Chơi cùng người khác: bốn tay, đệm hát, song tấu

Piano là nhạc cụ tự đủ, nên nhiều người lớn học đàn nhiều năm mà chưa từng chơi cùng ai. Trang này dành cho bạn từ khoảng chặng 3 của lộ trình trở lên: bốn tay và hai đàn, đệm hát, song tấu với nhạc cụ khác, nhạc thính phòng, cách tập chung và nơi tìm bạn chơi.

Vì sao nên chơi cùng người khác

Tập một mình, bạn có thể chậm lại ở chỗ khó, dừng lại để sửa. Người cùng chơi thì không chờ, và chính điều đó dạy bạn:

Kỹ năng	Tập một mình	Chơi cùng người khác
Nhịp ổn định	Nhịp co giãn theo độ khó mà bạn không nhận ra	Nhịp là của chung: chậm lại một chút là lệch nhau ngay
Lắng nghe	Tai chỉ theo tay mình	Nghe cả bè kia: ai giữ giai điệu, mình có to quá không
Thị tấu	Có thể dừng để đọc	Đọc trước và đi tiếp; không kịp thì bỏ nốt, không bỏ phách
Động lực	Hoàn toàn tự giác	Có lịch hẹn, có người chờ, có niềm vui làm nhạc cùng nhau

Chơi bốn tay đều đặn, bài độc tấu của bạn cũng có thể vững nhịp hơn.

Khi nào bắt đầu

Nếu thầy chơi bè kia, bạn có thể bắt đầu rất sớm với những bài mà bè học trò chỉ dùng năm nốt; lộ trình đặt việc đọc nhạc bốn tay ở chặng 4, song tấu và đệm cho bạn bè ở chặng 5. Bạn sẵn sàng tự tìm bạn chơi khi đã giữ nhịp đều với máy đếm nhịp suốt một bài, vừa chơi vừa đếm to được, và thị tấu được bài dễ hơn bài đang tập khoảng hai cấp. Bài chơi chung nên dễ hơn bài độc tấu của bạn một đến hai cấp.

Piano bốn tay

Piano bốn tay là hai người chung một đàn; danh sách nghe thử có ở Các thể loại nhạc piano.

Primo và secondo

Phần	Primo	Secondo
Ngồi	Bên phải	Bên trái
Thường chơi	Giai điệu, nhiều khi hai tay cách nhau một quãng tám	Bè trầm, hòa âm, hình đệm
Khóa nhạc	Thường cả hai khuông khóa Sol	Thường cả hai khuông khóa Fa
Bàn đạp	Thường không	Thường có
Lo chính về	Phân câu, sắc thái của giai điệu	Nhịp, hòa âm, độ cân bằng

Hãy đọc lướt cả bè người kia để biết khi nào mình phải nhường. Và đừng chỉ giành primo: cả bài đứng trên bè trầm, nên secondo là chỗ rất tốt để học hòa âm và giữ nhịp.

Bàn đạp: thường là secondo

Bè trầm quyết định hòa âm, mà bàn đạp vang thay theo hòa âm; secondo lại ngồi bên trái, chân phải với tới bàn đạp tự nhiên. Secondo đạp theo bè trầm nhưng phải nghe để không làm nhòe giai điệu của primo; primo cần câu nào thật sạch thì nói ra, và hai người ghi chỗ đạp, chỗ nhả vào cả hai bè. Primo để hai chân phẳng, lùi chân phải khỏi vùng bàn đạp.

Chỗ ngồi và lật trang

• Hai ghế chỉnh được độ cao tốt hơn một ghế dài, vì ai cũng cần cẳng tay ngang mặt phím (Tư thế, thế tay).
• Mỗi người ngồi đối diện vùng phím mình dùng nhiều nhất, thường secondo quanh Đô3 (C3), primo quanh Đô5 (C5). Secondo hơi khép khuỷu phải, primo hơi khép khuỷu trái.
• Lật trang: ở mỗi chỗ lật, ai có một tay rảnh (ô nghỉ, nốt ngân) thì lật; ghi "P" hoặc "S" ở góc trang. Chỗ quá khó thì in thêm trang sau (dễ nhất với bản nhạc phạm vi công cộng trên IMSLP) hoặc dùng máy tính bảng với bàn đạp lật trang.

