãng tám
Bộ máy phím	Phím búa nặng dần (graded hammer action): phím trầm nặng hơn phím cao, giống đàn cơ	Kỹ thuật piano là điều khiển tốc độ phím; phím nhẹ hay "bán nặng" (semi-weighted) không dạy được điều đó
Âm thanh	Lấy mẫu (sampling) hoặc mô hình hóa từ đàn đại	Nghe kỹ tiếng trầm, cách nốt tắt dần, và khi chơi thật nhỏ
Số nốt phát đồng thời (polyphony)	Cao, nhất là khi bạn hay dùng bàn đạp vang; con số ghi trong sách hướng dẫn của từng đàn	Nốt được bàn đạp vang giữ ngân vẫn tính vào polyphony; đàn có polyphony thấp có thể tắt nốt cũ để nhường chỗ cho nốt mới
Bàn đạp vang	Loại liên tục (cho phép nửa bàn đạp); nếu được, site khuyên chọn bộ ba bàn đạp gắn vào chân đàn	Bàn đạp dạng công tắc chỉ có bật và tắt, không cho nửa bàn đạp
Tai nghe	Hai cổng tai nghe; một tai nghe chụp tai kín, chất lượng tốt	Tập đêm, và thầy trò cùng nghe
Kết nối	USB-MIDI (cổng "USB to Host")	Dùng phím thật với các công cụ của site: Kết nối đàn MIDI
Chân đàn và ghế	Chân chắc, không rung; ghế chỉnh được độ cao	Ghế chỉnh được thì đặt được độ cao hợp với người ngồi; cách ngồi xem Tư thế, thế tay và cách dùng lực
Tiện ích	Máy đếm nhịp, ghi âm tích hợp	Tiện nhưng không bắt buộc: site có máy đếm nhịp và thu âm

Hàng trăm tiếng nhạc cụ, điệu đệm tự động hay màn hình lớn gần như không giúp gì cho piano cổ điển. Hãy dồn ngân sách vào bộ máy phím và tiếng piano.

Năm phép thử khi đi chọn đàn điện

1. Mang tai nghe của bạn để nghe đàn mà không bị loa cửa hàng đánh lừa.
2. Chơi một nốt thật nhỏ rồi thật to nhiều lần: đàn có cho bạn nhiều mức âm lượng ở giữa không, hay chỉ có "nhỏ" và "to"?
3. Đánh lặp nhanh một nốt và một hợp âm: phím có kịp trở về không?
4. Nhấn giữ bàn đạp vang, chơi một hợp âm rải dài từ trầm lên cao rồi nghe tiếng ngân: có nốt nào bị cắt không?
5. Thử nửa bàn đạp: nhấn bàn đạp xuống thật từ từ; tiếng ngân phải tăng dần, không bật đột ngột.

Piano cơ: kiểm tra trước khi mua

Với đàn cơ, nhất là đàn đã qua sử dụng, hãy luôn nhờ một thợ đàn độc lập (không phải người của bên bán) đi cùng. Phí một buổi kiểm tra rẻ hơn rất nhiều so với một cây đàn hỏng.

Bộ phận	Thợ kiểm tra gì	Dấu hiệu đáng lo
Trục lên dây và thớt giữ trục (pin block)	Độ chặt của trục khi xoay bằng cờ lê lên dây	Trục lỏng, đàn xuống dây nhanh sau khi lên
Cao độ hiện tại	Đàn đang thấp hơn cao độ chuẩn (La4 = 440 Hz) bao nhiêu	Đàn để quá lâu không lên dây thì khó đưa về trạng thái tốt, thợ tốn nhiều công hơn
Bảng cộng hưởng (soundboard) và các sườn gỗ	Vết nứt, sườn bong	Tiếng rè, tiếng lạch xạch khi chơi to
Búa	Độ mòn và độ cứng của lớp nỉ búa	Rãnh mòn sâu, tiếng chói gắt
Bộ máy (action)	Phím đều, không kẹt, trở về nhanh; đánh lặp được; bộ giảm âm (damper) tắt tiếng gọn khi nhả phím	Phím lún, kẹt, tiếng kêu cơ khí, nốt vẫn ngân sau khi đã nhả phím
Dây và khung	Gỉ sét trên dây và trục, dây nối, khung gang	Gỉ nặng (hay gặp ở khí hậu ẩm), khung nứt
Phím và bàn đạp	Mặt phím, độ bằng phẳng; cả ba bàn đạp	Phím bong, lệch; bàn đạp kẹt hoặc kêu
Bên trong thùng đàn	Mở nắp xem	Côn trùng làm hỏng nỉ (búa, bộ giảm âm và các phần nỉ khác)

Từ số seri, có thể tra năm sản xuất trong sách tra cứu như Pierce Piano Atlas; không tra được thì thợ đôi khi ước đoán được. Hỏi thêm về bảo hành, chi phí vận chuyển, và lần lên dây sau khi đàn về nhà.

Với đàn đã qua sử dụng, chất lượng từng cây phụ thuộc vào tuổi đời, cách bảo quản và mức độ tân trang; tên hãng không bảo đảm tình trạng của một cây cụ thể. Hãy chơi thử thật lâu, nghe ý kiến của thợ, và đừng quyết định vì lớp sơn bóng đẹp.

Về bàn đạp giữa: trên đàn đại, đó thường là bàn đạp sostenuto (chỉ giữ ngân những nốt đang bấm); trên đàn đứng, bàn đạp giữa thường là bàn đạp tập, hạ một dải nỉ xuống để giảm tiếng. Xem Bàn đạp.

Thứ tự ưu tiên khi chọn

1. Bộ máy phím: cảm giác phím quyết định bạn học được gì về kỹ thuật.
2. Âm thanh: tiếng đàn đẹp khiến bạn muốn tập, và luyện cho tai nghe tinh hơn.
3. Độ bền và dịch vụ: bảo hành, thợ sửa gần nhà, linh kiện thay thế.
4. Tính năng phụ: chỉ xét sau cùng.

Đừng mua đàn rẻ nhất: đàn khó chơi khiến người mới tưởng mình kém rồi bỏ cuộc. Cũng không cần mua đàn đắt nhất: một cây tầm trung được cân chỉnh tốt đủ cho nhiều năm đầu.

Nếu ngân sách eo hẹp

• Thuê đàn theo tháng trong vài tháng đầu, để chắc rằng bạn tập đều được rồi hãy mua.
• Mua piano điện đã qua sử dụng có 88 phím búa nặng dần; kiểm tra từng phím và bàn đạp, thử cả cổng tai nghe.
• Tập thêm trên đàn cơ ở trung tâm hoặc trường âm nhạc có cho thuê phòng tập.
• Nếu tạm thời chỉ có đàn phím nhẹ, hãy coi đó là giải pháp ngắn hạn và lên kế hoạch đổi đàn trong vài tháng: thói quen dùng lực hình thành trên phím nhẹ khiến việc chuyển sang đàn cơ khó hơn.

Dựng góc tập

Góc tập tốt là góc khiến bạn ngồi vào đàn dễ hơn là không ngồi.

• Vị trí: nơi bạn đi qua hằng ngày; nắp phím để mở, bản nhạc đặt sẵn trên giá. Mỗi bước chuẩn bị bạn bỏ được là một cớ trì hoãn biến mất.
• Ghế: chỉnh được độ cao; người thấp cần thêm bục kê chân. Cách ngồi xem ở Tư thế, thế tay và cách dùng lực.
• Ánh sáng: chiếu đều lên giá nhạc, không chói mắt, không để bóng tay đổ lên phím.
• Trên giá nhạc: bút chì và tẩy để ghi ngón bấm, sổ tập hoặc nhật ký luyện tập.
• Điện thoại hoặc máy tính bảng mở sẵn site: máy đếm nhịp, thu âm buổi tập, chơi theo, đọc nốt. Một giá đỡ để quay video tay từ bên cạnh rất đáng mua.
• Đồng hồ hẹn giờ nhắc nghỉ 10 phút sau mỗi 20 phút tập (theo BAPAM; xem Giữ đôi tay khỏe).
• Giờ tập yên tĩnh: với đàn cơ ở chung cư, thỏa thuận giờ tập với hàng xóm.

