Mozart: Sonata Đô trưởng, K. 545

Bản sonata mà chính Mozart ghi là "cho người mới học" thật ra là một bài kiểm tra khắt khe: mọi nốt đều lộ ra, không có bàn đạp hay hòa âm dày để che lỗi. Trang này tập trung vào chương 1 (Allegro), kèm ghi chú cho chương 2 và chương 3, để bạn chơi trọn một sonata Cổ điển thật sự.

Đô trưởng Allegro · Andante · Rondo ≈ Grade 6 Ba chương

Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)
Tác phẩm	Sonata piano số 16 cung Đô trưởng, K. 545; ấn bản đầu tiên in tên Sonate facile ("sonata dễ")
Sáng tác / xuất bản	Mozart ghi vào danh mục tác phẩm của mình ngày 26/6/1788, kèm lời ghi chú: một sonata piano nhỏ für Anfänger (cho người mới học). In lần đầu năm 1805 ở Vienna, sau khi ông mất
Giọng · nhịp · tốc độ	I. Allegro, Đô trưởng, 4/4 · II. Andante, Sol trưởng, 3/4 · III. Rondo: Allegretto, Đô trưởng, 2/4
Hình thức	I: hình thức sonata, 73 ô nhịp; II: ba phần có nhắc lại; III: rondo ngắn
Độ khó	Chương 1: ABRSM xếp ở Grade 6 (đề cương 2027–2028); chương 3 (Rondo) cũng có ở Grade 6 (đề cương 2017–2018) và, theo lời tựa Henle, khó hơn rõ rệt hai chương đầu
Kỹ năng chính	Đệm Alberti đều và nhẹ, chuỗi gam nhanh, láy rền có nốt kết, phát âm kiểu Cổ điển, giữ tốc độ ổn định, gần như không dùng bàn đạp
Bản nhạc	IMSLP (tìm "Piano Sonata No.16, K.545"); bản Urtext: G. Henle Verlag (HN 164, có in riêng)

Tôi đang tập bài nàyBài sẽ hiện trong kế hoạch tập hôm nay ở trang Piano.

Vì sao nên học bài này

• Một hình thức sonata hoàn chỉnh trong 73 ô nhịp. Trình bày, phát triển, tái hiện đều ngắn và rõ. Học bài này là cách nhanh nhất để hiểu hình thức sonata bằng chính đôi tay.
• Đệm Alberti (hợp âm rải theo thứ tự trầm – cao – giữa – cao) là lối đệm rất hay gặp trong nhạc piano thế kỷ 18. Tập cho nó đều và nhẹ ở bài này, bạn sẽ dùng lại được ở nhiều bài khác.
• Gam là âm nhạc. Các chuỗi gam ở đoạn chuyển và phần phát triển cho thấy luyện gam hằng ngày được dùng vào việc gì.
• Trong suốt. Không có bàn đạp và hòa âm dày, từng nốt lệch nhịp hay to hơn nốt bên cạnh đều nghe thấy. Đó là một bài luyện tai tốt cho sự sạch sẽ.

Chưa sẵn sàng?

Nếu Alberti và gam móc kép ở ♩ = 100 còn vất vả, hãy học trước Clementi: Sonatina Op. 36 số 1: cùng ngôn ngữ Cổ điển, chương I chỉ 38 ô nhịp. Một bước đệm khác là Beethoven: Sonata Op. 49 số 2, chương 1: cũng hình thức sonata, ở chặng 4.

Bối cảnh

Mùa hè 1788 là một giai đoạn sáng tác rất sung sức của Mozart: cùng ngày ghi K. 545 vào danh mục, ông ghi cả Giao hưởng số 39, và trong vài tuần sau đó hoàn thành hai giao hưởng cuối cùng (số 40 và số 41). Gần như không biết gì về hoàn cảnh ra đời của bài, kể cả "người mới học" ở đây là ai; ngày 2 tháng 8, Mozart gửi cho chị gái "những bài piano mới nhất" của mình, trong đó hẳn có K. 545.

Bản thảo viết tay đã thất lạc. Ấn bản đầu tiên, do Bureau d'Arts et d'Industrie in ở Vienna năm 1805, đặt tên Sonate facile; cái tên "dễ" đó là của nhà xuất bản, không phải của Mozart. Theo lời tựa ấn bản Henle, các nguồn gốc không có một ký hiệu sắc thái nào, khác hẳn những sonata khác của ông. Mọi chữ p, f bạn thấy trong bản nhạc phổ thông đều do người biên tập thêm vào: bạn được, và phải, tự quyết định sắc thái.