Vùng giữa: khi tay chạm nhau

Quãng tám quanh Đô giữa là vùng chung của tay phải secondo và tay trái primo. Khi hai tay chạm nhau:

1. Một tay vào sâu gần nắp đàn, một tay ở mép phím, hai bàn tay xếp lớp.
2. Một tay trên, một tay dưới: thường tay giữ nốt dài ở yên, tay có nốt ngắn luồn qua.
3. Cùng một phím, cùng một lúc: giai điệu được ưu tiên; người có nốt trùng (bè kia đã có nốt đó), thường là nốt trong hợp âm đệm, bỏ nốt.
4. Đổi ngón bấm, hoặc chuyển nốt sang tay kia trong cùng bè.

Ghi mỗi quyết định lên bản nhạc để khỏi phải bàn lại.

Đếm vào

Người có nốt đầu tiên hoặc giai điệu (thường là primo) ra hiệu: cả hai nghe trong đầu câu đầu ở đúng tốc độ, người ra hiệu hít vào trên phách ngay trước nốt đầu và gật nhẹ. Tốc độ của hơi hít vào là tốc độ của bài. Ngồi cạnh nhau, hãy theo tay và vai người kia bằng khóe mắt. Hợp âm cuối nhả theo cái nhấc cổ tay của người giữ bàn đạp.

Hai bài tập đầu tiên

Bài 1 (soạn cho trang này): secondo dạo một ô để đặt tốc độ, primo vào ở ô 2, trong thế tay năm ngón Đô5–Sol5.

Song tấu đầu tiên

Mỗi người tập bè mình với máy đếm nhịp, rồi chơi cùng nhau (secondo đếm thầm một ô trước khi vào), rồi đổi bè. Secondo chơi nhẹ hơn primo (p so với mf): nốt trầm rõ, hợp âm nhẹ.

Bài 2 (soạn cho trang này) cố ý cho hai người va chạm: primo chơi hai tay cách nhau một quãng tám, tay trái quanh Đô giữa, đúng chỗ tay phải secondo chơi hợp âm.

Gặp nhau ở Đô giữa

Ở phách 2 và 4 của ô 1 và ô 3, secondo cần đúng phím tay trái primo đang giữ (Mi4, Rê4, Fa4): secondo bỏ nốt đó, vì giai điệu đã có. Ở phách 2 ô 2, Rê4 của primo nằm giữa Đô4 và Mi4 của secondo: secondo chơi ở mép phím, primo vào sâu.

Chọn bài theo cấp độ

Chỉ gồm tác phẩm viết gốc cho bốn tay. Cấp độ ước lượng cho mỗi bè; trong một tập, các bài chênh nhau vài cấp.

Chặng	Tác phẩm	Ghi chú
1–3	Diabelli, Melodische Übungsstücke Op. 149	28 bài ngắn, khó dần. Bè học trò (primo) giữ mỗi tay trong một thế tay năm ngón; secondo dành cho thầy. Từ chặng 3, thử chơi secondo
3–5	Ravel, Ma mère l'Oye (Mẹ Ngỗng, 1910)	"Năm bài cho trẻ em", viết cho Mimie và Jean Godebski, 6 và 7 tuổi. Pavane chậm, ít nốt; các bài sau khó hơn
4–5	Bizet, Jeux d'enfants (Trò chơi trẻ em) Op. 22 (1871)	12 bức tranh nhỏ về trò chơi trẻ con
4–5	Fauré, Dolly Op. 56	Sáu bài cho cô bé Hélène Bardac, biệt danh Dolly
5–6	Schubert, Trois marches militaires D. 733	In năm 1826 thành Op. 51; số 1 ở giọng Rê trưởng
5–6	Mozart, Sonata Rê trưởng K. 381 (123a), Sonata Đô trưởng K. 521 (1787)	Hai bè ngang nhau; K. 521 khó hơn hẳn
5–6	Brahms, Ungarische Tänze (Vũ khúc Hungary) WoO 1	21 bài, bốn tập (1869 và 1880); viết cho bốn tay trước khi thành bản dàn nhạc
6	Dvořák, Slavonic Dances (Vũ khúc Slav) Op. 46 (1878), Op. 72 (1886)	Cũng viết cho bốn tay trước; secondo rất nặng
7	Schubert, Fantasia Fa thứ D. 940 (1828)	Bốn phần: Allegro molto moderato, Largo, Allegro vivace, Tempo I (Schubert)

Hai đàn piano

Mỗi người có trọn bàn phím và bàn đạp riêng, nên nhạc cho hai đàn thường dày và khó hơn; đổi lại, hai người ngồi xa nhau, khó nghe và khó thấy nhau. Hai đàn cánh hay được xếp lồng vào nhau, hai bàn phím ở hai đầu, và phải được lên dây cùng cao độ. Hãy nghe Sonata Rê trưởng K. 448 (1781) của Mozart, viết để ông chơi cùng học trò Josepha Auernhammer.

Hai đàn cũng là cách học concerto: trong giờ học và các kỳ thi, piano thứ hai chơi phần dàn nhạc theo bản rút gọn. Tập với piano thứ hai từ sớm để biết dàn nhạc làm gì khi bạn chơi và vào lại thế nào sau các đoạn tutti (xem Concerto số 21 của Mozart).

Đệm hát

Trong ca khúc nghệ thuật (Lied tiếng Đức, mélodie tiếng Pháp), piano cùng kể chuyện với giọng hát: trong Erlkönig của Schubert, piano là tiếng vó ngựa phi suốt bài, đến câu cuối mới dừng để giọng hát kể như nói (recitative). Phần dạo đầu đặt tốc độ và không khí; phần kết thường nói nốt điều lời ca để ngỏ.

Việc	Cách làm
Thở cùng ca sĩ	Đánh dấu chỗ thở của ca sĩ lên bè piano. Sau chỗ thở, câu mới thường vào muộn hơn máy đếm nhịp một chút: hít vào cùng họ, tay bạn sẽ đặt xuống đúng lúc
Hiểu lời	Đọc bài thơ và bản dịch trước khi chơi. Ca sĩ đặt phụ âm đầu hơi trước phách để nguyên âm rơi đúng phách; piano khớp với nguyên âm
Đi theo tốc độ	Colla voce (theo giọng hát) là piano đi theo; a tempo là trở lại tốc độ cũ. Ở dấu ngân, nhả hợp âm khi ca sĩ dứt tiếng. Nhưng khi ca sĩ hồi hộp mà vội dần, hãy giữ nhịp vững làm chỗ dựa
Đúng giọng	Ca khúc nghệ thuật thường in nhiều bản cho giọng cao, trung, trầm (hohe, mittlere, tiefe Stimme). Hỏi trước ca sĩ dùng bản nào; dịch giọng khi đang chơi là kỹ năng khó (Khóa Đô và dịch giọng)
Cân bằng	Bè trầm đầy đặn, hợp âm ở giữa nhẹ đi, vì giọng hát dễ bị lấp ở đó. Phòng nhỏ thì chống nắp đàn ở nấc ngắn hoặc đóng hẳn

Bài 3 (soạn cho trang này): giai điệu cho giọng hát hoặc nhạc cụ trên hình đệm valse (Hợp âm và hình đệm). Piano dạo đầu hai ô; ô 6 là chỗ thở; ô 9 piano đi theo giai điệu; dấu ngân cuối hai bên nhả cùng lúc.

Đệm một giai điệu

Tập với một người hát, mỗi lượt một tình huống: lượt một đúng nhịp; lượt hai họ nán ở nốt Si ô 9 và bạn chờ; lượt ba họ vội ở ô 7–8, còn bạn giữ nhịp vững.

Song tấu với một nhạc cụ

Trong sonata cho violin, cello hay sáo, piano là bạn diễn ngang hàng: tên nhiều sonata ấy ghi piano trước, như Op. 24 của Beethoven và Op. 38 của Brahms: Sonate für Pianoforte und Violine (hay Violoncello), tức sonata cho piano và violin (hay cello). Xem thêm violin, cello, sáo.

• Đưa nốt La. Piano không chỉnh được cao độ tại chỗ, nên nhạc cụ kia chỉnh theo piano: chơi La4 (A4) rõ, đủ dài, lặp lại khi được hỏi. Sáo và kèn chỉ chỉnh được trong khoảng hẹp, nên đàn lâu chưa lên dây thì gọi thợ trước buổi tập.
• Chỗ đứng. Violin hay sáo đứng ở khúc cong của đàn cánh, hơi chếch về phía trước người chơi piano, để hai người thấy nhau bằng khóe mắt.
• Nắp đàn và cân bằng. Phòng nhỏ thì chống nắp ngắn; sonata lớn trong phòng hòa nhạc thì nhiều người mở hết nắp và tự cân bằng bằng tay. Cello hát đúng âm vực tay trái piano: làm mỏng bè trầm, tiết chế bàn đạp. Từ ghế đàn, bạn không đánh giá đúng được độ cân bằng, nên hãy nhờ người nghe hoặc thu âm.

Tình huống	Ai dẫn
Cùng vào ở đầu bài	Người có cử động dễ thấy nhất: vĩ của violin, cello; hơi thở của người thổi sáo
Giai điệu chuyển sang piano	Piano; bè kia lùi lại
Thay đổi tốc độ	Người giữ giai điệu ở chỗ đó, theo cách đã thống nhất
Sau dấu ngân, ô nghỉ chung	Người vào lại trước
Hợp âm cuối	Người giữ nốt dài nhất, thường là người kéo vĩ

Ra hiệu là một phách chuẩn bị: cử động lên ở phách trước, xuống ở phách vào; nhanh hay chậm cho biết tốc độ, lớn hay nhỏ cho biết sắc thái. Tập riêng việc này: chỉ chơi nốt đầu của từng đoạn, nhiều lần, đến khi hai người vào cùng lúc tuyệt đối.

Bài để bắt đầu (phần piano khoảng chặng 4–5): ba Sonatina cho violin D. 384, 385, 408 của Schubert; Sicilienne Op. 78 cho cello của Fauré; sonata cho sáo của Handel, phần piano viết ra từ bè trầm số. Khi vững hơn: Mozart, Sonata Mi thứ K. 304 và Beethoven, Sonata Fa trưởng Op. 24 cho violin; Brahms, Sonata Mi thứ Op. 38 cho cello; Fauré, Fantaisie Op. 79 cho sáo.

Nhạc thính phòng

Tam tấu piano gồm piano, violin, cello; tứ tấu piano thêm viola; ngũ tấu piano thường là piano với bốn đàn dây. Con cá hồi của Schubert là ngoại lệ, có contrabass thay violin thứ hai: nghe chương 4 (chủ đề và biến tấu), để ý khi nào piano dẫn, khi nào nó lùi lại. Trong bè piano, các bè đàn dây thường in nhỏ phía trên, nên bạn là người duy nhất thấy cả tổng phổ (Đọc tổng phổ) và hay được trông vào để gọi chỗ bắt đầu lại. Bắt đầu với tam tấu của Haydn, nơi piano nổi bật và cello phần lớn đi cùng bè trầm của piano.

Tập chung cho hiệu quả

Tập là dừng, sửa, lặp lại một chỗ; chạy bài là chơi trọn. Nói rõ đang làm việc nào. Khi chạy bài, quy tắc duy nhất là không ai dừng: ai lạc thì nghe bè kia, đếm, vào lại ở điểm hẹn kế tiếp; người không lạc giữ đúng nhịp, không chậm lại để chờ, vì như thế người kia càng khó tìm đường. Đó cũng là luyện biểu diễn (Học thuộc và biểu diễn).

Việc	Cách làm
Số ô nhịp	Cùng một ấn bản, ghi số ô ở đầu mỗi dòng. Khi dừng, nói đủ chỗ, tốc độ, ai đếm ("Từ ô 33, chậm hơn một chút, tôi đếm"); bắt đầu lại từ đầu câu
Điểm hẹn	Chọn trước vài đầu câu làm chỗ gặp lại khi chạy bài mà lạc
Nhìn nhau	Nhìn ở nốt đầu, sau dấu ngân, chỗ đổi tốc độ, hợp âm cuối; nhiều nhạc công vẽ một cặp kính nhỏ lên bản nhạc ở những chỗ ấy
Thu âm	Thu mỗi lượt chạy bài (Thu âm buổi tập) và cùng nghe ngay: ai to quá, nhịp có trôi không
Máy đếm nhịp, bản thu sẵn	Máy đếm nhịp cho lúc tập bè riêng; chơi chung thì tắt, chỉ bật để kiểm tra nhịp có trôi. Nhờ bạn thu bè của họ để tập theo ở nhà; công cụ Chơi theo giúp quen vào đúng sau bốn tiếng đếm
Thị tấu	Không kịp đọc hết thì giữ theo thứ tự: nhịp, rồi bè trầm hoặc giai điệu, rồi hòa âm. Luyện hằng ngày với Thị tấu hai tay; xem Đọc nhạc và thị tấu

Một buổi tập 60 phút: 5 phút chuẩn bị và đưa nốt La; 10 phút chạy bài có thu âm; 10 phút nghe lại, mỗi người chọn một chỗ; 25 phút tập những chỗ ấy; 10 phút chạy bài lần hai, ghi mục tiêu vào nhật ký luyện tập.

Buổi tập đầu tiên

• Cùng một ấn bản, đã ghi số ô nhịp
• Đã nghe một bản thu, đã tập bè mình với máy đếm nhịp
• Thống nhất tốc độ tập và các dấu lặp
• Phân công: ai đếm vào, ai giữ bàn đạp, ai lật trang
• Với ca sĩ hay nhạc cụ hơi: đã đánh dấu chỗ thở
• Mang bút chì, tẩy, máy đếm nhịp, điện thoại để thu âm

Tìm bạn chơi

• Thầy: nhờ thầy chơi bè kia trong giờ học (Học với thầy và thi cấp).
• Bạn cùng học: một người lớn cùng trình độ là bạn bốn tay lý tưởng; đổi bè sau mỗi bài.
• Trường âm nhạc: sinh viên violin, cello, thanh nhạc luôn cần người đệm để tập và thi.
• Nhóm nghiệp dư: hợp xướng ở nhà thờ, trường học, cộng đồng thường thiếu người đệm đàn; nhóm thính phòng nghiệp dư; hòa nhạc tại gia.
• Trực tuyến: diễn đàn và nhóm của người lớn chơi nhạc cổ điển thường có chủ đề tìm bạn chơi theo thành phố. Độ trễ thường làm việc chơi cùng lúc qua mạng rất khó, nhưng có thể song tấu từ xa: một người thu bè mình theo máy đếm nhịp, người kia đeo tai nghe chơi theo, rồi ghép hai bản thu.

Nghệ sĩ piano hợp tác

Ngày nay người ta hay nói nghệ sĩ piano hợp tác (collaborative pianist) thay cho "người đệm đàn" (accompanist), để nhấn mạnh vai bạn diễn ngang hàng. Nghề này gồm đệm cho ca sĩ và nhạc công, làm répétiteur ở nhà hát opera (người tập vở cùng ca sĩ) và chơi nhạc thính phòng.

Một trong những người góp phần lớn thay đổi cách nhìn ấy là Gerald Moore (1899–1987), nghệ sĩ piano người Anh. Ông dẫn lại, với ý không đồng tình, lời "khen" mà giọng tenor Raimund von zur Mühlen viết cho người đệm đàn Coenraad V. Bos: "Tối qua chắc anh chơi hay lắm, vì suốt buổi tôi chẳng để ý thấy tiếng đàn của anh." Moore chơi cùng Dietrich Fischer-Dieskau (bản thu Erlkönig gợi ý trong hướng dẫn nghe), Elisabeth Schwarzkopf, Victoria de los Ángeles; Fischer-Dieskau viết rằng với Moore, bên phím đàn không còn "cái bóng nhợt nhạt" nữa. Buổi hòa nhạc chia tay của ông năm 1967 ở Royal Festival Hall (London) có cả ba ca sĩ ấy, và khép lại khi Moore chơi một mình bản chuyển soạn cho piano của An die Musik (Gửi âm nhạc) của Schubert. Tên hồi ký của ông cũng là câu người đệm nên tự hỏi: Am I Too Loud? (Tôi có to quá không?, 1962).

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Trong nhạc bốn tay, vì sao secondo thường giữ bàn đạp vang?

   • Vì secondo chơi to hơn
   • Vì bè trầm quyết định hòa âm, và ngồi bên trái thì chân phải với tới bàn đạp dễ dàng
   • Vì primo không được phép dùng bàn đạp

2. Primo và secondo cần cùng một phím vào cùng một lúc. Nên làm gì?

   • Cả hai cùng cố bấm
   • Người có nốt trùng, thường là nốt trong hợp âm đệm, bỏ nốt đó
   • Dừng lại và chơi chậm hơn

3. Đang chạy bài thì bạn diễn bị lạc. Bạn nên làm gì?

   • Chậm lại để chờ
   • Giữ đúng nhịp để bạn diễn nghe và vào lại ở điểm hẹn kế tiếp
   • Dừng lại để cả hai bắt đầu lại từ đầu

4. Ca sĩ vừa thở ở cuối một câu. Người đệm nên làm gì?

   • Vào câu sau đúng theo máy đếm nhịp
   • Chờ, và thở cùng ca sĩ để vào câu mới cùng lúc
   • Chơi to hơn để lấp chỗ trống

5. Khi chơi với violin, ai đưa nốt La?

   • Người chơi piano, vì piano không chỉnh được cao độ tại chỗ
   • Người chơi violin, vì violin có dây La
   • Không ai, mỗi người tự chỉnh theo máy lên dây

Nguồn

• Gerald Moore, The Unashamed Accompanist (London: Ascherberg, Hopwood & Crew, 1943); Singer and Accompanist: The Performance of Fifty Songs (London: Methuen, 1953); Am I Too Loud? Memoirs of an Accompanist (1962); The Schubert Song Cycles: With Thoughts on Performance (London: Hamish Hamilton, 1975).
• Martin Katz, The Complete Collaborator: The Pianist as Partner (Oxford University Press, 2009).
• Cameron McGraw, Piano Duet Repertoire: Music Originally Written for One Piano, Four Hands (Indiana University Press).
• The Concise Oxford Dictionary of Music (Oxford University Press), qua Encyclopedia.com: các mục piano trio, piano quartet, piano quintet, lied, mélodie, colla voce, répétiteur.
• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Diabelli Op.149", "Jeux d'enfants", "Dolly Suite, Op.56", "Ma mère l'Oye (suite)", "Fantasie D.940"); Diabelli Op. 149 có bản của Edition Peters (EP 2442).
• Xem thêm tài liệu tham khảo.