Học thuộc và biểu diễn

Chơi thuộc lòng và chơi cho người khác nghe đều là kỹ năng có thể tập. Trang này giải thích các loại trí nhớ mà người chơi đàn dùng, vì sao "thuộc tay" thôi là chưa đủ, cách xây và kiểm tra một trí nhớ bền, rồi cách chuẩn bị cho buổi diễn và sống chung với hồi hộp.

Có nhất thiết phải chơi thuộc lòng?

Không. Trong kỳ thi Practical Grades của ABRSM (theo chương trình hiện hành), chơi thuộc các tác phẩm là tùy chọn và không được cộng điểm riêng; chỉ gam và hợp âm rải là bắt buộc chơi thuộc (xem Học với thầy và thi cấp). Có những nghệ sĩ lớn vẫn chơi với bản nhạc trên giá: những năm cuối sự nghiệp, Sviatoslav Richter biểu diễn trong khán phòng gần như tối, chỉ một ngọn đèn nhỏ chiếu lên bản nhạc trước mặt.

Dù vậy, vẫn nên học thuộc ít nhất vài bài. Khi mắt không bận đọc, bạn có thể dành chú ý cho tai nghe tiếng đàn của chính mình và cho mắt nhìn tay ở những bước nhảy xa. Quan trọng hơn, muốn thuộc bền thì phải hiểu bài được xây thế nào, và hiểu biết ấy vẫn cứu bạn khi chơi với bản nhạc mà mắt lạc dòng. Lộ trình piano gợi ý học thuộc bài đầu tiên ở chặng 2.

Bốn loại trí nhớ

Khi chơi thuộc, bạn dùng nhiều loại trí nhớ cùng lúc. Người chơi chắc là người có nhiều đường dẫn đến cùng một nốt nhạc: một đường bị chặn thì vẫn còn đường khác.

Loại trí nhớ	Là gì	Dấu hiệu bạn đang dùng nó	Cách củng cố
Vận động ("thuộc tay")	Chuỗi chuyển động của ngón và tay, hình thành qua lặp lại	Ngón tay "tự chạy"	Ngón bấm cố định; tập chậm, đúng, đều
Thính giác	Nghe trước trong đầu điều sắp vang lên	Hát được giai điệu, và cả bè trầm	Hát hai bè; nghe bản thu, mắt theo bản nhạc
Thị giác	Hình ảnh trang nhạc, hoặc hình bàn tay trên phím	"Thấy" đoạn đó ở cuối trang 2, thấy hình hợp âm dưới tay	Nhìn kỹ từng trang rồi nhắm mắt hình dung
Phân tích	Hiểu cấu trúc: đoạn, giọng, hợp âm, chỗ lặp, chỗ khác	Nói được "đây là A', lần này sang Sol trưởng"	Đặt tên các đoạn, viết khung hòa âm

Dễ chỉ dựa vào loại đầu tiên mà không biết. Mục tiêu là có cả bốn, với trí nhớ phân tích làm bộ khung.

Vì sao "thuộc tay" thôi là mong manh

Trí nhớ vận động giống một chuỗi mắt xích: mỗi chuyển động gọi chuyển động tiếp theo. Nó nhanh và không tốn sự chú ý, nên không thể thiếu, nhưng có hai điểm yếu:

1. Đứt một mắt là đứt cả chuỗi. Một nốt sai, một tiếng ho, một ý nghĩ "đoạn sau là gì nhỉ?", và tay dừng lại. Chuỗi chỉ chạy từ những chỗ bắt đầu quen thuộc, nên bạn phải quay lại đầu câu, có khi đầu bài.
2. Nó phụ thuộc hoàn cảnh. Đàn lạ, ghế lạ, tốc độ khác (thường nhanh hơn vì hồi hộp) đều làm chuỗi dễ trật đường.

Nhà tâm lý học Roger Chaffin và nghệ sĩ piano Gabriela Imreh đã ghi lại và phân tích quá trình Imreh học chương cuối (Presto) của Italienisches Konzert (Concerto Ý), BWV 971, của Bach. Bà ghi lại việc tập, rồi mô tả cấu trúc bản nhạc và các quyết định về ngón bấm, phân câu và những điểm mốc (performance cues) bà chú ý tới trong lúc biểu diễn; các chỗ bà ngập ngừng khi chơi thuộc, và những chỗ bà còn nhớ hai năm sau, đều gắn với các điểm mốc ấy. Với các điểm mốc, người chơi mang trong đầu một bản đồ của tác phẩm: chẳng hạn ranh giới các đoạn, cảm xúc muốn truyền đến người nghe, cách phân câu, một ngón bấm then chốt. Ngón tay chạy tự động, còn đầu óc đi theo bản đồ; khi có sự cố, các điểm mốc là chỗ để bám lại.

