Đệm cho một giai điệu

Có trong tay một giai điệu, bạn sẽ chọn hợp âm cho nó, quyết định đổi hợp âm khi nào, viết một bè bass biết hát và lắp một hình đệm quen thuộc. Các ví dụ dùng những giai điệu bạn đã chơi trong 10 bài đầu tiên; hình đệm thì đã học ở hợp âm và hình đệm. Trang này chọn hợp âm bằng mắt, từ bản nhạc; muốn tìm cả giai điệu lẫn nốt trầm bằng tai, không cần bản nhạc, xem Chơi theo tai bên phím đàn.

Nốt giai điệu nằm trong hợp âm nào

Mỗi nốt của gam nằm trong ít nhất một trong ba hợp âm chính I, IV, V. Ở Đô trưởng:

Bậc	Nốt	Hợp âm chính	Hợp âm khác (dùng ở mục sau)
1	Đô	I, IV	vi
2	Rê	V	ii, V7
3	Mi	I	vi
4	Fa	IV	ii, V7
5	Sol	I, V	V7
6	La	IV	ii, vi
7	Si	V	V7

Chọn theo ba bước:

1. Bắt đầu từ cuối câu. Câu dừng ở bậc 2, 5 hoặc 7 thường là kết nửa (V); câu về chủ âm sau bậc 2 hoặc 7 là kết trọn (V–I). Xem lại kết và câu nhạc.
2. Nhìn nốt ở phách mạnh và nốt dài. Nốt ngắn ở phách yếu, đi liền bậc, thường là nốt lướt hoặc nốt thêu: bỏ qua, giữ hợp âm cũ.
3. Khi một nốt thuộc hai hợp âm, chọn theo chức năng (hòa âm chức năng): chủ → hạ át → át → chủ. Tránh đi từ V sang IV.

Ví dụ là câu đầu của Au clair de la lune (Dưới ánh trăng). Ô 1: Đô–Đô–Đô là I; Rê ở phách 4 là nốt lướt lên Mi. Ô 2: Mi (I) rồi Rê (V). Ô 3: Đô–Mi (I) rồi Rê–Rê (V). Ô 4: Đô (I), kết trọn. Tay trái dùng hai hình đã quen từ bài Hänschen klein: Đô–Mi–Sol (5-3-1) và Si–Fa–Sol (5-2-1). Si–Fa–Sol cộng với Rê của giai điệu là đủ bốn nốt của V7, và cả câu tay trái chỉ đổi hai nốt: Đô với Si, Mi với Fa.

Au clair de la lune: I hay V7?

Tập ở đàn

1. Hát giai điệu, gõ phách; mỗi lần đổi hợp âm, nói tên nó: "một… một, năm… một, năm… một".
2. Tay trái riêng, ♩ = 80, mắt nhìn bản nhạc.
3. Hai tay, tay trái p, tay phải mf.
4. Đệm cả bài 16 ô ở 10 bài đầu tiên: câu này dùng cho ô 1–8 và 13–16; ô 9–12 để tay trái hát như cũ.

Nhịp hòa âm

Nhịp hòa âm là tốc độ đổi hợp âm. Trong nhạc cổ điển, nó thường đều (một hợp âm mỗi ô, hoặc mỗi nửa ô) và nhanh lên ở cuối câu, nơi kết cần hai hợp âm liền nhau. Ba điều nên giữ:

• Đổi hợp âm ở phách mạnh: phách 1, hoặc phách 3 trong nhịp 4/4.
• Đừng đổi ở phách yếu rồi giữ qua phách mạnh kế tiếp: tai nghe như hụt chân.
• Đừng đổi cho mỗi nốt: quá nhiều hợp âm làm giai điệu mất hướng.