Đàn của Mozart là fortepiano kiểu Vienna, như cây đàn của Anton Walter mà ông sở hữu lúc qua đời: âm vực hơn năm quãng tám một chút (từ Fa1 đến Sol6), bộ giảm âm nhấc bằng cần gạt đầu gối. Trên đàn hiện đại, bạn cần "thu nhỏ" tay trái và giữ tiếng sáng, gọn. Xem thêm thời kỳ Cổ điển.

Nghe trước khi tập

Nghe cả ba chương, mỗi lần một câu hỏi:

1. Tay trái có bao giờ nổi lên ngang giai điệu không? Nó nghe như hợp âm rải hay như một tấm nền mỏng?
2. Ô 42: bạn có nhận ra chủ đề mở đầu quay lại, nhưng ở một giọng khác?
3. Tốc độ: chương 1 nhanh đến đâu mà các chuỗi gam vẫn còn hát?

So sánh một bản thu trên đàn hiện đại với một bản trên fortepiano: nghe xem các chuỗi gam và tay trái khác nhau thế nào. Sau đó đọc hướng dẫn nghe Sonata K. 331 để nghe một sonata khác của Mozart.

Theo dõi khi nghe

Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.

Thời điểm	Sự kiện
…	Chương 1, chủ đề 1 (ô 1–4): giai điệu đơn giản trên đệm Alberti của tay trái; láy rền ở ô 4
…	Đoạn chuyển (ô 5–12): chuỗi gam móc kép đi xuống trên hợp âm tay trái; dừng trên hợp âm Sol trưởng
…	Chủ đề 2 (ô 13–25): Sol trưởng; tay trái mở đầu bằng hình móc kép lắc qua lại, giai điệu mới có láy rền; láy rền dài trước kết
…	Kết trình bày (ô 26–28): hợp âm rải móc kép, rồi ba hợp âm kết ở Sol trưởng
…	Trình bày nhắc lại (ô 1–28): nghệ sĩ có đổi màu sắc ở lần hai không?
…	Phát triển (ô 29–41): chất liệu kết trình bày đi qua Sol thứ, Rê thứ, La thứ; chuỗi gam lên xuống
…	Tái hiện (ô 42): chủ đề 1 trở lại nhưng ở Fa trưởng; đoạn chuyển đưa nhạc về Đô trưởng
…	Chủ đề 2 ở Đô trưởng (ô 58–73): láy rền dài, rồi kết chương; bản nhạc còn có dấu nhắc lại cho phát triển và tái hiện, nếu nghệ sĩ giữ nó thì hai phần này vang thêm một lần
…	Chương 2, Andante: Sol trưởng, giai điệu hát trên lớp Alberti; phần giữa tối lại ở Sol thứ, rồi chủ đề trở về và một coda ngắn khép lại
…	Chương 3, Rondo: chủ đề vui, tay trái bắt chước tay phải như trò đuổi bắt; đoạn xen ở Sol trưởng, đoạn giữa ở La thứ, rồi chủ đề quay lại và kết

Cấu trúc

Chủ đề 1Đô trưởng · ô 1–4

Đoạn chuyểnchuỗi gam · ô 5–12

Chủ đề 2 và kếtSol trưởng · ô 13–28

Phát triểnSol thứ, Rê thứ, La thứ · ô 29–41

Tái hiện: chủ đề 1Fa trưởng → Đô · ô 42–57

Chủ đề 2 và kếtĐô trưởng · ô 58–73

Mozart K. 545, chương 1 (73 ô nhịp; độ dài các ô theo số ô nhịp). Phần trình bày (ô 1–28) được nhắc lại.

