Piano

Nốt hoa mỹ: láy rền, láy, láy quanh, appoggiatura

Nốt hoa mỹ là những nốt trang trí được ghi tắt bằng một ký hiệu hoặc bằng nốt nhỏ. Cùng một ký hiệu có thể được chơi khác nhau tùy thời kỳ và tùy nhà soạn nhạc, nên trang này giúp bạn làm cả hai việc: đọc đúng ký hiệu, và chơi chúng cho hợp phong cách, nhẹ nhàng, không làm vướng câu nhạc.

Vì sao có nốt hoa mỹ

Nốt hoa mỹ không phải đồ trang sức gắn thêm cho đẹp. Chúng làm những việc rất cụ thể:

Nhấn. Một láy rền hay một appoggiatura rơi vào phách mạnh tạo ra một nốt nghịch rồi mới giải quyết, như một từ được nhấn giọng. Trên đàn harpsichord, nốt hoa mỹ là một cách để nhấn và làm rõ phát âm.
Báo hiệu chỗ kết. Láy rền ở nốt áp chót của câu là dấu hiệu quen thuộc của kết trong nhạc Baroque và Cổ điển.
Hát. Nhạc piano thế kỷ 19, nhất là của Chopin, bắt chước những đường luyến láy của ca sĩ opera.

Vì là một kiểu tốc ký, ý nghĩa của ký hiệu phụ thuộc vào phong cách. Thời Baroque, người chơi được trông đợi tự thêm nốt hoa mỹ, và quy ước khác nhau theo từng nước, có khi theo từng nhà soạn nhạc; nhiều tập nhạc Pháp in kèm bảng giải thích ký hiệu ngay ở đầu. Càng về sau, nhà soạn nhạc càng ghi chính xác hơn, nhiều khi viết đủ từng nốt.

Vì vậy hãy học nốt hoa mỹ từ một bản Urtext. Ấn bản Urtext tách bạch ký hiệu có trong nguồn gốc với gợi ý của người biên tập (thường in trong ngoặc hoặc in nhỏ), và lời nói đầu của nhà xuất bản như G. Henle nêu cách hiểu các dấu của tác giả. Các ấn bản "có hướng dẫn" thêm cách hiểu của người biên tập vào bản nhạc. Bảng tóm tắt ở bài 14 là điểm xuất phát; trang này đi sâu hơn.

Chặng trong lộ trình	Nốt hoa mỹ cần học
3 (≈ Grade 3)	Láy, appoggiatura đơn giản
4 (≈ Grade 4–5)	Láy rền Baroque, bắt đầu từ nốt trên
5 (≈ Grade 6)	Láy rền có nốt kết (Mozart K. 545)
6 (≈ Grade 7–8)	Fioritura và trang trí kiểu Chopin

Bảng ký hiệu của Bach (1720)

Ngày 22 tháng 1 năm 1720, ở Köthen, Johann Sebastian Bach bắt đầu một cuốn sổ dạy đàn cho con trai cả là Wilhelm Friedemann, khi ấy chín tuổi: Clavier-Büchlein vor Wilhelm Friedemann Bach. Ngay sau trang giải thích khóa nhạc là bảng Explication unterschiedlicher Zeichen… ("giải thích các ký hiệu…"): mười ba kiểu nốt hoa mỹ, mỗi kiểu kèm cách chơi viết đủ nốt. Cũng cuốn sổ này chứa bản đầu tiên của các Invention, trong đó có Invention số 1, nên đây là chỉ dẫn trực tiếp nhất mà ta có về cách Bach muốn học trò chơi nốt hoa mỹ.

Tên Bach dùng	Cách chơi trên nốt chính Đô5	Gọi ngày nay
Trillo (răng cưa ngắn)	Rê–Đô–Rê–Đô…, bắt đầu từ nốt trên	láy rền
Mordant (răng cưa có gạch dọc)	Đô–Si–Đô	láy dưới (mordent)
Trillo und Mordant	láy rền, kết bằng Si–Đô	láy rền có nốt kết
Cadence (∽)	Rê–Đô–Si–Đô	láy quanh
Doppelt-Cadence (hai kiểu)	láy quanh, từ trên hoặc từ dưới, nối vào láy rền	láy quanh nối láy rền
Doppelt-Cadence und Mordant (hai kiểu)	như trên, kết bằng Si–Đô
Accent steigend, Accent fallend	Si rồi Đô; Rê rồi Đô (nốt phụ rơi vào phách)	appoggiatura từ dưới, từ trên
Accent und Mordant; Accent und Trillo (hai dạng)	appoggiatura nối vào láy dưới; appoggiatura nối vào láy rền

Ba điều rút ra, dùng cho cả phần còn lại của trang: láy rền bắt đầu từ nốt trên; ký hiệu răng cưa không gạch là một láy rền ngắn, còn có gạch là chính–dưới–chính; láy quanh đặt trên nốt bắt đầu từ nốt trên.