Trong Ode to Joy (Khúc ca niềm vui), ô 1–3 và 5–7 mỗi ô chỉ cần một hợp âm; ô 4 và 8 có hai. Ở ô 4, Mi chấm dôi thuộc I nên I giữ hai phách đầu; Rê móc đơn vang sớm nửa phách so với V (nốt đón trước), rồi V giữ hai phách cuối: kết nửa. Ở ô 8 là V rồi I, kết trọn, và Đô móc đơn cũng là nốt đón trước. Ở ô 2 và 6, giai điệu đi qua Fa nên V thành V7. Tay trái dưới đây dùng đúng hai nốt bass bạn đã chơi ở bài 3 của 10 bài đầu tiên, Đô và Sol, chỉ khác là Sol đặt thấp hơn một quãng tám; giờ bạn biết vì sao chúng đúng.

Ode to Joy: nhịp hòa âm

Tập ở đàn

1. Chơi giai điệu, đếm to; ở mỗi chỗ đổi hợp âm, nói tên nó.
2. Tay trái: ngón 1 trên Đô3, ngón 4 trên Sol2. Tập riêng, rồi ghép ở ♩ = 72, sau đó 88.
3. Thí nghiệm: giữ I suốt ô 4, bỏ V. Câu hỏi không còn "hỏi" nữa. Trả V về phách 3 và nghe lại.

Bè bass biết hát

Bass chỉ gồm nốt gốc thì nhảy liên tục: Đô–Sol–Đô–Sol. Một bè bass tốt đi liền bậc khi có thể, nhờ hợp âm đảo và các hợp âm thay thế:

• V6 (Sol–Si–Rê, Si ở bass) thay V khi bass cần đi Đô–Si.
• vi (La–Đô–Mi) thay I: chung hai nốt Đô, Mi, mang màu thứ.
• ii6 (Rê–Fa–La, Fa ở bass) thay IV: chung hai nốt Fa, La.
• I6/4–V ở kết nửa: cùng hợp âm 6/4 ở kết bạn đã tập trong I–IV–I6/4–V–I ở trang Kết ở mọi giọng, nhưng dừng ở V.

Giữa bass và giai điệu có hai quy tắc. Đi ngược hướng, hoặc song song quãng 3, quãng 6, quãng 10. Không đi song song quãng 5 hay quãng 8. Phiên bản dưới đây chỉ có hai bè, nhưng tai tự điền phần còn lại: bass đi xuống từng bậc Đô–Si–La–Sol, ngược với những đoạn giai điệu đi lên. Cả bè nằm gọn trong một thế tay trái, ngón 5 trên Fa2 và ngón 1 trên Đô3.

Ode to Joy: bè bass đi liền bậc

Tập ở đàn

1. Chơi riêng bè bass và hát giai điệu; rồi đổi lại, hát bè bass trong khi tay phải chơi giai điệu.
2. Hai tay, ♩ = 72. So với phiên bản trước: ô 3 có màu thứ (vi), ô 4 có tiếng thở dài của I6/4, ô 7 mềm hơn nhờ ii6.
3. Chuyển sang Sol trưởng: bass Sol–Fa♯–Mi–Rê, rồi Sol–Fa♯–Mi–Đô–Rê–Sol.

Lắp hình đệm

Khi đã có hợp âm và bè bass, chọn một hình đệm ở trang hợp âm và hình đệm hợp với tính chất bài:

Giai điệu	Hình đệm hợp	Vì sao
Chậm, trang nghiêm (Amazing Grace)	Hợp âm khối	Vững, như hợp xướng
Nhịp 3/4 nhún nhảy (minuet, valse)	Nốt trầm và hợp âm	Phách 1 rõ, phách 2–3 nhẹ
Vừa phải, trong trẻo (Au clair de la lune, Ode to Joy)	Bass Alberti	Chuyển động đều như trong sonatina
Chậm, ngân dài (Largo, "Going Home")	Hợp âm rải rộng với bàn đạp	Ngân vang, đầy đặn

Đổi hình đệm nhưng giữ nguyên ba điều:

• Nốt đầu mỗi nhóm của tay trái là nốt bass đã chọn. Hình đệm chỉ trải hợp âm ra theo thời gian, không đổi hòa âm.
• Tay trái nhỏ hơn tay phải vài bậc sắc thái, và không leo lên âm vực của giai điệu.
• Tay trái không nhân đôi nốt giai điệu đang chuyển động. Nếu giai điệu hát La–Sol trên IV–I mà tay trái cũng có La–Sol, hai bè chạy song song quãng 8; bỏ nốt trùng khỏi tay trái (Đô–Fa thay cho Đô–Fa–La).

Dưới đây là câu đầu Au clair de la lune với bass Alberti, cùng hai hợp âm như ví dụ đầu tiên.

Au clair de la lune với bass Alberti

Tập ở đàn

1. Tay trái riêng, ♩ = 60, xoay nhẹ cẳng tay: nốt bass có chút trọng lượng, ba nốt kia nhẹ và đều.
2. Ghép hai tay ở ♩ = 60, tăng dần đến 80.
3. Đổi sang hình "bass – hợp âm – bass – hợp âm": Đô3, Mi–Sol, Đô3, Mi–Sol; với V7 là Si2, Fa–Sol.

Đến lượt bạn

Đệm Ah! vous dirai-je, maman (Mẹ ơi, con kể mẹ nghe; tiếng Anh là Twinkle, Twinkle, Little Star) ở Sol trưởng. Giọng khác với bản bạn đã chơi, để bạn nghĩ bằng bậc thay vì chép lại. Ba hợp âm chính: I = Sol–Si–Rê, IV = Đô–Mi–Sol, V = Rê–Fa♯–La (V7 thêm Đô).

1. Tìm các kết: câu nào dừng lơ lửng, câu nào về nhà?
2. Chọn hợp âm cho từng nửa ô, theo ba bước ở mục đầu.
3. Viết bè bass, chơi hai bè; rồi lắp một hình đệm.

Ah! vous dirai-je, maman (Sol trưởng): bạn tự đệm

Gợi ý đáp án

Ô	Giai điệu	Hợp âm	Bass
1	Sol Sol Rê Rê	I	Sol
2	Mi Mi Rê	IV – I	Đô – Sol
3	Đô Đô Si Si	IV – I	Đô – Sol
4	La La Sol	V – I, kết trọn	Rê – Sol
5	Rê Rê Đô Đô	I – V7	Sol – Rê
6	Si Si La	I – V	Sol – Rê
7	Rê Rê Đô Đô	I6 – IV	Si – Đô
8	Si Si La	I – V, kết nửa	Sol – Rê
9–12	như ô 1–4	như ô 1–4	như ô 1–4

• Mi ở ô 2 chỉ có trong IV, nên ô 2 phải là IV – I. Ở ô 5, Đô là nốt 7 của V7; chọn IV (bass Sol – Đô) cũng đúng.
• Ô 7 không lặp lại ô 5: nếu bass về Sol, giai điệu La–Rê và bass Rê–Sol tạo hai quãng 5 liền nhau. Bass Si (I6) rồi Đô (IV) tránh được lỗi ấy và cho bè bass đi liền bậc.
• Tay trái ở thế Sol: ngón 5 trên Sol2, ngón 3 trên Si2, ngón 2 trên Đô3, ngón 1 trên Rê3. Nhịp hòa âm đều hai hợp âm mỗi ô, trừ ô 1 và 9, nơi cả bốn nốt đều thuộc I.

Tập trong mọi giọng

Đệm ở giọng mới không bắt đầu từ tên nốt mà từ bậc. Viết giai điệu bằng số (Ode to Joy: 3 3 4 5 | 5 4 3 2 | 1 1 2 3 | 3 2 2) và hợp âm bằng số La Mã (I | V7 | I | I V), rồi đặt vào giọng mới. Chỉ cần biết I, IV, V của giọng ấy, như đã tập ở Kết ở mọi giọng.

Ở giọng thứ, Ode to Joy sang La thứ bắt đầu bằng Đô–Đô–Rê–Mi. I thành i (La–Đô–Mi); V vẫn là hợp âm trưởng Mi–Sol♯–Si, dù giai điệu không có Sol♯.

Tuần	Đệm các giai điệu ở	Khởi động kết (vòng 12 giọng)
1	Đô, Sol	Si♭ / Sol thứ
2	Fa, Rê	La / Fa♯ thứ
3	Si♭, La	Mi♭ / Đô thứ
4	La thứ, Mi thứ	Mi / Đô♯ thứ

Kế hoạch 4 tuần

Bốn tuần này là tuần 5–8 của lộ trình 12 tuần.

Tuần	Việc	Mục tiêu
1	Au clair de la lune: chọn I hay V7, tay trái hợp âm khối, cả 16 ô	Chơi liền cả bài ở ♩ = 80, nói được tên hợp âm từng ô
2	Ode to Joy: nhịp hòa âm, rồi bè bass liền bậc	Cả hai phiên bản ở ♩ = 88; nghe rõ kết nửa ở ô 4
3	Lắp hình đệm: Alberti và "bass – hợp âm" cho cả hai bài	Tay trái đều, nhỏ hơn tay phải, không khựng ở chỗ đổi hợp âm
4	Ah! vous dirai-je, maman ở Sol trưởng, rồi một giai điệu tự chọn	Từ lúc đọc đến lúc chơi trọn một giai điệu mới trong 15 phút

Sẵn sàng sang mẫu galant khi:

• Đệm được ba giai điệu trên ở hai giọng trưởng, không nhìn bản nhạc tay trái
• Viết được một bè bass đi liền bậc cho một câu 8 ô
• Giải thích được vì sao mỗi hợp âm mình chọn là đúng chỗ

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Ở Đô trưởng, nốt Rê nằm trong hợp âm chính nào?

   • I
   • IV
   • V

2. Au clair de la lune, ô 1: Đô Đô Đô Rê, rồi Mi ở ô 2. Nốt Rê ở phách 4 nên xử lý thế nào?

   • Coi là nốt lướt và giữ hợp âm I
   • Đổi sang V ở phách 4
   • Đổi sang ii ở phách 4

3. Nhịp hòa âm thường thay đổi thế nào ở cuối câu?

   • Nhanh hơn, thường hai hợp âm trong ô kết
   • Chậm hơn, một hợp âm cho hai ô
   • Không đổi

4. Trong bản đệm Ode to Joy với bass Đô–Si–La–Sol, hợp âm ở ô 2 là gì?

   • V6: Sol–Si–Rê với Si ở bass
   • vii°: Si–Rê–Fa
   • iii: Mi–Sol–Si

5. Giai điệu hát La–Sol trên IV–I, tay trái đang chơi Đô–Fa–La. Nên sửa thế nào?

   • Bỏ La khỏi tay trái
   • Chơi tay trái to hơn
   • Đổi IV thành V

Nguồn

• E. L. Lancaster, Kenon D. Renfrow, Alfred's Group Piano for Adults (Alfred): bài tập đệm giai điệu bằng các hợp âm chính và ứng tác.
• Stefan Kostka, Dorothy Payne, Tonal Harmony (McGraw-Hill): nhịp hòa âm, âm ngoài hợp âm, dẫn bè.
• Edward Aldwell, Carl Schachter, Harmony and Voice Leading: bè bass và giai điệu như một khung hai bè.
• Bản nhạc đã đối chiếu: Mutopia, Ode to Joy (giai điệu chương 4 của Giao hưởng số 9, Op. 125 ở IMSLP); Mutopia, Au clair de la lune; Britannica, Twelve Variations on "Ah, vous dirai-je, Maman", K 265.
• Open Music Theory: Introduction to Harmony, Cadences, and Phrase Endings, Embellishing Tones, Inversion, Figured Bass and Roman Numerals with Figures, First-Species Counterpoint.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form (Milne Publishing): 14. Three- and Four-Voice Progressions, 24. The Pre-Dominant Function.
• Nhịp hòa âm: Bach Cantatas Website, Harmonic Rhythm.
• Xem thêm tài liệu tham khảo.