Piano

Quãng tám và bước nhảy

Quãng tám và bước nhảy là hai mặt của cùng một kỹ năng: di chuyển cả cánh tay chính xác và thả lỏng, thay vì bắt ngón tay làm việc của cánh tay. Trang này đi từ thế tay quãng tám qua staccato, legato, quãng tám lặp và gam quãng tám, đến cách tập bước nhảy ở cả hai tay, kèm sáu bài tập và một bảng tập theo lộ trình.

Thế tay quãng tám

Quãng tám là khoảng cách giữa hai nốt cùng tên, ví dụ Đô4 – Đô5 (xem Quãng). Hai nốt của nó luôn cùng màu phím: cả hai phím trắng, hoặc cả hai phím đen.

Ngón bấm. Phím trắng: 1–5. Phím đen: 1–4 nếu tay đủ rộng, vì ngón 4 dài hơn và với tới phím đen (nằm sâu hơn) dễ hơn ngón 5. Nếu ngón 4 phải căng mới tới, cứ dùng 1–5.
Khung bàn tay. Hai điểm chạm là cạnh đầu ngón cái và đầu ngón 5 (hoặc 4). Ngón 2, 3, 4 hơi cong, nổi trên mặt phím mà không bấm; bàn tay hơi vòm, không duỗi phẳng.
Vị trí trên phím. Đoạn quãng tám có cả phím trắng và phím đen: đặt bàn tay sâu vào trong một chút ở mọi nốt, để tay không phải liên tục đi vào, đi ra.
Khép tay giữa hai quãng tám. Sau mỗi cú đánh, bàn tay khép lại một chút trong lúc di chuyển, rồi mới mở ra ở nốt sau. Giữ tay mở căng suốt một đoạn dài làm mỏi tay.

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Phép thử: đặt một quãng tám Đô, giữ phím bằng lực vừa đủ, rồi lắc nhẹ cổ tay lên xuống và sang ngang. Cổ tay lắc được mà hai phím không bật lên là khung tay vừa vững vừa mềm.

Cổ tay và cẳng tay

Ngón tay chỉ là điểm chạm: sức nặng đến từ cánh tay, độ nảy từ cổ tay, hướng đi do vai và cẳng tay dẫn. Ba động tác làm nên mọi kiểu quãng tám:

Rơi và nảy. Cánh tay thả rơi từ vài phân trên phím, hai ngón chạm đáy phím cùng lúc, rồi cổ tay nảy lên như lò xo. Phần "nảy" quan trọng ngang phần "rơi": nó nhả lực ngay khi nốt đã kêu (xem Tạo tiếng đàn).
Xoay cẳng tay. Lăn qua lại giữa ngón cái và ngón út như vặn nắm cửa (xem Tư thế, thế tay). Đây là động tác của quãng tám gãy, khi hai nốt chơi luân phiên.
Không bao giờ khóa cổ tay. Cổ tay là bộ giảm xóc: hãy giữ nó linh hoạt, không gồng khuỷu, vai và cổ tay.

Bài 1. Rơi và nảy

Bài 1. Rơi và nảy (soạn cho trang này)

Mỗi quãng tám: thả rơi, chạm đáy, nảy lên ngay; trong dấu lặng, bàn tay khép lại và nổi trên phím. Tiếng phải tròn, không có tiếng "cạch" của phím đập đáy. Chỉ ghép hai tay (ô 5–6) khi từng tay đã mềm.

Quãng tám staccato: cổ tay hay cánh tay

Staccato cổ tay: cẳng tay gần như yên, bàn tay vẫy từ cổ tay, ngón sát phím; nhỏ, nhanh, nhẹ, hợp với p. Staccato cánh tay: cả cẳng tay rơi và nảy, cổ tay đi theo như lò xo; lớn và nặng, hợp với f và nốt nhấn. Ở đoạn nhanh và to, cánh tay "chở" cả nhóm, cổ tay nảy từng nốt.

Bài 2. Gam quãng tám: cổ tay rồi cánh tay

Bài 2. Gam quãng tám, cổ tay rồi cánh tay (soạn cho trang này)

Ô 1–2 (và 5–6 ở tay trái): cổ tay, p, ngón sát phím. Ô 3–4 (và 7–8): cánh tay, f, tiếng tròn chứ không đập. Khi đã quen, chơi gam Rê trưởng: Fa♯ và Đô♯ bằng 1–4.

Quãng tám legato

Ngón cái không nối được hai quãng tám liền nhau, nên legato quãng tám là một ảo giác dựng từ ba thứ:

Bè trên nối bằng ngón, luân phiên ngón 5 và 4: ngón 4 thường nhận phím đen, ngón 5 phím trắng; hai phím trắng liền nhau thì một phím dùng ngón 4 (như Sol – La ở bài 3). Vì phím đen cao và nằm sâu, ngón 4 vắt qua ngón 5 lên phím đen, hay ngón 5 luồn dưới ngón 4 xuống phím trắng, đều khá dễ. Tay lớn dùng thêm ngón 3 trên phím đen.
Ngón cái trượt từ phím đen xuống phím trắng ngay cạnh; giữa hai phím trắng nó buộc phải nhấc, nên giữ khoảng hở thật ngắn.
Tai và bàn đạp: tai người nghe có xu hướng ưu tiên bè cao nhất (Trainor và cộng sự, 2014; xem Nguồn); bàn đạp lấp chỗ hở bên dưới khi phong cách cho phép. Ở bè trầm, legato quãng tám gần như hoàn toàn nhờ bàn đạp, như các quãng tám trầm của Ánh trăng.

Tay trái thì ngược lại: bè dưới (ngón 5, 4, 3) nối bằng ngón, ngón cái ở bè trên trượt.

Bài 3. Quãng tám legato: bè trên nối bằng ngón

Bài 3. Quãng tám legato, bè trên nối bằng ngón (soạn cho trang này)

Số ngón ghi cho nốt trên; ngón cái chơi mọi nốt dưới, trượt từ Fa♯ xuống Sol và từ Si♭ xuống La. Tập bè trên riêng trước, thật legato; chưa dùng bàn đạp. Tay nhỏ: dùng 4 cho Fa♯ và chấp nhận một chỗ hở rất ngắn.

Quãng tám lặp, nhanh và gãy

Quãng tám lặp. Tay sát phím; mỗi nốt là một cú nảy nhỏ của cổ tay, cẳng tay góp một xung nhẹ ở nốt đầu mỗi nhóm. Trên đàn cánh, phím không cần trồi lên hết mới đánh lại được (xem Nốt lặp và nốt kép). Phần đệm bài hát Erlkönig ("Ma vương") của Schubert, mở đầu bằng những chùm ba quãng tám lặp dồn dập ở tay phải, là thử thách sức bền quen thuộc của người đệm đàn (xem Chơi cùng người khác).
Quãng tám nhanh. Một động tác cánh tay cho cả nhóm, cổ tay lo từng nốt; tập từng nhóm rồi dừng, rồi mới nối các nhóm.
Quãng tám gãy. Hai nốt luân phiên thấp – cao: xoay cẳng tay. Ví dụ nổi tiếng là tiếng rung quãng tám ở tay trái trong chương 1 sonata Pathétique của Beethoven (hướng dẫn nghe).

Bài 4. Quãng tám lặp theo nhóm, rồi quãng tám gãy

Bài 4. Quãng tám lặp theo nhóm, rồi quãng tám gãy (soạn cho trang này)

Ô 1–2: nhấn nhẹ nốt đầu mỗi nhóm, hai nốt sau như tiếng vọng; tay không rời mặt phím quá vài milimét. Ô 3–4: tay trái xoay cẳng tay, đều như tiếng trống lăn. Tăng tốc từng nấc nhỏ với máy đếm nhịp.