Bảng viết cho một cậu bé chín tuổi nên rất gọn: nó không nói chơi bao nhiêu nốt, nhanh đến đâu, khi nào được phép làm khác. Giới nghiên cứu vẫn tranh luận về những chỗ trống ấy. Frederick Neumann (1978), chẳng hạn, đặt câu hỏi về các quy tắc cứng nhắc trong cách chơi nốt hoa mỹ Baroque, vì nhạc công thời đó có nhiều tự do hơn.

Láy rền

Láy rền (trill) là hai nốt luân phiên thật nhanh: nốt chính và nốt liền trên theo hóa biểu. Ký hiệu là chữ tr, thường kèm một đường lượn sóng cho biết láy rền kéo đến đâu; một dấu hóa nhỏ cạnh chữ tr áp dụng cho nốt trên.

Bắt đầu từ nốt nào

Thời kỳ	Thường bắt đầu từ	Ghi chú
Baroque (Bach, Handel)	nốt trên, đúng phách	C. P. E. Bach (1753): láy rền thường (ordentlicher Triller) "luôn bắt đầu từ nốt trên"; ông còn tả những kiểu láy khác, như láy đi lên từ dưới. Ngoại lệ: nốt trên vừa vang ngay trước đó (giai điệu đi xuống liền bậc) thì được nối sang, không đánh lại
Cổ điển (Haydn, Mozart)	phần lớn vẫn từ nốt trên	Một nốt nhỏ đứng ngay trước dấu tr cho biết rõ nốt bắt đầu
Đầu thế kỷ 19 (Beethoven, Schubert)	vùng chuyển tiếp	Đọc chú giải của bản Urtext, xét từng chỗ
Lãng mạn (Chopin, Schumann, Liszt)	cả hai cách	Hummel, trong bộ sách dạy piano in ở Vienna năm 1827–1828, khuyên bắt đầu mọi láy rền từ nốt chính. Với Chopin, các nguồn chưa thống nhất: có nhà nghiên cứu cho rằng ông nhìn chung vẫn bắt đầu từ nốt trên, còn chú giải của ấn bản Quốc gia Ba Lan chỉ ra nhiều chỗ nên bắt đầu từ nốt chính; đọc chú giải của từng bản

Theo cách đọc Baroque, nốt trên rơi đúng phách là một nốt nghịch tựa vào nốt chính, nên láy rền nghe như một chuỗi appoggiatura nối nhau thật nhanh.

Nốt kết

Láy rền thường khép lại bằng nốt kết (tiếng Đức Nachschlag): nốt liền dưới rồi nốt chính, dẫn vào nốt tiếp theo. Nốt kết có thể được viết bằng hai nốt nhỏ, bằng nốt thường (như láy rền ở ô 4 của sonata K. 545), hoặc không được viết. C. P. E. Bach dặn rằng láy rền trên một nốt khá dài thì luôn có nốt kết, láy rền ở cuối bài hay trên dấu ngân cũng vậy; còn với nốt ngắn, nốt kết hợp với giai điệu đi lên một bậc hơn là đi xuống.

Bao nhiêu nốt

Không có con số cố định: tùy tốc độ, độ dài nốt và tính cách đoạn nhạc. Trên nốt ngắn ở tốc độ nhanh, láy rền có khi chỉ còn bốn nốt (trên–chính–trên–chính). Khi mới học, hãy chốt một con số, ví dụ toàn móc ba (tám nốt cho một nốt đen ở ♩ = 60), ghi bằng bút chì và tập đúng như thế, nhất là khi tay kia đang chơi. Khi đã chắc, láy rền dài có thể tự do hơn, chẳng hạn bắt đầu thong thả rồi nhanh dần. Điều duy nhất không được phép là làm trễ phách sau.

Ngón bấm

Cặp ngón	Ưu	Nhược	Hay dùng khi
2–3	Nhanh, nhẹ, tự nhiên nhất	Không dùng được nếu ngón 2 hoặc 3 đang bận	Mặc định cho phần lớn láy rền
1–3	Chắc, khỏe, đều; dễ dùng chuyển động xoay cẳng tay	Ngón cái trên phím đen khó chịu; dễ nặng tiếng	Láy rền to, láy rền tay trái, hai phím trắng
2–4	Giải phóng ngón cái và ngón 3	Ngón 4 yếu hơn, cần tập riêng	Ngón bấm của đoạn trước và sau đòi hỏi; một số vị trí có phím đen
3–5 (hoặc 4–5)	Giữ ngón 1–2 cho bè bên dưới	Yếu và khó đều nhất	Láy rền ở bè trên trong khi cùng tay còn chơi bè khác

Láy rền đến từ một chuyển động xoay cẳng tay rất nhỏ cộng với ngón tay sát phím, không phải từ việc nâng ngón cao rồi đập xuống. Phím cũng không cần trồi lên hết mới đánh lại được, nhất là trên đàn grand. Nếu láy rền vẫn cứng ở tốc độ vừa phải, hãy thử cặp ngón khác trước khi cố tập nhanh hơn.

Ví dụ: viết và chơi

Ví dụ 1. Láy rền ở chỗ kết, phong cách Baroque. Nốt trên (Mi) rơi đúng phách, cùng lúc với nốt trầm Sol; láy rền kéo hết giá trị nốt trắng rồi giải quyết về Đô.

Viết: láy rền ở chỗ kết

Chơi: bắt đầu từ nốt trên, đúng phách

Ví dụ 2. Láy rền có nốt kết. Hai nốt kết Sol–La được viết bằng nốt thường, dẫn lên Si. Khối "chơi" cho hai cách: bắt đầu từ nốt trên như thời Cổ điển, rồi từ nốt chính như thế kỷ 19.

Viết: láy rền có nốt kết

Chơi: từ nốt trên, rồi từ nốt chính

Tập láy rền theo nhóm

Bài tập soạn cho trang này, trên cặp nốt Mi–Rê của ví dụ 1:

Tập láy rền Mi–Rê theo nhóm (ngón 3–2)

Tập với ngón 3 trên Mi, ngón 2 trên Rê, rồi lặp lại với 1–3 và 2–4 (dịch tay cho hợp).
Mỗi ô ba lần, đều về thời gian và độ to. Trọng âm chỉ để định vị, đừng đánh mạnh.
Hai ô cuối: mỗi chùm nốt là một động tác xoay nhỏ, dừng trên nốt chính; thả lỏng hẳn trong dấu lặng. Khi chùm 8 nốt đã đều, nối dài thành 12, rồi 16 nốt.
Tăng tốc từng nấc nhỏ với máy đếm nhịp, như với một đoạn chạy nốt (xem Cách tập).

Láy trên và láy dưới

Bài 14 đã giới thiệu ngắn gọn hai ký hiệu răng cưa: không gạch và có gạch dọc. Chúng trông gần giống nhau, và chữ "mordent" đã đổi nghĩa theo thời gian: thời Bach, Mordant là ký hiệu có gạch (chính–dưới–chính); sang thế kỷ 19, nhiều người lại dùng chữ ấy cho ký hiệu không gạch. Tiếng Anh còn có tên inverted mordent, nhưng sách này dùng nó cho ký hiệu này, sách kia cho ký hiệu kia. Vì vậy hãy nhìn ký hiệu, đừng nhìn tên. Trang này gọi chúng là láy trên và láy dưới:

Ký hiệu	Tên khác	Chơi trong nhạc từ thế kỷ 19	Chơi trong nhạc Baroque
Răng cưa ngắn, không gạch: láy trên	Pralltriller, Schneller, upper mordent	chính–trên–chính, rất nhanh, đúng phách	một láy rền (Trillo của Bach), thường từ nốt trên, đúng phách; trên nốt ngắn chỉ còn bốn nốt: trên–chính–trên–chính
Răng cưa ngắn, có gạch dọc: láy dưới	mordent, Mordant	chính–dưới–chính	chính–dưới–chính, đúng phách

Với láy trên trong nhạc Baroque, có hai trường hợp đáng nhớ:

Giai điệu đi xuống liền bậc tới nốt có ký hiệu (rất hay gặp): nốt trên vừa vang ngay trước, nên được nối sang mà không đánh lại. Kết quả nghe gần giống chính–trên–chính. C. P. E. Bach gọi kiểu này là Pralltriller, "láy rền nửa", và nhấn mạnh rằng nó phải sắc và ngắn.
Giai điệu đi lên tới nốt có ký hiệu: C. P. E. Bach không dùng Pralltriller ở chỗ này; ký hiệu thường được đọc như Trillo của bảng Bach 1720: láy rền bắt đầu từ nốt trên, đúng phách.

Trong bản Bach-Gesellschaft của Invention số 1, nốt Si móc đơn ở ô 1 mang ký hiệu không gạch và đi xuống từ nốt Đô ngay trước nó: đúng trường hợp thứ nhất. Bài này cũng có ký hiệu có gạch, còn Aria mở đầu Biến khúc Goldberg có nốt hoa mỹ ở phần lớn các ô: hai nơi tốt để luyện mắt. Một dấu hóa nhỏ đặt trên hoặc dưới ký hiệu láy áp dụng cho nốt phụ.

Ví dụ 3. (a) Giai điệu đi xuống tới nốt có láy trên; (b) đi lên tới nốt có láy trên; (c) láy dưới.

Viết: láy trên (không gạch) và láy dưới (có gạch)

Chơi theo cách đọc từ thế kỷ 19

Chơi theo cách đọc Baroque (láy rền ngắn, bốn nốt)

Nghe trường hợp (a) ở hai khối "chơi": các nốt gần như giống hệt nhau, chỉ khác ở chỗ nốt Mi được ngân thêm một chút vào phách. Trường hợp (b) mới thật sự khác: bốn nốt bắt đầu từ Mi so với ba nốt bắt đầu từ Rê. Dù đọc theo cách nào, láy trên và láy dưới đều phải nhanh và nhẹ: nốt được nghe rõ là nốt chính.

Láy quanh

Láy quanh (turn), ký hiệu như chữ S nằm ngang (∽), gồm bốn nốt quanh nốt chính: trên – chính – dưới – chính. Cách chơi phụ thuộc vào vị trí của ký hiệu:

Đặt ngay trên nốt: láy quanh bắt đầu ngay, đúng phách. Đây là Cadence trong bảng của Bach.
Đặt giữa hai nốt: chơi nốt chính trước, rồi láy quanh ở cuối giá trị của nốt đó và nối thẳng vào nốt sau.
Láy quanh ngược: bắt đầu từ nốt dưới: dưới – chính – trên – chính.

Dấu hóa nhỏ phía trên ký hiệu áp dụng cho nốt trên, phía dưới cho nốt dưới. Láy quanh là một nét luyến của câu hát: ở tốc độ chậm, đừng chơi bốn nốt nhanh như một cú giật ngón, hãy hát chúng.

Ví dụ 4.

Viết: láy quanh trên nốt và giữa hai nốt

Chơi

Appoggiatura và acciaccatura

Cả hai được viết bằng một nốt nhỏ trước nốt chính, nhưng tính cách ngược nhau.

Appoggiatura (tiếng Ý appoggiare: tựa vào), còn gọi là nốt dựa, thường viết bằng nốt nhỏ không gạch, có dấu luyến tới nốt chính. Nó rơi đúng phách và lấy thời gian của nốt chính; nó là nốt nghịch nên được nhấn, rồi nốt chính giải quyết nhẹ hơn, như một tiếng thở dài. Độ dài theo quy tắc mà C. P. E. Bach (1753) và nhiều sách thế kỷ 18 nêu ra:

trước một nốt chia đôi được (nốt đen, nốt trắng…): lấy một nửa;
trước một nốt có chấm dôi: lấy hai phần ba, nốt chính chỉ còn lại giá trị của dấu chấm.

Không phải nốt nhỏ không gạch nào cũng dài: C. P. E. Bach nêu những nốt dựa luôn ngắn, thường đứng trước một nốt ngắn, có khi trước một nốt được nhắc lại nhiều lần. Chú giải của bản Urtext và tai bạn sẽ quyết định.

Acciaccatura (tiếng Ý: "giập, nghiền") là nốt nhỏ có gạch chéo, ngắn hết mức có thể; trọng âm rơi vào nốt chính. Trong nhạc đàn phím thế kỷ 18, nó có khi còn được đánh cùng lúc với nốt chính rồi nhả ngay. Đặt nó đúng phách hay ngay trước phách là chuyện phong cách và vẫn còn được tranh luận; hãy đọc chú giải của bản Urtext và nghe các bản thu tốt.

Đặc điểm	Appoggiatura	Acciaccatura
Hình	nốt nhỏ, thường không gạch	nốt nhỏ có gạch chéo
Thời điểm	đúng phách	sát nốt chính, đúng hoặc ngay trước phách
Độ dài	một nửa (hai phần ba trước nốt có chấm dôi)	ngắn hết mức
Trọng âm	trên nốt nhỏ	trên nốt chính

Ví dụ 5. Ô 1: nốt dựa Mi trước nốt trắng Rê lấy một nửa, tức một nốt đen. Ô 2: nốt dựa Si trước nốt trắng chấm dôi Đô lấy hai phần ba, Đô chỉ còn một phách. Ô 3: acciaccatura Fa♯ ngắn hết mức, trọng âm rơi vào Sol.

Viết: appoggiatura và acciaccatura

Chơi

Hợp âm rải

Một đường lượn sóng thẳng đứng trước hợp âm nghĩa là rải hợp âm: chơi lần lượt từ nốt thấp nhất lên, rất nhanh, và giữ các nốt lại.

Đường lượn sóng liền một mạch qua cả hai khuông: rải một lần, từ nốt thấp nhất của tay trái lên nốt cao nhất của tay phải.
Hai đường riêng cho hai tay: không nhất thiết là hai tay rải cùng lúc. Chú giải của ấn bản Quốc gia Ba Lan cho các nocturne của Chopin ghi rằng hai đường riêng không nhất thiết là rải đồng thời, có chỗ chỉ cho biết cách chia hợp âm giữa hai tay.
Có mũi tên chỉ xuống: rải từ trên xuống.

Với Chopin, chú giải của ấn bản Quốc gia Ba Lan khuyên bắt đầu hợp âm rải cùng lúc với nốt tương ứng của tay trái. Trong nhiều bản nhạc Lãng mạn khác, khi nốt trên cùng là giai điệu, người chơi có thể rải sớm một chút để nốt giai điệu rơi đúng phách; các nghệ sĩ không làm giống nhau.

Tốc độ rải tùy tính cách: chậm như đàn harp trong một đoạn mơ màng, nhanh và gọn trong một đoạn mạnh mẽ. Hợp âm quá rộng so với bàn tay (chẳng hạn quãng mười) thường cũng được rải dù không có ký hiệu, nhưng đừng biến việc rải mọi hợp âm thành thói quen.

Ví dụ 6. Hợp âm được rải chậm (mỗi nốt cách nhau một móc kép) để bạn nghe rõ; khi chơi thật thường nhanh hơn.

Viết: hợp âm rải

Chơi: nốt thấp nhất vào đúng phách, các nốt được giữ lại

Fioritura của Chopin

Fioritura (tiếng Ý: "nở hoa"; số nhiều fioriture) là những chùm nốt trang trí dài, viết bằng nốt nhỏ hoặc thành những nhóm không chia đều theo phách của tay trái, bắt chước lối luyến láy của ca sĩ bel canto. Chopin còn viết thêm biến thể vào bản nhạc của học trò; Nocturne Op. 9 số 2 có cả một bộ biến thể như thế.

Câu hỏi muôn thuở: nốt đầu của chùm vào đúng phách, cùng nốt trầm, hay trước phách? Chú giải của ấn bản Quốc gia Ba Lan trả lời theo từng trường hợp: hợp âm rải và những nốt nhỏ tạo thành hợp âm rải hay quãng rải, theo lệ chung, bắt đầu đúng phách; một nhóm vài nốt nhỏ có thể chơi đúng phách hoặc trước phách; với láy rền, một nốt nhỏ đứng ngay trước dấu tr cho biết láy bắt đầu từ nốt nào (nốt nhỏ cùng cao độ với nốt chính thì láy bắt đầu từ nốt chính). Với những chùm dài, điều quan trọng hơn cả là những điểm gặp nhau với tay trái:

Học giai điệu "khung" trước, bỏ hết trang trí.
Đánh dấu nốt nào của chùm rơi cùng nốt nào của tay trái; ít nhất là nốt đầu và nốt đích.
Tập riêng chùm nốt cho đều, như một đoạn gam, rồi ghép thật chậm với tay trái giữ nhịp tuyệt đối đều.
Khi đã chắc mới tạo dáng: khởi đầu thong thả, trôi ở giữa, đáp nhẹ vào nốt đích. Cả chùm luôn nhỏ hơn giai điệu chính.

