7. Gam thứ

So với gam trưởng, gam thứ nghe tối hơn và thường được dùng để diễn tả nỗi buồn. Mozart Giao hưởng số 40 (Sol thứ), Beethoven Giao hưởng số 5 (Đô thứ) và Bach Toccata và Fugue (Rê thứ, BWV 565) đều viết ở giọng thứ.

Gam thứ tự nhiên

Công thức của gam thứ tự nhiên:

Cung – Nửa cung – Cung – Cung – Nửa cung – Cung – Cung

Gam La thứ dùng toàn phím trắng, giống Đô trưởng nhưng bắt đầu từ La:

Từ – đến	La–Si	Si–Đô	Đô–Rê	Rê–Mi	Mi–Fa	Fa–Sol	Sol–La
Khoảng cách	cung	nửa cung	cung	cung	nửa cung	cung	cung

La thứ tự nhiên

So với gam trưởng, điểm khác quyết định là bậc 3: trong La thứ, từ La lên Đô chỉ có 3 nửa cung (quãng 3 thứ), còn trong La trưởng là 4 nửa cung (La lên Đô♯). Bậc 3 thấp hơn này có mặt ở cả ba dạng gam thứ.

Trên phím đàn, ngoặc giữa từng cặp nốt ghi khoảng cách như bảng trên: 1 là một cung, ½ là nửa cung.

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Giọng thứ song song và giọng thứ cùng tên

Giọng thứ song song (relative minor) dùng chung hóa biểu với một giọng trưởng. Chủ âm của nó là bậc 6 của gam trưởng, hay thấp hơn chủ âm trưởng 3 nửa cung.

• Đô trưởng ↔ La thứ (không dấu hóa)
• Sol trưởng ↔ Mi thứ (1 dấu thăng)
• Fa trưởng ↔ Rê thứ (1 dấu giáng)

Giọng thứ cùng tên (parallel minor) có cùng chủ âm nhưng khác hóa biểu: Đô trưởng và Đô thứ. Beethoven Giao hưởng số 5 đi từ Đô thứ ở chương đầu đến Đô trưởng ở chương cuối.

Gam thứ hòa âm

Trong gam thứ tự nhiên, bậc 7 cách chủ âm một cung (Sol – La), nên không có lực kéo mạnh về chủ âm như cảm âm của gam trưởng. Để tạo lực kéo đó, người ta nâng bậc 7 lên nửa cung: Sol thành Sol♯. Đó là gam thứ hòa âm.

Dấu thăng này không nằm trong hóa biểu, mà được viết như dấu hóa bất thường mỗi lần xuất hiện. Thấy một nốt hay bị thăng lên trong bản nhạc giọng thứ thì đó thường là cảm âm.

La thứ hòa âm

Khoảng cách giữa Fa và Sol♯ là 3 nửa cung. Đây là bước nhảy đặc trưng của gam thứ hòa âm.

Gam La thứ hòa âm trên phím đàn: ngoặc Fa – Sol♯ ghi 1½, tức một cung rưỡi (3 nửa cung).

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Gam thứ giai điệu

Để tránh bước nhảy 3 nửa cung khi viết giai điệu, người ta nâng cả bậc 6 và bậc 7 khi đi lên (Fa♯, Sol♯), và trở về gam tự nhiên khi đi xuống.

La thứ giai điệu (lên rồi xuống)

Gam La thứ giai điệu đi lên trên phím đàn, với bậc 6 Fa♯ và bậc 7 Sol♯:

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

So sánh ba dạng (từ La)

Dạng	Bậc 6	Bậc 7	Dùng khi
Tự nhiên	Fa	Sol	Gam gốc, đúng theo hóa biểu
Hòa âm	Fa	Sol♯	Xây hợp âm, đặc biệt hợp âm bậc V
Giai điệu (đi lên)	Fa♯	Sol♯	Giai điệu đi lên về chủ âm

Thử nghe cả ba dạng trên bàn phím piano: chọn "Gam thứ…" ở ô "Loại".

Trên phím đàn

Gam La thứ hòa âm dùng cùng ngón bấm với Đô trưởng; chỉ cần nhớ Sol♯ ở bậc 7. Tập gam thứ ngay sau gam trưởng song song của nó (Đô trưởng rồi La thứ) để tay và tai so sánh: xem Gam và ngón bấm.

Bài tập

1. Viết gam Mi thứ tự nhiên. Hóa biểu của nó giống giọng trưởng nào?
2. Viết gam Rê thứ hòa âm. Nốt nào được nâng lên?
3. Nghe chương 1 Mozart Giao hưởng số 40 (Sol thứ). Bạn có nghe thấy màu "tối" của giọng thứ không?

Đáp án

1. Mi – Fa♯ – Sol – La – Si – Đô – Rê – Mi. Giống Sol trưởng (1 dấu thăng Fa♯).
2. Rê – Mi – Fa – Sol – La – Si♭ – Đô♯ – Rê. Bậc 7 Đô được nâng thành Đô♯.

Luyện tập kèm theo

Nhận biết gam bộ "Trưởng và thứ tự nhiên" rồi "Ba dạng gam thứ".

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Giọng thứ song song của Đô trưởng là gì?

   • Đô thứ
   • La thứ
   • Mi thứ

2. Gam thứ hòa âm khác gam thứ tự nhiên ở bậc nào?

   • Bậc 3
   • Bậc 6
   • Bậc 7

3. Gam thứ giai điệu khi đi xuống giống dạng nào?

   • Gam thứ tự nhiên
   • Gam thứ hòa âm
   • Gam trưởng

4. Đô trưởng và Đô thứ có quan hệ gì?

   • Giọng song song, chung hóa biểu
   • Cùng tên chủ âm, khác hóa biểu
   • Không có quan hệ gì

Nguồn

• Open Music Theory: Minor Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Major Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Intervals.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 7. Minor Scales, 9. Minor Keys and Key Signatures và 16. Minor Scale Variants; Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 3.2 Minor Key Signatures.
• Giọng của ba tác phẩm: IMSLP, trang Giao hưởng số 40, K. 550 (Mozart), Giao hưởng số 5, Op. 67 (Beethoven) và Toccata và Fugue Rê thứ, BWV 565 (Bach).
• Xem tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).