Gam quãng tám

Một quy tắc cho cả hai tay: 1–5 trên phím trắng, 1–4 trên phím đen (tay nhỏ: 1–5 ở mọi nốt). Mỗi buổi chừng mười phút là đủ (xem Gam).

Bước	Gam	Cách chơi	Đạt khi
1	Đô trưởng, một quãng tám (bài 2)	Staccato cổ tay, từng tay	Mọi nốt đều, cổ tay mềm
2	Sol, Rê, Fa trưởng	Phím đen bằng 1–4	Đổi 1–5 sang 1–4 không giật
3	Hai quãng tám, nhóm 2, 3, 4 nốt	Một động tác cánh tay mỗi nhóm	Nhanh dần mà không cứng
4	Gam nửa cung	Staccato; rồi legato bè trên	Tay đặt sâu, không đi vào đi ra

Bước nhảy: nhảy sớm, đánh đúng lúc

Một bước nhảy gồm hai việc tách bạch: di chuyển và đánh. Lỗi phổ biến nhất là gộp làm một: tay vừa bay vừa đập xuống, nên vừa trễ vừa trượt. Hãy rời nốt trước ngay khi nó đã kêu, đến đích sớm, chạm nhẹ mặt phím, rồi mới đánh đúng lúc bằng một động tác ngắn từ sát phím.

Phách

phách 1: nốt trướcphách 2: nốt đích

Gộp làm một (lỗi)

đánhvừa bay vừa đập xuốngtrễ, trượt

Tách hai việc

đánhrời ngay, bay thấpchạm phím, chờđánh đúng lúc

Một bước nhảy là hai việc: di chuyển và đánh. Gộp làm một thì vừa trễ vừa trượt; tách ra thì tay đến đích sớm, chạm nhẹ mặt phím, chờ, rồi mới đánh đúng lúc bằng một động tác ngắn từ sát phím. Độ dài các ô chỉ để so sánh, không phải số đo.

Mắt đi trước tay: nhìn đích trước khi rời nốt cũ, không phải lúc đang bay; nếu chỉ kịp nhìn một chỗ, nhìn đích xa hơn.
Tìm phím bằng xúc giác: nhóm hai và nhóm ba phím đen là "chữ nổi" của bàn phím (xem Bản đồ bàn phím).
Đường đi thấp: một vòng thấp, vừa đủ để không quệt phím; vòng cao mất thời gian, đi sát ngang thì dễ vấp phím đen. Nhảy xa thì cánh tay dẫn, vai xoay theo.
Tạo hình trước. Trong lúc bay, các ngón đã định hình sẵn hợp âm hay quãng tám ở đích.

Cách tập:

Nhảy rồi dừng. Đánh nốt trước, nhảy ngay, đặt tay lên đích (chạm phím, chưa kêu) và dừng. Đúng phím chưa? Tay mềm chưa? Rồi mới đánh.
Đi nhanh, chờ ở đích. Tốc độ vẫn chậm, nhưng tay đến đích nhanh nhất có thể rồi chờ đúng phách. Khi tốc độ tăng, thời gian chờ tự ngắn lại.
Đổi tiết tấu. Chơi theo nhịp chấm dôi, dài – ngắn rồi ngắn – dài: chỗ ngắn buộc tay đi nhanh, chỗ dài cho bạn kiểm tra tay.
Nhảy ngược, từ đích về nốt trước, để tay học khoảng cách theo hai chiều.
Nhắm mắt, khi đã chắc: chậm, nhỏ tiếng, vài lần mỗi buổi.

Bước nhảy tay trái: valse và stride

Hình đệm nốt trầm – hợp âm (xem Hợp âm và hình đệm) là một dạng bước nhảy hay gặp của tay trái: valse ở nhịp 3/4, nhịp chèo 6/8 của Thuyền ca Venice, và kiểu stride của jazz (lớn lên từ ragtime), khi nốt trầm ở phách mạnh xen với hợp âm và tay nhảy đi nhảy về trên từng phách.

Nốt trầm sâu, hợp âm nhẹ. Ngón 5 mang trọng lượng; hợp âm chỉ chạm phím.
Rời nốt trầm ngay. Bàn đạp giữ nốt trầm, ngón 5 không cần giữ phím.
Mắt ở hợp âm, tay cảm nốt trầm; nốt trầm rất xa, như Si1 ở ô 97 của Valse Si thứ, thì liếc trước xuống nốt trầm.

Bước nhảy này có ở Gymnopédie số 1 (chậm, cần đáp êm), Valse La thứ, Valse Si thứ, Thuyền ca Venice và Nocturne Op. 9 số 2, nơi chỉ có một móc đơn để nhảy.

Bài 5. Tay trái valse: nhảy sớm, đánh đúng lúc

Bài 5. Tay trái valse, nhảy sớm, đánh đúng lúc (soạn cho trang này)

Tay trái riêng trước, theo năm bước ở trên. Ở ô 5, 6 và 8, nốt trầm thấp hơn một quãng tám: liếc xuống nốt trầm, rồi mắt về ngay hợp âm. Ghép tay phải p khi tay trái đã tự động; sau cùng thêm bàn đạp, đạp ngay sau nốt trầm.

Bước nhảy tay phải

Tay phải nhảy khi giai điệu vọt lên cao, khi một quãng tám hay hợp âm chen vào từ âm vực khác, hoặc khi bắt chéo tay (xem Phối hợp hai tay). Nốt đáp thường là nốt quan trọng: đến sớm để kịp "nghe trước" sắc thái của nó, và đừng cắt cụt nốt trước khi nhảy.

Trên site: đoạn chuyển ô 15–19 của Sonata Op. 49 số 2; cú nhảy lên Đô cao ở cao trào ô 16–18 của Prélude Mi thứ; các quãng tám Rê cao xen giữa chủ đề ở ô 36–39 của Thuyền ca Venice, nơi tay bay vòng thấp và nhẹ, quãng tám đánh bằng cổ tay mềm, p rồi pp; cú vọt lên Si6 ở ô 7 của Fantaisie-Impromptu.

Bài 6. Tay phải: hợp âm giữa, quãng tám cao

Bài 6. Tay phải, hợp âm giữa và quãng tám cao (soạn cho trang này)

Ô 1–4: dấu lặng là lúc tay đi; đến nơi rồi chờ trên quãng tám. Đô♯ – Đô♯ ở ô 3 là phím đen: 1–4. Ô 5–6 bỏ dấu lặng: chỉ chơi khi ô 1–4 đã chắc. Sau đó chơi các quãng tám cao hơn một quãng tám nữa để bước nhảy dài gấp đôi.

Sức bền và sức khỏe

Quãng tám lặp và bước nhảy dễ làm mỏi tay nếu tập lâu hoặc gồng, nên giảm gồng giữa các quãng tám (xem Giữ đôi tay khỏe). Tập quãng tám thành các đợt ngắn xen nghỉ (BAPAM gợi ý các đợt 20 phút tập xen 10 phút nghỉ); tập mf cho tới khi tay thả lỏng hẳn rồi mới thêm f. Đau, tê hay căng ở cẳng tay, cổ tay, khuỷu: dừng ngay, không chơi xuyên cơn đau; đau trở lại thì đi khám.

Tập theo chặng

Chặng	Việc chính	Gặp ở đâu
4 (≈ Grade 4–5)	Khung tay (bài 1); nốt trầm – hợp âm chậm (bài 5, ô 1–4)	Tay trái của Gymnopédie số 1; Op. 49 số 2 ô 15–19; Prélude Mi thứ ô 16–18
5 (≈ Grade 6)	Staccato cổ tay (bài 2); quãng tám trầm nối bằng bàn đạp; bài 5, 6	Ánh trăng: quãng tám Sol♯ trầm ô 28–39; Thuyền ca Venice ô 36–39
6 (≈ Grade 7–8)	Quãng tám legato, quãng tám lặp (bài 3, 4); gam quãng tám hai tay; nhảy nhanh	Tay trái của Nocturne Op. 9 số 2; Valse Si thứ ô 97
7 (sau Grade 8)	Quãng tám nhanh, ff, sức bền; nhảy xa ở tốc độ cao	Fantaisie-Impromptu ô 7 và ô 37–40; Liebestraum số 3 ô 37–60; Ballade số 1 (đoạn agitato, coda)

Xa hơn nữa: Czerny, 6 Octave Studies (Sáu étude quãng tám) Op. 553; Theodor Kullak, Die Schule des Octavenspiels (Giáo trình chơi quãng tám) Op. 48; Étude Op. 25 số 10 của Chopin, étude quãng tám cho cả hai tay. Chủ đề Étude Op. 10 số 12 cũng đi bằng quãng tám ở tay phải (hướng dẫn nghe).

Lỗi thường gặp

Lỗi	Dấu hiệu	Cách sửa
Khóa cổ tay	Cẳng tay mỏi sau vài ô, tiếng gắt	Bài 1; lắc nhẹ cổ tay trên quãng tám đang giữ
Giữ tay mở căng	Đau mu bàn tay, gốc ngón cái	Khép tay giữa hai quãng tám
Đập từ trên cao	Tiếng "cạch", to không đều	Bắt đầu sát phím; dùng trọng lượng, không dùng tốc độ đập
Nhảy muộn	Nốt đáp trễ, câu khựng lại	"Nhảy rồi dừng", rồi đi nhanh và chờ ở đích
Nhìn đích khi đã bay	Trượt phím ở đích xa	Mắt đến đích trước khi tay rời nốt cũ

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

Quãng tám trên hai phím đen thường bấm bằng ngón nào, nếu tay đủ rộng?
- 1–4
- 1–3
- 2–5
"Nhảy sớm, đánh đúng lúc" nghĩa là gì?
- Rời nốt trước ngay, đến đích sớm và chờ, rồi đánh đúng phách
- Đánh nốt đích sớm hơn phách một chút cho chắc
- Nhảy thật cao để có đà đánh mạnh
Trong quãng tám legato ở tay phải, bè nào được nối bằng ngón?
- Bè trên, luân phiên ngón 4 và 5 (đôi khi 3)
- Bè dưới, bằng ngón cái
- Cả hai bè, bằng ngón 1 và 5
Đang tập quãng tám thì thấy đau cẳng tay. Nên làm gì?
- Chơi chậm lại và tập tiếp cho quen
- Dừng ngay, nghỉ, rồi quay lại bằng buổi ngắn, nhỏ tiếng
- Uống thuốc giảm đau để tập hết bài

Nguồn

Theodor Kullak, Die Schule des Octavenspiels Op. 48 (ba phần); bản nhạc trên IMSLP (tìm "Kullak Octavenspiels").
Carl Czerny, 6 Octave Studies Op. 553.
Heinrich Neuhaus, The Art of Piano Playing (bản tiếng Nga in lần đầu năm 1958): chương về kỹ thuật.
Seymour Fink, Mastering Piano Technique (Amadeus Press).
Thomas Mark, What Every Pianist Needs to Know About the Body (GIA Publications, 2003).
British Association for Performing Arts Medicine (BAPAM), The Healthy Pianist: tờ thông tin về tập đàn an toàn.
L. J. Trainor, C. Marie, I. C. Bruce, G. M. Bidelman, "Explaining the high voice superiority effect in polyphonic music", Hearing Research 308 (2014): 60–70.
Carnegie Hall, Timeline of African American Music: Stride Piano.
Graham Fitch, Practising the Piano.
Các bài trên site: Tư thế, thế tay, Giữ đôi tay khỏe, Bản đồ bàn phím, Nốt lặp và nốt kép.
Xem thêm tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).

Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT