30. Phát triển môtip và cấu trúc câu

Làm sao một ý tưởng vài nốt có thể trở thành cả một chương giao hưởng? Câu trả lời là phát triển môtip: lấy một ý tưởng ngắn rồi biến đổi nó theo những cách có hệ thống. Hiểu các kỹ thuật này, bạn sẽ nghe ra "logic" trong nhạc Beethoven, Brahms, và nhận ra vì sao nhạc của họ nghe chặt chẽ đến vậy.

Môtip là gì?

Môtip là ý tưởng âm nhạc ngắn nhất còn nhận ra được: vài nốt với một tiết tấu và đường nét đặc trưng. Một ví dụ nổi tiếng: bốn nốt mở đầu Giao hưởng số 5 của Beethoven.

Môtip gốc

Tám cách biến đổi

Kỹ thuật	Làm gì	Ví dụ với môtip trên
Nhắc lại	Lặp nguyên vẹn	Sol Sol Sol Mi♭, lặp lại
Chuỗi	Lặp ở cao độ khác (xem bài 29)	Fa Fa Fa Rê (Beethoven cũng nhắc môtip ở nhiều cao độ khác nhau)
Đảo	Lật ngược hướng: đi xuống thành đi lên	Sol Sol Sol Si (đi lên quãng 3 thay vì đi xuống)
Ngược	Chơi từ cuối về đầu	Mi♭ Sol Sol Sol
Nới rộng (augmentation)	Kéo dài trường độ, thường gấp đôi	Mỗi nốt dài gấp đôi, nghe trang trọng hơn
Thu hẹp (diminution)	Rút ngắn trường độ	Nhanh gấp đôi, nghe gấp gáp
Chia nhỏ (fragmentation)	Chỉ giữ một mảnh	Chỉ còn "Sol Sol Sol" lặp lại
Đổi quãng	Giữ tiết tấu, đổi khoảng cách	Sol Sol Sol Đô (nhảy xuống quãng 5)

Chuỗi, đảo, nới rộng, chia nhỏ

Trong chương 1 Giao hưởng số 5, Beethoven dùng nhiều kỹ thuật trong số này. Phần phát triển (xem Hình thức sonata) cũng dùng chia nhỏ: sau khi lời gọi của kèn horn vang lên hai lần, chất liệu bị cắt còn hai nốt, rồi một nốt, chuyền qua lại giữa bộ dây và bộ hơi.

Cấu trúc câu nhạc: "câu" và "đoạn"

Ở bài 13, bạn đã gặp đoạn nhạc (period): câu hỏi kết nửa, câu trả lời kết trọn. Nhạc Cổ điển còn một cấu trúc phổ biến không kém, gọi là câu (sentence), thường dài 4 hoặc 8 ô nhịp; bảng dưới là một câu 8 ô nhịp:

Phần	Ô nhịp	Nội dung
Trình bày (presentation)	1–4	Một ý cơ bản 2 ô nhịp, rồi nhắc lại ngay (có thể ở hợp âm khác)
Tiếp nối (continuation)	5–8	Chia nhỏ ý cơ bản thành mảnh ngắn hơn, nhịp điệu dồn dập hơn, rồi kết bằng một kết

Ô nhịp

12345678

Câu

Trình bàyTiếp nối

Nội dung

ý cơ bảnnhắc lạichia nhỏ, dồn dập hơn → kết

Câu nghe như nói – nhắc lại – rồi dồn tới.

Ví dụ kinh điển: 8 ô nhịp mở đầu Sonata piano số 1 của Beethoven, Op. 2 số 1 (Fa thứ): một hợp âm rải đi lên 2 ô nhịp, nhắc lại ở hợp âm át, rồi các mảnh ngắn dần dồn tới kết nửa.

So sánh: đoạn nhạc nghe như hỏi – đáp; câu nghe như nói – nhắc lại – rồi dồn tới.

Mở rộng câu nhạc

Nhà soạn nhạc hay "kéo dài" một câu để tạo bất ngờ hoặc nhấn mạnh: kéo dài một hợp âm trước kết, làm lại phần kết sau khi lần kết đầu bị né tránh (xem bài 13 về kết lừa), hoặc thêm một đoạn đuôi (codetta) sau kết. Khi nghe một câu nhạc dài hơn mức thông thường (4 hoặc 8 ô nhịp), hãy tìm xem đoạn nào được thêm vào.