Chăm sóc và bảo dưỡng

Đàn cơ

• Lên dây: Yamaha khuyên lên dây ít nhất một lần một năm, đàn mới hay đàn chơi nhiều thì hai lần một năm hoặc hơn. Đàn để quá lâu không lên dây thì khó đưa về trạng thái tốt, thợ tốn nhiều công hơn.
• Cân chỉnh bộ máy (regulation) và chỉnh tiếng búa (voicing): sau vài năm sử dụng, tùy mức tập; thợ lên dây sẽ cho bạn biết khi nào cần.
• Độ ẩm: Yamaha khuyên độ ẩm tương đối trong khoảng 35–55%, lý tưởng là 45%. Ở Việt Nam, giữ độ ẩm trong khoảng ấy quanh năm không dễ (nồm ẩm ở miền Bắc, mùa mưa ở miền Nam), nên điều quan trọng là tránh ẩm cao kéo dài và tránh thay đổi đột ngột:
  • đặt một ẩm kế cạnh đàn để biết phòng mình thực sự ẩm đến đâu;
  • dùng máy hút ẩm trong những tuần nồm, đóng cửa sổ khi trời mưa;
  • không đặt đàn sát cửa sổ, dưới nắng chiếu trực tiếp, ngay dưới luồng gió điều hòa, hay cạnh bếp và phòng tắm; điều hòa chạy liên tục cũng có thể làm phòng quá khô;
  • nếu nhà rất ẩm, hỏi thợ về hệ thống kiểm soát độ ẩm lắp bên trong đàn.
• Đóng nắp phím sau khi tập để tránh bụi và ẩm.
• Lau phím bằng khăn mềm, khô. Theo Yamaha, không dùng chất tẩy có cồn vì có thể làm phím đổi màu hay nứt về sau. Vết bẩn nặng thì dùng khăn mềm thấm nước pha ít nước rửa chén vắt thật kiệt, rồi lau lại bằng khăn khác hơi ẩm; không dùng khăn đó lau thân đàn.

Đàn điện

• Tránh nắng trực tiếp, nơi ẩm và bụi; phủ khăn khi không dùng.
• Không đặt đồ uống hay vật nặng lên đàn.
• Giữ dây bàn đạp và dây nguồn không bị gập hoặc giẫm lên.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Khi chọn piano điện để học piano cổ điển, tiêu chí nào quan trọng nhất?

   • Nhiều tiếng nhạc cụ và điệu đệm tự động
   • 88 phím với bộ máy phím búa nặng dần
   • Loa công suất lớn

2. Vì sao polyphony (số nốt phát đồng thời) quan trọng khi chơi có bàn đạp vang?

   • Để đàn to hơn
   • Vì nốt được bàn đạp giữ ngân vẫn tính vào polyphony; thiếu thì đàn tắt bớt nốt cũ
   • Để có nhiều tiếng nhạc cụ hơn

3. Ai nên đi cùng bạn khi mua piano cơ đã qua sử dụng?

   • Nhân viên bán hàng
   • Một thợ đàn độc lập
   • Không cần ai, chỉ cần xem số seri

4. Ở khí hậu nồm ẩm, việc nào giúp bảo vệ đàn cơ tốt nhất?

   • Đặt đàn sát cửa sổ cho thoáng
   • Theo dõi bằng ẩm kế và hút ẩm khi độ ẩm lên cao kéo dài
   • Lau đàn bằng cồn mỗi tuần

Nguồn

• Yamaha, Five simple steps for maintaining your piano (Yamaha Music Hub): độ ẩm, lên dây, vệ sinh phím.
• Larry Fine, The Piano Book: Buying & Owning a New or Used Piano, ấn bản 4 (Brookside Press); tạp chí trực tuyến Piano Buyer.
• Yamaha, A quick guide to weighted keys (Yamaha Music Hub): phím có trọng lượng, đánh lặp ở đàn đại và đàn đứng.
• Kawai, What is polyphony?: polyphony và bàn đạp vang.
• Kết nối đàn với site: Kết nối đàn MIDI.