Dàn nhạc giao hưởng

Một dàn nhạc giao hưởng đầy đủ thường có khoảng 90–100 nhạc công, chia thành bốn bộ. Nhận ra từng nhạc cụ khi nghe là bước lớn để nghe giao hưởng có chủ đích.

Bộ dây

Bộ đông nhất của dàn nhạc. Các nhạc cụ kéo vĩ, cũng có thể gảy dây (pizzicato); đàn hạc chỉ gảy.

Nhạc cụ	Âm vực	Đặc điểm
Violin	Cao nhất	Chia hai bè: violin 1 thường chơi bè cao hơn, violin 2 thường bổ trợ ở âm vực trung
Viola	Trung	Lớn hơn violin một chút, âm trầm ấm; đọc khóa Đô
Cello	Trầm	Đặt giữa hai chân; âm sắc thường được ví với giọng nam
Contrabass	Trầm nhất	Đứng hoặc ngồi ghế cao; giữ nền bè trầm
Đàn hạc	Rộng	Gảy dây; hay dùng glissando (lướt qua các dây liền nhau)

Bộ gỗ

Tên gọi đến từ chất liệu vốn là gỗ; ngày nay không phải nhạc cụ nào cũng làm bằng gỗ (sáo thường bằng bạc hay hợp kim).

Nhạc cụ	Cách tạo âm	Đặc điểm
Sáo (flute)	Thổi qua lỗ	Trong, nhẹ; piccolo là sáo nhỏ, cao hơn một quãng tám
Oboe	Dăm kép	Âm sáng, xuyên, có chất dăm; dàn nhạc thường lên dây theo nốt La của oboe
Clarinet	Dăm đơn	Mềm mại, âm vực rộng
Bassoon (fagotto)	Dăm kép	Trầm, đôi khi hài hước

Bộ đồng

Nhạc cụ	Đặc điểm
Kèn horn (cor)	Ấm, đầy đặn; hòa tiếng tốt với bộ gỗ và với cả dàn nhạc
Trumpet	Sáng, vang, oai hùng
Trombone	Có ống trượt; uy nghi, mạnh mẽ
Tuba	Trầm nhất bộ đồng

Bộ gõ

Timpani (trống định âm) là loại trống lên dây theo cao độ xác định. Ngoài ra còn trống lớn, trống con, cymbal, triangle, glockenspiel, xylophone, chuông ống… Dàn nhạc thời Cổ điển thường chỉ có timpani.

Sơ đồ chỗ ngồi thường gặp

Một cách xếp chỗ thường gặp; mỗi dàn nhạc có thể bố trí khác (ví dụ violin 2 ngồi bên phải).

Nhìn từ khán giả: bộ dây ở phía trước (violin 1 bên trái, cello và contrabass bên phải); bộ gỗ ở giữa; bộ đồng và bộ gõ ở phía sau. Nhạc trưởng đứng giữa, quay lưng về phía khán giả. Bố trí có thể thay đổi tùy dàn nhạc và tác phẩm.

Âm vực các nhạc cụ

Mỗi nhạc cụ chỉ chơi được trong một khoảng cao độ nhất định. So với bàn phím piano (dải trên cùng là toàn bộ 88 phím):

Âm vực thường dùng (âm thanh thật, gần đúng). Đường nét đứt là Đô giữa.

Hai tác phẩm dạy nhận biết nhạc cụ

Prokofiev – Peter và chó sói (1936): một câu chuyện có người kể, mỗi nhân vật do một nhạc cụ thể hiện. Peter là bộ dây, chú chim là sáo, con vịt là oboe, con mèo là clarinet, ông nội là bassoon, chó sói là ba kèn horn, và tiếng súng của thợ săn là timpani cùng trống lớn.

Britten – The Young Person's Guide to the Orchestra (1946): dùng một chủ đề của Henry Purcell, lần lượt giới thiệu từng nhạc cụ theo từng bộ (gỗ, dây, đồng, gõ), phần lớn từ cao xuống thấp, rồi kết thúc bằng một fugue lớn với tất cả cùng tham gia.

Bài tập nghe

1. Nghe Peter và chó sói và nhận ra từng nhân vật trước khi người kể giới thiệu lại.
2. Nghe Giao hưởng số 5 của Beethoven, chương 1: tìm chỗ kèn horn dẫn vào chủ đề 2.
3. Nghe Ravel Boléro: hai giai điệu lặp đi lặp lại, mỗi lần do một nhạc cụ hay một nhóm nhạc cụ khác trình bày. Bạn nhận ra được bao nhiêu?

Nguồn

• The Concise Oxford Dictionary of Music, qua Encyclopedia.com: Orchestra, Woodwind, Clarinet, Bassoon, Piccolo, Trombone, Pizzicato, Drum (gồm timpani, trống lớn, trống con). Encyclopaedia Britannica: Orchestra.
• Vienna Symphonic Library, Academy (âm vực, âm sắc, cách chơi): violin, viola, cello, double bass, harp, piccolo, flute, oboe, clarinet, bassoon, horn, trumpet, trombone, tuba, timpani. Đối chiếu âm vực: Orchestral Library, bảng âm vực.
• Dàn nhạc lên dây theo oboe: Classic FM, San Francisco Symphony. Chỗ ngồi: Berliner Philharmoniker, sơ đồ của một trường học.
• Hollywood Bowl: Peter and the Wolf, The Young Person's Guide to the Orchestra. Tucson Symphony Orchestra, Boléro. Burgess Hill Symphony Orchestra, Beethoven, Giao hưởng số 5.
• Bản nhạc: IMSLP. Xem tài liệu tham khảo.