Chương 1, Allegro (73 ô nhịp; số ô nhịp theo bản Urtext, các sách phân tích có thể lệch nhau một ô ở ranh giới):

Phần	Ô nhịp	Nội dung	Giọng
Trình bày: chủ đề 1	1–4	Giai điệu đơn giản trên đệm Alberti; láy rền ở ô 4	Đô trưởng
Đoạn chuyển	5–12	Chuỗi gam móc kép đi xuống, tay trái hợp âm; dừng trên hợp âm Sol trưởng	Đô → Sol
Chủ đề 2	13–25	Ô 13: tay trái mở đầu bằng hình móc kép lắc qua lại; ô 14: giai điệu mới có láy rền; láy rền dài trước kết	Sol trưởng
Kết trình bày	26–28	Hợp âm rải móc kép, ba hợp âm kết; cả phần trình bày nhắc lại	Sol trưởng
Phát triển	29–41	Chất liệu kết trình bày ở Sol thứ, Rê thứ, La thứ; chuỗi gam lên xuống	nhiều giọng
Tái hiện: chủ đề 1	42–57	Chủ đề 1 ở Fa trưởng (giọng hạ át); đoạn chuyển đưa nhạc về Đô trưởng	Fa → Đô
Tái hiện: chủ đề 2 và kết	58–73	Chủ đề 2 ở Đô trưởng; láy rền dài; kết	Đô trưởng

Chương 2, Andante (Sol trưởng, 3/4): tay trái đệm Alberti gần như suốt chương. Phần đầu dài mười sáu ô nhịp (một chủ đề tám ô rồi tám ô tiếp nối), có nhắc lại; phần thứ hai mở ở giọng át rồi quay về; phần giữa tối lại ở Sol thứ, đi qua Si♭ trưởng và Đô thứ, trước khi chủ đề trở về và một coda ngắn khép lại. Khó nhất là giữ giai điệu hát trên lớp Alberti ở tốc độ chậm, nơi mọi nốt không đều đều lộ ra.

Chương 3, Rondo (Đô trưởng, 2/4): chủ đề vui, có chỗ tay trái bắt chước tay phải như một trò đuổi bắt; đoạn xen thứ nhất ở Sol trưởng (lại có Alberti), đoạn giữa ở La thứ; chủ đề quay lại và kết. Ngắn (chưa tới 2 phút) nhưng nhanh và đòi hỏi hai tay ngang tài nhau.

Chỗ khó và cách tập

Chỗ khó	Vì sao khó	Cách tập
Đệm Alberti (ô 1–4, chương 2)	Ngón cái (nốt lặp) dễ nặng hơn, ngón 5 (nốt trầm) dễ mất; cổ tay cứng gây mỏi	Chơi Alberti thành hợp âm khối trước để biết vị trí; rồi rải với cổ tay xoay nhẹ, không nhấc ngón cao. Nốt trầm hơi rõ, ba nốt còn lại như hơi thở. Bài tập 1
Chuỗi gam đoạn chuyển (ô 5–12) và phát triển	Luồn ngón cái gây "gợn"; nhóm nốt chạy nhanh dần	Tập theo nhịp chấm (dài – ngắn rồi ngắn – dài), theo nhóm 4 nốt dừng trên nốt đầu nhóm; luôn đặt ngón cái sẵn trước khi cần. Bài tập 2. Xem Cách tập
Láy rền dài có nốt kết (cuối trình bày và tái hiện)	Phải đều, nhẹ, khớp với tay trái, kết thúc đúng phách	Viết ra số nốt cụ thể và tập như một hình móc kép đo đếm; bắt đầu từ nốt trên; nốt kết là hai nốt cuối của chuỗi, không thêm nhịp. Bài tập 3 và Nốt hoa mỹ
Phát âm Cổ điển	Dấu luyến ngắn phải "khép lại" bằng nhấc tay; nốt staccato không được khô như gõ	Đọc từng dấu luyến trong bản Urtext; nốt cuối của dấu luyến nhẹ hơn và ngắn lại; tập riêng một ô với chỉ phát âm, không quan tâm tốc độ. Xem Tạo tiếng đàn
Hai tay lệch nhau ở tốc độ	Tay phải chạy gam, tay trái hợp âm: tay trái dễ vào sớm hoặc trễ một chút	Tập với máy đếm nhịp theo phách đen, rồi theo phách trắng; dừng trên mỗi phách mạnh xem hai tay có trùng nhau
Tốc độ ổn định cả chương	Người học hay nhanh dần ở gam, chậm lại ở chỗ khó	Chọn tốc độ của đoạn khó nhất làm tốc độ chung; thu âm rồi đo bằng máy đếm nhịp
Ô 42 (tái hiện ở Fa trưởng)	Tay đã quen Đô trưởng dễ trượt về nốt Si♮	Tập riêng ô 42–45 đối chiếu với ô 1–4; gọi tên hợp âm khi chơi; học thuộc theo giọng, không theo hình tay. Xem Học thuộc và biểu diễn

Bài tập chuẩn bị

Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này, không trích từ bản nhạc gốc.

1. Alberti nhẹ dưới giai điệu hát

Alberti nhẹ (soạn cho trang này)

1. Tay trái riêng: chơi mỗi nhóm bốn nốt thành hợp âm khối, rồi rải. Nốt trầm (ngón 5) hơi rõ, ngón cái rất nhẹ.
2. Ghép hai tay: tay phải mf, tay trái p. Tay trái nghe như tiếng rì rầm ở xa.
3. Tăng dần từ ♩ = 72 lên ♩ = 116 qua vài tuần, không bao giờ để cổ tay cứng.

2. Gam có luồn ngón trên nền hợp âm

Gam lên xuống trên hợp âm (soạn cho trang này)

1. Đi lên: 1-2-3, luồn ngón cái sang Fa (ô 2: sang Mi), 1-2-3-4-5. Đi xuống: 5-4-3-2-1, vắt ngón 3 qua, 3-2-1.
2. Tập bốn kiểu: đều; nhịp chấm dài – ngắn; ngắn – dài; nhóm bốn nốt dừng trên nốt đầu nhóm.
3. Tay trái hợp âm phải rơi đúng cùng lúc với nốt tay phải ở mỗi phách đen.

3. Láy rền đo đếm có nốt kết

Láy rền có nốt kết (soạn cho trang này)

1. Ô 1 viết ra từng nốt: láy rền bắt đầu từ nốt trên (Si), mười bốn nốt móc kép, rồi nốt kết Sol – La và rơi vào Sol ở phách mạnh. Ngón 4 và 3 thay nhau, cổ tay yên.
2. Ô 3 là cùng nội dung viết bằng ký hiệu: chơi nó y như ô 1.
3. Khi đã đều, giảm số nốt nếu cần cho thoải mái (một láy rền đều và nhẹ hay hơn một láy rền nhiều nốt mà vấp).

Kế hoạch tập

Kế hoạch 8 tuần cho chương 1, tập 45–60 phút mỗi ngày (thêm 2–3 tuần cho mỗi chương còn lại). Tốc độ tính theo phách đen.

Tuần	Việc chính	Máy đếm nhịp
1	Nghe 3 bản thu; đánh dấu các phần lên bản nhạc; viết ngón bấm. Bài tập 1–2. Ô 1–12 từng tay	♩ = 60
2	Ô 1–28 từng tay, rồi ghép hai tay ô 1–12. Gam Đô, Sol, Fa trưởng hai quãng tám mỗi ngày	♩ = 66–72
3	Ghép hai tay ô 13–28; bài tập 3; quyết định sắc thái cho phần trình bày	♩ = 72–80
4	Phát triển ô 29–41 từng tay rồi ghép; tập gam theo nhịp chấm	♩ = 76–84
5	Tái hiện ô 42–73; so sánh từng ô với phần trình bày, đánh dấu chỗ khác nhau	♩ = 84–92
6	Chơi liền cả chương mỗi ngày; thu âm và nghe lại chỉ để soát độ đều	♩ = 96–104
7	Tăng tốc từng nấc nhỏ; chơi thuộc lòng từng phần, bắt đầu được từ bất kỳ phần nào	♩ = 108–116
8	Biểu diễn cho người khác nghe, trên một cây đàn lạ; sửa từ bản thu	♩ ≈ 120–132

Đừng vội đạt ♩ = 132. Một Allegro ở ♩ = 112 mà sạch, đều và có sắc thái hay hơn hẳn một Allegro nhanh mà mờ.

Diễn tấu

Tốc độ và nhịp

Allegro nghĩa là vui, nhanh, nhưng không phải chạy đua. Nghĩ theo hai phách trắng mỗi ô: giai điệu sẽ có hướng đi. Giữ tốc độ ổn định; chỉ cho phép hơi thở rất nhỏ ở cuối phần.

Sắc thái

Vì nguồn gốc không có sắc thái, bạn tự quyết định, dựa vào cấu trúc: chủ đề 1 mp hoặc mf, đoạn chuyển có thể lớn dần theo hướng đi lên của gam, chủ đề 2 nhẹ hơn, phần phát triển nhiều tương phản hơn. Mỗi lần nhắc lại phần trình bày, có thể đổi nhẹ màu sắc. Trên đàn hiện đại, f của Mozart vẫn phải tròn, không đập.

Phát âm

• Tôn trọng dấu luyến như hơi thở của ca sĩ: nốt đầu hơi rõ, nốt cuối nhẹ và ngắn lại.
• Các nốt không có dấu luyến thường hơi tách (non legato), nhất là nốt móc đơn và nốt đen trong chuỗi hợp âm.
• Ba hợp âm kết ở cuối mỗi phần: gọn, không kéo.

Bàn đạp

Hầu như không cần. Có thể dùng một chút bàn đạp rất nông để làm ấm các nốt dài của chương 2, đổi theo từng hòa âm. Không bao giờ dùng bàn đạp để nối các chuỗi gam: chính tiếng rõ ràng là vẻ đẹp của chúng. Xem Bàn đạp.

Nốt hoa mỹ

Láy rền thời Cổ điển thường bắt đầu từ nốt trên. Các láy rền dài kết thúc bằng hai nốt kết đã viết sẵn (như trong bài tập 3). Acciaccatura (nốt nhỏ gạch chéo) chơi ngắn, sát phách. Nếu bản bạn dùng có chú thích khác, theo chú thích của bản Urtext.

Ấn bản

Vì không có sắc thái gốc, mọi p, f, sf, cresc. trong một ấn bản (như bản trên IMSLP mà Mutopia chép lại) đều của người biên tập, dù người đọc dễ tưởng là của Mozart. Dùng một bản Urtext để biết đâu là của tác giả, rồi tự viết sắc thái của mình bằng bút chì.

Lỗi thường gặp

• Tay trái Alberti to bằng giai điệu, hoặc ngón cái gõ đều đặn như máy khâu.
• Dùng bàn đạp cho "ấm", làm nhòe gam và Alberti.
• Nhanh dần ở chuỗi gam, chậm lại ở phần phát triển.
• Láy rền quá nhiều nốt, không đều, kết thúc trễ phách.
• Chơi phần tái hiện bằng trí nhớ ngón tay của phần trình bày và lạc giọng ở ô 42.
• Chơi phần nhắc lại y hệt lần đầu, không có chút màu sắc mới nào.
• Chương 2 quá chậm, giai điệu đứt hơi; chương 3 quá nhanh, tay trái không theo kịp phần bắt chước.

Học tiếp

• Cùng tác giả: Mozart Sonata K. 330 hoặc K. 283; nghe trước Sonata K. 331.
• Bước sang Beethoven: Sonata Ánh trăng, chương 1 ở cùng chặng, rồi Pathétique, chương 2, nơi tiếng đàn hát và nhiều lớp hơn.
• Hai bè độc lập: Bach: Invention số 1 rèn sự đều tay theo một hướng khác.
• Xem thứ tự gợi ý ở Tác phẩm theo cấp độ.

• Cùng chặng 5: các bài của chặng 5.
• Chặng 6: các bài của chặng 6.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Ở ô 42, chủ đề 1 trở lại ở giọng nào?

   • Fa trưởng, giọng hạ át
   • Đô trưởng
   • Sol trưởng

2. Đệm Alberti là gì?

   • Hợp âm khối đánh lặp lại theo phách
   • Hợp âm rải theo thứ tự trầm – cao – giữa – cao
   • Nốt trầm rồi hai hợp âm, như tay trái valse

3. Nên tập các chuỗi gam ở đoạn chuyển thế nào?

   • Theo nhịp chấm (dài – ngắn rồi ngắn – dài), theo nhóm 4 nốt dừng trên nốt đầu nhóm, đặt ngón cái sẵn trước khi cần
   • Chơi nhanh ngay từ đầu để có đà
   • Dùng bàn đạp cho các nốt nối liền

4. Vì sao bạn phải tự quyết định sắc thái cho sonata này?

   • Vì Mozart muốn cả bài to đều nhau
   • Vì các nguồn gốc không có một ký hiệu sắc thái nào; mọi p, f trong bản phổ thông là của người biên tập
   • Vì đàn của Mozart không chơi được to nhỏ

Nguồn

• Mozart, Klaviersonate C-dur KV 545, G. Henle Verlag (HN 164), lời tựa: ngày ghi vào danh mục, ấn bản 1805, việc nguồn gốc không có sắc thái, phiên bản chuyển giọng của chương Rondo (K. 547a) không phải do Mozart.
• Bản nhạc: IMSLP; số ô nhịp và các chi tiết nốt nhạc trên trang này đối chiếu với bản chép LilyPond (nguồn IMSLP) của Mutopia Project. Xem thêm tài liệu tham khảo.