Bach: Biến tấu Goldberg

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Johann Sebastian Bach (1685–1750)
Tên đầy đủ	Aria mit verschiedenen Veränderungen (Aria với nhiều biến tấu), BWV 988
Sáng tác	In năm 1741 ở Nuremberg (nhà xuất bản Balthasar Schmid), là phần thứ tư của loạt sách Clavier-Übung của Bach
Thời kỳ	Baroque
Thể loại	Chủ đề và biến tấu cho harpsichord hai bàn phím
Độ dài	Khoảng 40–80 phút, tùy tốc độ và việc nghệ sĩ có chơi các dấu nhắc lại hay không (Glenn Gould năm 1955: khoảng 38 phút; bản Kimiko Ishizaka trên trang này: khoảng 82 phút)

Điều cần biết trước khi nghe

Trang bìa bản in năm 1741 ghi rõ: một aria với nhiều biến tấu, cho harpsichord có hai bàn phím, soạn để làm vui tâm hồn những người yêu nhạc. Đây là phần thứ tư của Clavier-Übung ("Bài tập cho đàn phím"), loạt tác phẩm cho đàn phím mà Bach cho in khi còn sống.

Cái tên "Goldberg" đến từ một giai thoại. Năm 1802, nhà viết tiểu sử Johann Nikolaus Forkel kể rằng bá tước Keyserlingk, cựu đại sứ Nga ở triều đình Saxony, hay mất ngủ và nhờ Bach viết nhạc để nhạc công trẻ Johann Gottlieb Goldberg chơi cho ông nghe trong những đêm dài. Chuyện này chưa chắc chắn: trang bìa không có lời đề tặng, Forkel viết sau hơn 60 năm, và khi bản nhạc ra đời Goldberg mới khoảng 14 tuổi. Hãy coi đó là một câu chuyện đẹp, chưa phải sự thật đã được chứng minh.

Cấu trúc rất chặt chẽ. Mở đầu là Aria, một giai điệu chậm nhịp 3/4 dài 32 ô nhịp, chia hai nửa, mỗi nửa có dấu nhắc lại. Tiếp theo là 30 biến tấu, và cuối cùng Aria được chơi lại nguyên vẹn (da capo). Điều bất ngờ: các biến tấu không giữ giai điệu của Aria mà giữ bè trầm và đường đi hòa âm của nó (xem lại Chủ đề và biến tấu). Vì vậy đừng chờ nghe lại giai điệu; hãy nghe "bộ xương" nằm bên dưới.

Cứ ba biến tấu có một canon. Biến tấu 3, 6, 9… đến 27 là những canon: một bè nhắc lại y nguyên bè kia, và khoảng cách giữa hai bè tăng dần, từ đồng âm (biến tấu 3), quãng 2 (biến tấu 6)… đến quãng 9 (biến tấu 27). Xen giữa là các điệu nhảy, một fughetta, những bản kỹ thuật bắt chéo tay. Biến tấu 16, mở đầu nửa sau, là một khúc mở màn kiểu Pháp (ouverture). Chỉ ba biến tấu ở giọng Sol thứ: 15, 21 và 25. Biến tấu 30 là một quodlibet, ghép những giai điệu dân ca quen thuộc thời đó vào khung hòa âm, một kiểu liên khúc vui.

Nghe bằng tai người chơi piano. Bach viết cho harpsichord hai bàn phím, nên ở nhiều biến tấu (như 14, 20, 23, 26, 28) mỗi tay chạy trên một bàn phím riêng và có thể chồng lên nhau thoải mái. Trên piano chỉ có một bàn phím: hai tay phải đan vào nhau, nhường chỗ cho nhau từng nốt. Nghệ sĩ piano cũng phải tự làm rõ từng bè bằng cách nhấn phím và cân bằng âm lượng, vì gần như không dùng bàn đạp để "che" các đường nét.

Một chi tiết thú vị: khoảng năm 1974–1975, người ta tìm thấy ở Strasbourg bản in riêng của Bach, trong đó ông viết thêm 14 canon trên tám nốt trầm đầu tiên của Aria (BWV 1087). Tám nốt ấy đây:

Tám nốt trầm đầu tiên của Aria (chỉ khung bè trầm, viết ở quãng tám dễ đọc)

Sol – Fa♯ – Mi – Rê – Si – Đô – Rê – Sol: hát thầm chuỗi này vài lần, rồi nghe xem nó ẩn dưới mỗi biến tấu ra sao.

Sơ đồ cấu trúc

Aria3/4 · 32 ô

BT 1–15canon ở 3, 6, 9, 12, 15 · BT 15 Sol thứ

BT 16ouverture · mở nửa sau

BT 17–24canon ở 18, 21, 24 · BT 21 Sol thứ

BT 25Sol thứ · Adagio

BT 26–29canon ở 27 · rực rỡ

BT 30quodlibet

Aria da capo

Biến tấu Goldberg, BWV 988: Aria, 30 biến tấu, Aria nhắc lại (độ dài các ô chỉ minh họa). Cứ ba biến tấu có một canon, khoảng cách giữa hai bè tăng dần từ đồng âm đến quãng 9.

Nghe kèm bản thu

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Aria: giai điệu chậm, nhiều nốt hoa mỹ, nhịp 3/4
…	Biến tấu 1: hai bè sôi nổi; giai điệu Aria biến mất nhưng đường hòa âm vẫn còn
…	Biến tấu 3: canon đồng âm, hai bè trên đuổi nhau ở cùng cao độ, bè trầm đi riêng
…	Biến tấu 10: fughetta, chủ đề vào lần lượt ở từng bè
…	Biến tấu 13: giai điệu nhiều trang trí ở bè trên, hai bè dưới đệm
…	Biến tấu 15: canon ở quãng 5, bè sau đi ngược chiều bè trước; lần đầu nghe giọng Sol thứ
…	Biến tấu 16: mở nửa sau bằng khúc mở màn kiểu Pháp: phần chậm nhịp 2/2 trang trọng, rồi phần nhanh nhịp 3/8
…	Biến tấu 25: Adagio giọng Sol thứ, nhiều nửa cung
…	Biến tấu 26–29: bùng nổ kỹ thuật: nốt chạy liên tục, hai tay bắt chéo, hợp âm dồn dập ở biến tấu 29
…	Biến tấu 30: quodlibet, các giai điệu dân ca chồng lên khung hòa âm
…	Aria da capo: Aria trở lại nguyên vẹn, khép vòng tròn

Câu hỏi để nghe chủ động

• Ở đầu mỗi biến tấu, bạn có nhận ra bè trầm Sol – Fa♯ – Mi – Rê không? Biến tấu nào giấu nó kỹ nhất?
• Trong một canon, thử chỉ theo dõi bè vào sau: nó cách bè đầu bao lâu, ở cao độ nào?
• Ba biến tấu giọng Sol thứ nằm ở đâu trong tác phẩm? Chúng tạo cảm giác gì giữa một "biển" Sol trưởng?
• Khi Aria trở lại ở cuối, các nốt y hệt lần đầu. Bạn có nghe nó khác đi không? Vì sao?
• Nghe một biến tấu bắt chéo tay trên harpsichord rồi trên piano: điều gì mất đi, điều gì có thêm?

So sánh bản thu

• Glenn Gould, 1955 và 1981 (Sony Classical): hai bản thu của cùng một nghệ sĩ cách nhau 26 năm. Bản 1955 dài khoảng 38 phút, bản 1981 khoảng 51 phút; riêng Aria, bản 1955 chừng 1 phút 53 giây, bản 1981 chừng 3 phút 5 giây. Nghe Aria của hai bản để so sánh.
• András Schiff (piano; Decca, rồi ECM năm 2003): để ý cách nghệ sĩ dùng bàn đạp và làm rõ từng bè.
• Một bản harpsichord, ví dụ Pierre Hantaï (Opus 111, Mirare) hoặc Trevor Pinnock (Archiv Produktion): nghe âm thanh Bach đã nghĩ tới, với hai bàn phím có màu âm khác nhau.

Muốn biết cách chọn và so sánh bản thu, xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Nếu bạn muốn chơi

Henle xếp cả bộ ở mức 9 (khó nhất) trên thang 1–9. Aria thì nốt không nhanh: cái khó là giữ nhịp chậm mà vẫn trôi, và chơi gọn các nốt hoa mỹ. Một con đường hợp lý: Minuet Sol trưởng → Invention số 1 và các Invention khác → các Sinfonia ba bè → Aria. Xem thêm Tác phẩm theo cấp độ.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc: IMSLP (tên và chỉ dẫn từng biến tấu); Aria trên Mutopia (Bach-Gesellschaft); trang bìa bản in 1741 trên Wikimedia Commons.
• G. Henle Verlag, Goldberg Variations BWV 988 (HN 1159): lời tựa, mức khó.
• Johann Nikolaus Forkel, Über Johann Sebastian Bachs Leben, Kunst und Kunstwerke (1802): nguồn của giai thoại Goldberg; bản dịch tiếng Anh của C. S. Terry (1920) trên Project Gutenberg.
• Netherlands Bach Society, Goldberg Variations, BWV 988. Xem tài liệu tham khảo.