Dấu hiệu bạn đang chỉ "thuộc tay": chỉ chơi được từ đầu và ở tốc độ quen thuộc; chơi chậm lại thì quên; không chơi được từng tay riêng; không trả lời được "ô nhịp này đang ở hợp âm nào?".

Tám cách xây trí nhớ bền

1. Phân tích và đặt tên các đoạn

Chia bài thành đoạn và đặt tên bằng chữ cái (A, B, A'…), ghi giọng của từng đoạn, khoanh tròn các kết. Tìm những chỗ lặp lại nguyên văn (chỉ phải học một lần) và nhất là chỗ rẽ nhánh: hai đoạn mở đầu giống nhau nhưng đi tiếp theo hai hướng khác nhau, rất hay gặp giữa phần trình bày và phần tái hiện của hình thức sonata. Đó là nơi trí nhớ vận động hay "rẽ nhầm đường"; hãy tô màu và tập hai phiên bản liền nhau. Xem Phân tích một tác phẩm và Hình thức nhỏ.

2. Chọn điểm xuất phát

Cứ 4–8 ô nhịp, ở đầu một câu nhạc, chọn một điểm xuất phát và đánh số lên bản nhạc. Tập bắt đầu ngay tại mỗi điểm, không "lấy đà" vài ô trước đó. Khi biểu diễn, chính những điểm này là điểm nhảy: lỡ quên, bạn vào lại ở điểm gần nhất phía sau.

Bài tập chuẩn bị, soạn cho trang này: tám ô nhịp chia hai câu. Ô 1–2 và ô 5–6 giống hệt nhau; ô 3 và ô 7 rẽ theo hai hướng. Bốn điểm xuất phát được đánh số phía trên khuông.

Tám ô nhịp, bốn điểm xuất phát

Điểm 2 và điểm 4 là hai nhánh rẽ: lần đầu giai điệu đi Sol–Mi–Sol–Đô trên hợp âm I rồi dừng lửng ở V; lần hai đi Sol–Si–Rê trên hợp âm V rồi kết hẳn về I. Tay chỉ nhớ theo chuỗi rất dễ chơi ô 7 thành ô 3 rồi "lặp vòng" mãi. Hãy tập liền ô 2 sang ô 3, rồi ô 6 sang ô 7, cho đến khi bạn nói được trước khi chơi: "lần này lên V".

3. Bắt đầu từ bất kỳ điểm nào

Viết số các điểm xuất phát lên những mẩu giấy, bốc ngẫu nhiên, bắt đầu ngay và chơi đến điểm tiếp theo; hoặc nhờ ai đó gọi số. Làm được việc này ở mọi điểm, bạn không còn phụ thuộc vào "đà" từ đầu bài.

4. Từng tay, thuộc lòng

Chơi riêng từng tay, không nhìn bản nhạc, ở tốc độ chậm. Nhiều người phát hiện tay trái của mình chỉ "đi theo" tay phải: không chơi được tay trái một mình nghĩa là chưa thuộc tay trái.

5. Viết ra khung hòa âm

Rút gọn phần đệm tay trái thành các hợp âm khối, ghi tên hợp âm hoặc số La Mã (xem hợp âm ba và hòa âm chức năng), rồi chơi chúng trong khi hát giai điệu. Khi đã thuộc khung, hình đệm chỉ là cách "trang trí" lên khung. Khung hòa âm, rút gọn, của ví dụ trên:

Khung hòa âm tay trái (rút gọn)

Khung này còn là tấm lưới an toàn khi biểu diễn: lỡ tay phải lạc đường, tay trái vẫn giữ hợp âm khối đúng nhịp cho đến khi tay phải tìm lại được.

6. Chơi chậm như quay chậm

Chơi ở nửa tốc độ hoặc chậm hơn, vẫn đủ sắc thái và phân câu, như phim quay chậm chứ không phải đọc vẹt. Ở tốc độ này chuỗi vận động không tự chạy được, và các loại trí nhớ khác phải làm việc.

7. Chạy bài trong đầu

Ngồi xa đàn, mở bản nhạc rồi gấp lại: nghe từng nốt trong đầu, thấy tay mình trên phím. Chỗ nào trong đầu bị "trống", chỗ đó trên sân khấu cũng sẽ trống; đánh dấu và quay lại với bản nhạc. Xem thêm phần "Tập khi không có đàn" ở Cách tập.

8. Tự kiểm tra, rồi giãn cách

Gấp bản nhạc, chơi một đoạn, rồi mở ra đối chiếu ngay; thỉnh thoảng thử viết lại vài ô đầu của mỗi đoạn mà không nhìn. Trong các thí nghiệm với đoạn văn xuôi, Roediger và Karpicke (2006) thấy rằng tự kiểm tra bằng cách gợi lại từ trí nhớ giúp nhớ lâu hơn đọc lại (sau 2 ngày và sau 1 tuần), gọi là hiệu ứng kiểm tra. Kiểm tra ngay đầu buổi, khi chưa chơi bài lần nào, và giãn cách các lần ôn: sau 1 ngày, 3 ngày, 1 tuần.

Bạn đã thuộc thật chưa?

• Bắt đầu được ngay ở mọi điểm xuất phát
• Chơi được từng tay riêng, không nhìn bản nhạc
• Chơi được cả bài ở nửa tốc độ mà không vấp vì quên
• Nói được giọng và hợp âm chính của từng đoạn
• Chạy được cả bài trong đầu, không đàn, không bản nhạc
• Chơi thuộc sau một ngày không tập bài đó, và trên một cây đàn khác

Chuẩn bị cho buổi biểu diễn

Thời điểm	Việc chính
6–8 tuần trước	Chọn bài đã chơi chắc, thấp hơn khả năng hiện tại một chút
4 tuần trước	Diễn thử lần đầu, quay video; đánh dấu điểm nhảy và tập vào lại từ đó
2–3 tuần trước	Diễn thử 2–3 lần mỗi tuần, có người nghe; thử một cây đàn khác
1 tuần trước	Chốt ngón bấm, tốc độ, sắc thái; tập chậm nhiều hơn; tổng duyệt với đúng trang phục và giày
Ngày trước	Tập nhẹ, một lượt chậm, chạy bài trong đầu; ngủ đủ
Ngày diễn	Ăn nhẹ, làm ấm tay, khởi động 10–15 phút, đến sớm để thử đàn và chỉnh ghế

Diễn thử là biểu diễn thật với ít khán giả hơn: bước ra, cúi chào, chỉnh ghế, ngồi yên vài giây, nghe câu đầu trong đầu ở đúng tốc độ, rồi chơi một lượt không dừng, dù có chuyện gì. Thỉnh thoảng diễn thử khi chưa chơi bài lần nào trong ngày, vì trên sân khấu bạn chỉ có một lần đầu tiên. Nâng áp lực từ từ: tự thu âm, gọi video cho một người bạn, chơi cho gia đình, rồi cho vài người ít quen.

Thử nhiều cây đàn. Mỗi cây có thể khác nhau về độ nặng phím, độ sâu bàn đạp và độ sáng tiếng khác nhau; nếu chỉ tập trên đàn điện, hãy tìm dịp chơi đàn cơ trước buổi diễn. Khi thử đàn ở nơi diễn, đừng chơi đoạn khó nhất mà kiểm tra: chơi thật nhỏ có ra tiếng không, bàn đạp bắt đầu "ăn" ở độ sâu nào, bè trầm có lấn giai điệu không (Bàn đạp, Tạo tiếng đàn).

Khởi động: làm ấm tay, xoay vai, vài gam và hợp âm rải chậm ở giọng của bài, rồi chơi thật chậm phần mở đầu của từng đoạn. Đừng chơi cả chương trình ở tốc độ diễn ngay trước giờ lên sân khấu, và đừng kiểm tra đi kiểm tra lại đoạn khó nhất: mỗi lần vấp trong phòng chờ chỉ làm bạn lo thêm.

Kế hoạch "chơi tiếp"

Quy tắc số một khi biểu diễn: giữ nhịp, không quay lại. Nhạc dừng giữa chừng làm hỏng cả mạch bài nhiều hơn một nốt sai.

Nếu…	Thì…
Sai một nốt	Bỏ qua, đi tiếp; đừng nhăn mặt hay "sửa"
Tay phải lạc đường	Tay trái giữ khung hòa âm đúng nhịp cho đến khi tay phải tìm lại được
Quên hẳn	Nhảy đến điểm xuất phát gần nhất phía sau và vào lại đúng nhịp
Nhịp bị vội	Nghĩ đến phách mạnh, thở ra, chơi câu kế tiếp nhỏ hơn và rộng hơn

Kế hoạch này cũng phải tập: trong một lần diễn thử, nhờ ai đó vỗ tay bất chợt; nghe tiếng vỗ tay, bạn nhảy ngay đến điểm xuất phát kế tiếp và chơi tiếp, giữ nguyên nhịp.

Hồi hộp khi biểu diễn

Hồi hộp trước khi biểu diễn rất phổ biến. Nó gắn với adrenaline, chất giúp con người thoát khỏi nguy hiểm: tim có thể đập nhanh và cơ căng lên. Người ít kinh nghiệm hay chơi nhanh hơn mức bài chịu được vì hồi hộp.

Những điều có thể giúp

1. Chuẩn bị kỹ và diễn thử nhiều lần. Diễn thử cho bạn thêm kinh nghiệm và sự tự tin, và hai thứ ấy làm bớt nỗi sợ điều chưa biết.
2. Thở ra chậm. Hít vào khoảng 4 nhịp đếm, thở ra từ từ khoảng 6 nhịp (khoảng sáu nhịp thở mỗi phút), trong vài phút trước khi lên sân khấu. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên với 46 nhạc công, chỉ một buổi tập thở chậm dài 30 phút đã giúp điều hòa phản ứng sinh lý khi chờ biểu diễn; những người vốn rất lo âu thì giảm lo âu nhiều hơn nhóm không tập (Wells và cộng sự, 2012).
3. Gọi cảm giác bằng một cái tên khác. Trong các thí nghiệm của Alison Wood Brooks (2014) với hát karaoke, nói trước người khác và làm toán, những người tự nhủ "Tôi đang hào hứng" làm tốt hơn những người cố tự trấn an "Bình tĩnh lại". Tim đập nhanh là năng lượng: đừng cố dập nó, hãy dùng nó.
4. Đặt sự chú ý vào âm nhạc. Trước mỗi đoạn, nghĩ đến tính cách của nó bằng một hai chữ ("dịu dàng", "rộn ràng"), giống các điểm mốc ở phần trên. Nghĩ về âm thanh muốn tạo ra, không phải về ngón tay.
5. Một nghi thức cố định: cùng một bài khởi động, cùng một chuỗi việc trước khi đặt tay lên phím (chỉnh ghế, thở ra, nghe câu đầu).

Những điều nên tránh

• Tự dùng thuốc chẹn beta hay xin của người khác. Một số nhạc công dùng loại thuốc này theo đơn bác sĩ, nhưng đó là thuốc kê đơn, không dùng được cho một số người (chẳng hạn người bị hen suyễn).
• Thay đổi vào phút chót, tập quá nhiều trong ngày diễn, quá nhiều cà phê.
• Tự nhủ "đừng sai", "đừng run": hãy nói điều bạn muốn làm: "hát câu đầu", "giữ nhịp".

Khi nào nên tìm hỗ trợ

Nếu hồi hộp khiến bạn khổ sở, né mọi dịp chơi cho người khác nghe, mất ngủ hoặc có những cơn hoảng sợ, hãy nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) là một hướng điều trị thường dùng cho lo âu.

Sau buổi diễn: nhìn lại

Trong vòng 24 giờ, ghi vào nhật ký luyện tập: ba điều làm tốt, hai điều cần cải thiện, một thay đổi cho lần sau. Hôm sau mới nghe bản ghi. Rồi tách các loại vấn đề, vì mỗi loại cần một cách sửa khác:

Chuyện đã xảy ra	Thường do	Lần sau
Quên ở chỗ rẽ nhánh	Đoạn đó chỉ có trí nhớ vận động	Phân tích chỗ rẽ, tập hai phiên bản liền nhau
Vấp ở đoạn khó, kể cả khi tập một mình	Bài chưa chắc	Chuẩn bị lâu hơn, hoặc chọn bài vừa sức hơn
Chỉ vấp khi có người nghe	Chưa quen áp lực	Diễn thử nhiều hơn, nâng áp lực từ từ
Nhanh hơn hẳn lúc tập	Adrenaline	Trước mỗi lần diễn thử, bật máy đếm nhịp vài giây để nghe tốc độ rồi tắt

Những sân khấu nhỏ để bắt đầu

Biểu diễn là kỹ năng, và kỹ năng cần nhiều lần thực hành ở mức vừa sức. Hãy đi từng bậc:

1. Thu âm cho riêng mình, rồi gửi cho một người bạn tử tế và thật lòng.
2. Chơi cho gia đình: hẹn giờ trước, xếp chỗ ngồi, cúi chào như thật.
3. Hòa nhạc tại gia: 4–8 người, mỗi người chơi 5–10 phút; luân phiên làm chủ nhà với những người cùng học.
4. Cộng đồng trực tuyến: chia sẻ bản thu ở các diễn đàn và nhóm của người lớn học piano.
5. Buổi biểu diễn của lớp, của trung tâm: hãy hỏi xem học trò người lớn có tham gia được không, và hỏi thầy (Học với thầy và thi cấp).
6. Không gian cộng đồng: viện dưỡng lão, sự kiện ở trường học, quán cà phê có đàn (xin phép trước). Rồi đến kỳ thi và những buổi hòa nhạc thật sự.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Vì sao chỉ dựa vào trí nhớ ngón tay ("thuộc tay") là mong manh?

   • Vì ngón tay quên nhanh hơn mắt
   • Vì đó là một chuỗi: đứt một mắt xích thì rất khó bắt lại giữa chừng
   • Vì trí nhớ vận động mất hết sau một đêm ngủ

2. Điểm xuất phát là gì?

   • Ô nhịp đầu tiên của bài
   • Một chỗ đầu câu đã chọn và tập trước, từ đó bạn bắt đầu chơi được ngay
   • Chỗ khó nhất trong bài

3. Cách nào cho biết rõ nhất rằng bạn không chỉ "thuộc tay"?

   • Chơi từ đầu đến cuối thật nhanh ba lần liền
   • Chơi từng tay riêng, ở nửa tốc độ, bắt đầu từ một điểm bất kỳ
   • Nghe lại bản thu của một nghệ sĩ

4. Trước giờ lên sân khấu tim bạn đập nhanh. Theo nghiên cứu của Brooks (2014), nên tự nhủ câu nào?

   • Bình tĩnh lại
   • Mình đang hào hứng
   • Đừng sai

5. Đang diễn thì quên mất đoạn tiếp theo. Nên làm gì?

   • Dừng lại và chơi lại từ đầu bài
   • Giữ nhịp, nhảy đến điểm xuất phát gần nhất phía sau và chơi tiếp
   • Xin lỗi khán giả rồi xin chơi lại

Nguồn

• Roger Chaffin, Gabriela Imreh, "Practicing perfection: Piano performance as expert memory", Psychological Science 13(4), 2002, tr. 342–349.
• Chuan C. Chang, Fundamentals of Piano Practice, mục III.6 (học thuộc), III.14 (chuẩn bị biểu diễn) và III.15 (hồi hộp).
• Henry L. Roediger III, Jeffrey D. Karpicke, "Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention", Psychological Science 17(3), 2006.
• Alison Wood Brooks, "Get excited: Reappraising pre-performance anxiety as excitement", Journal of Experimental Psychology: General 143(3), 2014, tr. 1144–1158.
• R. Wells, T. Outhred, J. A. J. Heathers, D. S. Quintana, A. H. Kemp, "Matter over mind: A randomised-controlled trial of single-session biofeedback training on performance anxiety and heart rate variability in musicians", PLoS ONE 7(10), 2012, e46597.
• ABRSM, chương trình thi piano Practical Grades hiện hành, phần quy định về chơi thuộc: ABRSM.
• NHS (Anh), Cognitive behavioural therapy (CBT) và Beta blockers.
• Open Music Theory, Sonata form.
• Stephen Plaistow, cáo phó Sviatoslav Richter, Gramophone, tháng 10/1997.
• Xem thêm tài liệu tham khảo.