Bài tập

1. Lấy môtip đầu của Ode to Joy (Mi Mi Fa Sol) và viết bản đảo, bản ngược, bản nới rộng.
2. Nghe 8 ô nhịp đầu Beethoven Op. 2 số 1, đếm: ý cơ bản, nhắc lại, rồi chia nhỏ.

Đáp án câu 1

Đảo (bắt đầu từ Mi): Mi Mi Rê Đô. Ngược: Sol Fa Mi Mi. Nới rộng: Mi Mi Fa Sol với mỗi nốt dài gấp đôi.

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Lật ngược hướng của các quãng trong môtip gọi là gì?

   • Đảo
   • Ngược
   • Chuỗi

2. Chỉ giữ lại một mảnh của môtip và lặp lại nó gọi là gì?

   • Nới rộng
   • Chia nhỏ
   • Đổi quãng

3. Trong cấu trúc "câu", phần trình bày gồm những gì?

   • Một ý cơ bản và lần nhắc lại của nó
   • Câu hỏi và câu trả lời
   • Chủ đề 1 và chủ đề 2

4. Kéo dài trường độ của môtip gọi là gì?

   • Nới rộng
   • Thu hẹp
   • Chuỗi

Nguồn

• Open Music Theory, chương Foundational Concepts for Phrase-Level Forms (John Peterson): môtip là một mẩu giai điệu nhỏ, thường nhỏ hơn một ý nhạc, được nhắc lại và biến đổi, ví dụ ở mở đầu Giao hưởng số 5 của Beethoven; các phép biến đổi môtip: kéo dài trường độ (enlargement), rút ngắn trường độ (contraction), đảo, ngược, đổi quãng (intervallic manipulation), dời vị trí nhịp, thêm nốt trang trí.
• Open Music Theory, chương The Phrase, Archetypes, and Unique Forms (John Peterson): câu gồm phần trình bày (ý cơ bản, thường dài hai ô nhịp, và lần nhắc lại) và phần tiếp nối (chia nhỏ, tiết tấu dày hơn, chuỗi, hợp âm đổi nhanh hơn, dẫn tới kết); câu điển hình dài 4 hoặc 8 ô nhịp; chia nhỏ (fragmentation) là làm các đơn vị ngắn hơn đơn vị đã lập; đoạn nhạc gồm vế trước kết yếu hơn và vế sau kết mạnh hơn (thường là kết trọn).
• Open Music Theory, chương Expansion and Contraction at the Phrase Level (John Peterson): mở rộng câu bằng cách kéo dài một hợp âm hay giai điệu, làm lại một lần nữa sau một kết bị né tránh, hoặc thêm đoạn đuôi (codetta) sau kết.
• The Concise Oxford Dictionary of Music, qua Encyclopedia.com: mục motif (hình nhạc ngắn nhất còn hiểu được, ví dụ bốn nốt đầu Giao hưởng số 5 của Beethoven), mục diminution (rút ngắn trường độ các nốt).
• Wikipedia: Augmentation (music) (làm trường độ dài hơn; thường gấp đôi), Sentence (music) (khái niệm "câu" của Schoenberg: một môtip cơ bản và lần nhắc lại bổ sung), Piano Sonata No. 1 (Beethoven) (hợp âm rải đi lên mở đầu là ví dụ đầu tiên Schoenberg dùng để giải thích câu; ý nhạc ngắn dần tới một kết nửa ở ô 8).
• Beethoven, Giao hưởng số 5: Đại học Rochester, Beethoven Symphony No. 5 (môtip lặp đi lặp lại ở những cao độ khác nhau; cuối phần phát triển chỉ còn hai nốt rồi một nốt, chuyền qua lại giữa bộ dây và bộ hơi); Burgess Hill Symphony Orchestra, Beethoven, Giao hưởng số 5 (phần phát triển: sau hai lần tiếng kèn horn, các hợp âm chuyền qua lại giữa bộ dây và bộ hơi).
• Bản nhạc theo ấn bản Breitkopf & Härtel (1862–1865), bản dàn trang công cộng của Mutopia Project: Sonata Op. 2 số 1, chương 1 (ý cơ bản ở ô 1–2 trên hợp âm chủ, nhắc lại ở ô 3–4 trên hợp âm át, hai mảnh một ô nhịp ở ô 5–6, kết nửa trên hợp âm Đô ở ô 8).
• Xem tài liệu tham khảo.