Trang Nocturne Op. 9 số 2 có một bài tập chuẩn bị riêng cho kỹ năng này.

Tập nốt hoa mỹ thế nào

Quyết định trước, rồi mới tập. Chọn cách chơi (chú giải Urtext, thầy, bản thu tốt) và viết các nốt thực sự bằng bút chì phía trên khuông. Mỗi lần tập một kiểu là tự học lại từ đầu.
Tập chậm với đúng số nốt và đúng chỗ khớp với tay kia, rồi tăng tốc dần.
Nhẹ hơn nốt chính. Trừ appoggiatura, nốt hoa mỹ là phần trang trí của câu hát, không phải tâm điểm.
Giữ nhịp. Lỗi phổ biến nhất là "dừng lại để láy": phách sau đến trễ. Nốt hoa mỹ phải nằm gọn trong thời gian của nốt chính.
Ít mà sạch. Nếu láy rền chưa sạch ở tốc độ thật, chơi ít nốt hơn vẫn hay hơn một chuỗi dài lổn nhổn.
Nghe đúng phong cách. Nghe Bach trên harpsichord, Mozart trên fortepiano, và nghe ca sĩ trước khi chơi Chopin.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 5 câu

Trong bảng ký hiệu năm 1720 của Bach, láy rền (Trillo) bắt đầu từ nốt nào?
- Nốt trên
- Nốt chính
- Nốt dưới
Ký hiệu răng cưa ngắn có gạch dọc được chơi thế nào?
- Chính – trên – chính
- Chính – dưới – chính
- Trên – chính – dưới – chính
Theo quy tắc thế kỷ 18, appoggiatura đứng trước một nốt có chấm dôi lấy bao nhiêu giá trị?
- Một nửa
- Hai phần ba
- Gần như không chiếm thời gian
Láy quanh đặt giữa hai nốt được chơi thế nào?
- Bắt đầu láy quanh ngay đúng phách
- Chơi nốt chính trước, láy quanh ở cuối giá trị của nó rồi nối vào nốt sau
- Thay nốt chính bằng bốn nốt đều nhau
Trong nhạc Chopin, một nốt nhỏ cùng cao độ với nốt chính đứng ngay trước dấu tr cho biết điều gì?
- Láy rền bắt đầu từ nốt chính
- Láy rền bắt đầu từ nốt trên
- Phải chơi nốt nhỏ thật dài

Nguồn

Johann Sebastian Bach, Clavier-Büchlein vor Wilhelm Friedemann Bach (bắt đầu ở Köthen ngày 22/1/1720), mục Explication unterschiedlicher Zeichen…; bản chụp trên IMSLP (tìm "Explication unterschiedlicher Zeichen").
Carl Philipp Emanuel Bach, Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen, phần 1 (1753), phần 2 (1762); bản điện tử song ngữ Đức – Anh: versuch.cpebach.org.
Daniel Gottlob Türk, Klavierschule (1789).
Johann Nepomuk Hummel, Ausführliche theoretisch-practische Anweisung zum Piano-Forte-Spiel (Vienna: Haslinger, 1827–1828).
Frederick Neumann, Ornamentation in Baroque and Post-Baroque Music, with Special Emphasis on J. S. Bach (Princeton University Press, 1978).
Sandra P. Rosenblum, Performance Practices in Classic Piano Music: Their Principles and Applications (Indiana University Press, 1988).
Jean-Jacques Eigeldinger, Chopin: Pianist and Teacher as Seen by His Pupils (Cambridge University Press, 1986).
Fryderyk Chopin, Wydanie Narodowe (ấn bản Quốc gia Ba Lan, chủ biên Jan Ekier), các phần chú giải biểu diễn: chopin-nationaledition.com.
Xem thêm tài liệu tham khảo.

Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT